ਮਾਤ ਗਰਭ ਮਹਿ, ਆਪਨ ਸਿਮਰਨੁ ਦੇ

ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਆਨੀ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ, ਦਿੱਲੀ-98112-92808

ਇਸ ਗੁਰਮੱਤ ਪਾਠ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ?– (ਨੁੱਕਤਾ-੧) ‘ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ਅੰਦਰ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਮਾਤ ਗਰਭ’ ਕੇਵਲ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਵੀ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਮਾਤ ਗਰਭ’ ਆਇਆ ਹੈ ਉਹਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ‘ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ’ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਰਥ ’ਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।

ਦਰਅਸਲ ਸਾਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸ ਲਈ ਹੱਥ ’ਚ ਲੈਣਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਪੂਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਮਾਤ ਗਰਭ’, ਕਿੱਧਰੇ ਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ‘ਮਾਇਆ ਦੇ ਗਰਭ’ ਜਾਂ ‘ਮਾਇਆ ਰੂਪੀ ਗਰਭ’ ਜਾਂ ‘ਮਾਇਆ ਰੂਪੀ ਗਰਭ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਹੰਸ ਹੇਤ ਕੋਪ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ’ ਆਦਿ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ; ਜੈਸਾ ਕਿ ਅੱਜ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹਾ ਸੁਨਣ-ਪੜ੍ਹਨ ’ਚ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਲਫ਼ਜ਼ ਗਰਭ, ਬੇਅੰਤ ਵਾਰ ਆਇਆ ਪਰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਰਣਾਂ ’ਚ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਸੰਬੰਧਤ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਚ ਅਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚਲੇ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਮਾਤ ਗਰਭ’ ਨੂੰ ‘ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ’ ਦੇ ਮੂਲ ਅਰਥਬਦਲੇ, ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ, ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਮਾਇਆ ਦੇ ਗਰਭ’ ਜਾਂ ‘ਮਾਇਆ ਰੂਪੀ ਗਰਭ’ ਆਦਿ ਲੈਣੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਵੀ ਹੈ।

(ਨੁੱਕਤਾ-2) ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਉਲਟਾ ਲਟਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਰੱਬ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ! ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਕੁੰਭੀ ਨਰਕ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ।’  ਜਦ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ’ਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚੋਂ ਇਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਸੰਬੰਧਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਫ਼ੁਰਮਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਕਰਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਅਰਥਾਂ ’ਚ ਨਾ ਸਮਝਣ ਦਾ।

(ਨੁੱਕਤਾ –3) ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ‘ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਸੁਆਸ ਸੁਆਸ ਰੱਬ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।’ ਜਦ ਕਿ ਉੱਥੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੈ। ਤਾਂ ਤੇ ਲੋੜ ਹੈ, ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਠੀਕ ਪਰੀਪੇਖ ’ਚ ਘੋਖਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

(ਨੁੱਕਤਾ-4) ਅਜਿਹੇ ਸੱਜਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ-‘ਇੱਕ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਠੀਕ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਉਲਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, (ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ) ‘ਪਰ ਉਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਨਾਮ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਪਤਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਦੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਹੈ ?’

ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਵੀ ਅਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਬੇਨਤੀ ਹੈ-ਇਕ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਨਹੀਂ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਅਸੀਂ ਨਿਰੋਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚੋਂ ਹੀ ਕਰਾਂਗੇ।

ਦੂਜਾ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲਿਵ ਤੇ ਸੁਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ, ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਜਾਂ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਨਣ ਬਾਰੇ ਪੁਛਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ‘ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਦੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਹੈ ?’

ਤਾਂ ਤੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਰਥ-ਬੋਧ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਭਯ-ਭਾਵਨੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸਤਿਕਾਰ ’ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਘੋਖਾਂਗੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਹ ਵੀਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਹੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਨ ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਫ਼ਹਿਮੀਆਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ- ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਦੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬਹੁਤ ਹਨ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਐ ਮਨੁੱਖ! ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਤੇ ਚੇਤੇ ਕਰ, ਜਦੋ ਤੂੰ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ’ਚ ਉਲਟਾ ਲਟਕਿਆ ਰਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਮੂਚੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤ੍ਰ ਲਈ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੇ ਇਕੋ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਕਸਦ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੋੜਣ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਅਹਿਸਾਸ, ‘‘ਭਈ ਪਰਾਪਤਿ ਮਾਨੁਖ ਦੇਹੁਰੀਆ ॥ ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ॥’’ (ਪੰ: ੧੨) ਜਾਂ ‘‘ਮਿਲੁ ਜਗਦੀਸ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬਰੀਆ ॥ ਚਿਰੰਕਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਸੰਜਰੀਆ॥’’ (ਪੰ: ੧੭੬) ਆਦਿ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਇਕ ਵੀ ਹੋਰ ਜੂਨ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ।

ਫਿਰ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਹੀ ਖੇਡ ਹੋਰ ਅਰਬਾਂ-ਖਰਬਾਂ ਜੂਨੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ’ਚ ਵੀ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਪਰ ਉਹ ਜੂਨਾਂ ਕੇਵਲ ਕਰਮ-ਭੋਗੀ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਬਿਰਥਾ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਜੋਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਕੋਠਰੀਆਂ ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੂਨਾਂ ਸਮੇਂ ਨਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਤਾਂ ‘‘ਅਨੇਕ ਜੂਨੀ ਭਰਮਿ ਆਵੈ, ਵਿਣੁ ਸਤਿਗੁਰ ਮੁਕਤਿ ਨ ਪਾਏ ॥ ਫਿਰਿ ਮੁਕਤਿ ਪਾਏ ਲਾਗਿ ਚਰਣੀ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਬਦੁ ਸੁਣਾਏ ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਵੀਚਾਰਿ ਦੇਖਹੁ, ਵਿਣੁ ਸਤਿਗੁਰ ਮੁਕਤਿ ਨ ਪਾਏ ॥ ੨੨ ॥’’ (ਪੰ: ੯੨੦) ਭਾਵ ਅਜਿਹਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ‘ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ’, ਵਡਭਾਗੀ, ਸੁਭਾਗਾ ਤੇ ‘ਸਫ਼ਲ ਜਨਮ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਉਸ ‘ਉਲਟੇ ਲਟਕਣ’ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਚੇਤਾਇਆ ਵੀ ਹੈ।

‘‘ਗਰਭ ਅਗਨਿ ਮਹਿ ਜਿਨਹਿ ਉਬਾਰਿਆ॥’’ – ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਆਖ਼ਿਰ, ‘ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ’ ’ਚ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ ? ਫਿਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਲੈ ਰਹੇ ਹਾਂ ? ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਅਸੀਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਜੋਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਕੇਵਲ ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਬਹਾਵ, ਪ੍ਰਸਵ, ਰਕਤ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ‘ਮਾਸਕ ਧਰਮ’, ਸਿਰਨਾਵਣੀ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਉਸ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘੜਿਆ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਉੱਚੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਸੈਂਟੀ ਗ੍ਰੇਡ ’ਚ ਅਤੇ ਉਸ ਉਬਲਦੇ ਹੋਏ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ’ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਾਡਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤਾਪਮਾਨ ਲਈ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ‘ਅਗਨ ਕੁੰਡ’, ‘ਮਹਾ ਅਗਨਿ ਨ ਬਿਨਾਸਨੰ’, ‘ਅਗਨਿ ਉਦਰ ਮਝਾਰਿ’ ਤੇ ‘ਗਰਭ-ਅਗਨ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਬਾਰ ਬਾਰ ਚੇਤਾਇਆ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:-

 ‘‘ਸਲੋਕੁ ॥ ਨਿਰਗੁਨੀਆਰ ਇਆਨਿਆ, ਸੋ ਪ੍ਰਭੁ ਸਦਾ ਸਮਾਲਿ ॥ ਜਿਨਿ ਕੀਆ ਤਿਸੁ ਚੀਤਿ ਰਖੁ, ਨਾਨਕ ! ਨਿਬਹੀ ਨਾਲਿ ॥ ੧ ॥ ਅਸਟਪਦੀ ॥ ਰਮਈਆਕੇ ਗੁਨ, ਚੇਤਿ ਪਰਾਨੀ ! ॥ ਕਵਨ ਮੂਲ ਤੇ ਕਵਨ ਦ੍ਰਿਸਟਾਨੀ ॥ ਜਿਨਿ ਤੂੰ ਸਾਜਿ, ਸਵਾਰਿ ਸੀਗਾਰਿਆ ॥ ਗਰਭ ਅਗਨਿ ਮਹਿਸ ਜਿਨਹਿ ਉਬਾਰਿਆ॥’’ (ਪੰ:੨੬੬) ਜਾਂ ‘‘ਰਕਤੁ ਬਿੰਦੁ ਕਰਿ ਨਿੰਮਿਆ, ਅਗਨਿ ਉਦਰ ਮਝਾਰਿ ॥ ਉਰਧ ਮੁਖੁ ਕੁਚੀਲ ਬਿਕਲੁ, ਨਰਕਿ ਘੋਰਿ ਗੁਬਾਰਿ॥’’ ਆਦਿ (ਪੰ: ੭੦੬) ‘‘ਰਕਤੁ ਬਿੰਦੁ ਕਾ ਇਹੁ ਤਨੋ, ਅਗਨੀ ਪਾਸਿ ਪਿਰਾਣੁ॥’’ (ਪੰ:੬੩) ਹੋਰ ‘‘ਬਿੰਦੁ ਤੇ ਜਿਨਿ ਪਿੰਡੁ ਕੀਆ, ਅਗਨਿ ਕੁੰਡ ਰਹਾਇਆ॥’’ (ਪੰ:੪੮੧)

ਬੇਸ਼ੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਵੀ ਘੋਖਾਂਗੇ, ਕੇਵਲ ਚਲਦੇ ਪ੍ਰਕਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂ ਵੀ ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਫ਼ੁਰਮਾਣਾਂ ਵਿੱਚਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ‘‘ਗਰਭ ਅਗਨਿ ਮਹਿਜਿਨਹਿ ਉਬਾਰਿਆ॥, ਅਗਨਿ ਕੁੰਡ ਰਹਾਇਆ॥, ਅਗਨੀ ਪਾਸਿ ਪਿਰਾਣੁ॥, ਅਗਨਿ ਉਦਰ ਮਝਾਰਿ॥’’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ’ਚ ਬੱਚਾ ਨਾ ਆਪ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਆਪ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਤੇ ਲਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਬਹੁੜੀ ਕਰਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਤੇ ਘੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ‘ਗਰਭ ਅਗਨਿ’,‘ਅਗਨਿ ਕੁੰਡ’ ‘ਅਗਨੀ ਪਾਸਿ ਪਿਰਾਣੁ’,‘ਅਗਨਿ ਉਦਰ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਪ੍ਰਤੀ- ‘ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ’ ’ਚ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ’ਚ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਮਾਸਕ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ, ਬੜੇ ਉੱਚੇ ਸੈਂਟੀ-ਗ੍ਰੇਡ ਅਥਵਾ ਵੱਡੇ ਤਾਪਮਾਨ ’ਚ ਉਬਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਰਣੀ, ਉੱਥੇ ਓਦੋਂ ਸਾਡਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ਅਜੋਕੇ ਡਾਕਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਉਬਲਦੇ ਹੋਏ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ (ਮਾਸਕ ਧਰਮ) ’ਚ, ਜੇਕਰ ਨੰਗੀ ਉਂਗਲ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਉਹ ਉਂਗਲ ਵੀ ਸੜ ਕੇ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਕਰਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਮਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ:-

ਓਦੋਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਥੈਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਉਬਲਦੇ ਹੋਏ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ (ਮਾਸਕ ਧਰਮ) ਦਾ ਰਤੀ ਭਰ ਵੀ ਸੇਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ-ਓਦੋਂ ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਸਾਡਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ‘‘ਮਾਤ ਗਰਭ ਮਹਿ ਆਪਨ ਸਿਮਰਨੁ ਦੇ ਤਹਿ ਤੁਮ ਰਾਖਨਹਾਰੇ॥’’ (ਪੰ: ੬੧੩) ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਬਹੁੜੀ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਸੁਰਤ ਤੇ ਲਿਵ ਨੂੰ, ‘‘ਆਪਨ ਸਿਮਰਨੁ ਦੇ ਤਹਿ ਤੁਮ ਰਾਖਨਹਾਰੇ॥’’ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮਿੱਕ ਕਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੱਡੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਉਬਲਦੇ ਮਾਸਕ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸੇਕ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹਨ:-‘‘ਗਰਭ ਅਗਨਿ ਮਹਿ ਜਿਨਹਿ ਉਬਾਰਿਆ ॥, ਰਕਤ ਕਿਰਮ ਮਹਿ ਨਹੀ ਸੰਘਾਰਿਆ ॥, ਅਪਨਾ ਸਿਮਰਨੁ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਿਆ॥, ਓਹੁ ਸਗਲ ਘਟਾ ਕਾ ਮਾਲਕਾ॥’’ (ਪੰ:੧੦੮੪) ਹੋਰ

‘‘ਮਾਤਾ ਕੇ ਉਦਰ ਮਹਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ ਕਰੇ, ਸੋ ਕਿਉ ਮਨਹੁ ਵਿਸਾਰੀਐ ॥ ਮਨਹੁ ਕਿਉ ਵਿਸਾਰੀਐ? ਏਵਡੁ ਦਾਤਾ, ਜਿ ਅਗਨਿ ਮਹਿ ਆਹਾਰੁ ਪਹੁਚਾਵਏ ॥ ਓਸ ਨੋ ਕਿਹੁ ਪੋਹਿ ਨ ਸਕੀ, ਜਿਸ ਨਉ ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਲਾਵਏ ॥ ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਆਪੇ ਲਾਏ, ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਦਾ ਸਮਾਲੀਐ ॥ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਏਵਡੁ ਦਾਤਾ, ਸੋ ਕਿਉ ਮਨਹੁਵਿਸਾਰੀਐ ॥ ੨੮ ॥’’ (ਪੰ: ੯੨੦) ਜਾਂ

ਨਹੀਂ ਤਾਂ ‘‘ਮਿਰਤਕ ਪਿੰਡਿ ਪਦ ਮਦ ਨਾ, ਅਹਿਨਿਸਿ ਏਕੁ, ਅਗਿਆਨੁ ਸੁ ਨਾਗਾ ॥ ਤੇ ਦਿਨ ਸੰਮਲੁ ਕਸਟ ਮਹਾ ਦੁਖ॥’’ (ਬੇਣੀ ਜੀ-੯੩) ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਾਂ ਤੇ ਜੀਵ ਰਾਹੀਂ ਓਦੋਂ ਕਿਹੜਾ ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ‘‘ਆਪਨ ਸਿਮਰਨੁ ਦੇ., ਅਪਨਾ ਸਿਮਰਨੁ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਿਆ, ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਆਪੇਲਾਏ, ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਦਾ ਸਮਾਲੀਐ॥, ਗਰਭ ਅਗਨਿ ਮਹਿ ਜਿਨਹਿ ਉਬਾਰਿਆ॥, ਰਕਤ ਕਿਰਮ ਮਹਿ ਨਹੀ ਸੰਘਾਰਿਆ॥, ਓਸ ਨੋ ਕਿਹੁ ਪੋਹਿ ਨ ਸਕੀ, ਜਿਸ ਨਉ ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਲਾਵਏ॥’’ ਭਾਵ ਸਾਡੀ ਲਿਵ ਤੇ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ‘ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਮਿਲਾਵਣਹਾਰੁ’ (ਪੰ: ੬੭) ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਣ ਕੇ ਇੱਕ-ਮਿੱਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਹੁੜੀ ਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਇਕੋ-ਇੱਕ ਲੋੜ ’ਚ- ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਹੀ ਆਪ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਣੀ, ਸਾਡੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਅੱਤ ਕਠਿਨ ਤੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਤੱਪ ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਕੋਈ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਤਪੀਸ਼ਵਰ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜਦਕਿ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਬਦਲਵੀਂ ਲੋੜ, ‘ਆਪ ਸਹਾਈ ਹੋਆ’ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤੱਪ ਪ੍ਰਭੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਵੀ ਆਪ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਘੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਉਹ ਬੱਚਾ, ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਦਕਿ ‘ਗਰਭ ਅਗਨਿ’, ‘ਅਗਨਿ ਕੁੰਡ’ ‘ਅਗਨੀ ਪਾਸਿ ਪਿਰਾਣੁ’,‘ਅਗਨਿ ਉਦਰ’ ‘ਅਗਨਿ ਮਹਿ’ ਆਦਿ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ’ਚ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਰਾਖੀ ਆਪ ਕਰਣੀ, ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਤੇ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੋੜਣਾ ਜਾਂ ਅਜੋਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸਿਮਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਅਰਥਾਂ ’ਚ ਬੱਚੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵੀ, ਜੀਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ’ਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਓਦੋਂ ਬੱਚਾ ਆਪ ਕਰ ਹੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਉਸ ‘ਬਿਖਮ ਥਾਨ’ ’ਚ ਪ੍ਰਭੂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਦੀ ਬਹੁੜੀ ਆਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤੇਰੇ ਗੁਰ-ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹਨ ਤਾਂ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ’ਚ ਘਟੋ ਘਟ ‘ਆਪਨ ਸਿਮਰਨੁ ਦੇ., ਅਪਨਾ ਸਿਮਰਨੁ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਿਆ, ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਆਪੇ ਲਾਏ, ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਦਾ ਸਮਾਲੀਐ, ਗਰਭ ਅਗਨਿ ਮਹਿ ਜਿਨਹਿ ਉਬਾਰਿਆ, ਰਕਤ ਕਿਰਮ ਮਹਿ ਨਹੀ ਸੰਘਾਰਿਆ, ਓਸ ਨੋ ਕਿਹੁ ਪੋਹਿ ਨ ਸਕੀ, ਜਿਸ ਨਉ ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਲਾਵਏ॥’’ ਆਦਿ ਪੰਕਤੀਆਂਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇ ਕੇ ਪੜ੍ਹਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

‘‘ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਮਿਲਾਵਣਹਾਰੁ’’-ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲਿਵ ਤੇ ਸੁਰਤ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਕ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ‘‘ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਮਿਲਾਵਣਹਾਰੁ’’ (ਪੰ:੬੭), ਪ੍ਰਭੂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ, ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੁਰਤ, ਲਿਵ ਤੇ ਬੱਚੇ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੁਆਸ ਸੁਆਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:-

‘‘ਸਾਸਿ ਸਾਸਿ ਸਿਮਰੰਤਿ ਨਾਨਕ ਮਹਾ ਅਗਨਿ ਨ ਬਿਨਾਸਨੰ’’ (ਪੰ:੭੦੬)

‘‘ਰੇ ਨਰ ! ਗਰਭ ਕੁੰਡਲ ਜਬ ਆਛਤ, ਉਰਧ ਧਿਆਨ ਲਿਵ ਲਾਗਾ ॥ ਮਿਰਤਕ ਪਿੰਡਿ, ਪਦ ਮਦ ਨਾ ਅਹਿਨਿਸਿ ਏਕੁ, ਅਗਿਆਨੁ ਸੁ ਨਾਗਾ ॥ ਤੇ ਦਿਨ ਸੰਮਲੁ ਕਸਟ ਮਹਾ ਦੁਖ, ਅਬ ਚਿਤੁ ਅਧਿਕ ਪਸਾਰਿਆ ॥ ਗਰਭ ਛੋਡਿ, ਮ੍ਰਿਤ ਮੰਡਲ ਆਇਆ, ਤਉ ਨਰਹਰਿ ਮਨਹੁ ਬਿਸਾਰਿਆ॥’’ (ਬੇਣੀ ਜੀ-੯੩) ਆਦਿ।

 ਇਸ ਲਈ ਸਮਝਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਿਮਰਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਦਾ ਰਟਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਹੜਾ ਸਿਮਰਨ ਕਿ ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਅਸਾਂ ਆਪ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਘੜ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਲਿਵ ਤੇ ਸੁਰਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਬਹੁੜੀ ਕਰਕੇ ‘‘ਅਪਨਾ ਸਿਮਰਨੁ ਦੇਪ੍ਰਤਿਪਾਲਿਆ, ਆਪਣੀ ਲਿਵ ਆਪੇ ਲਾਏ॥’’ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡੀ ਲਿਵ ਨੂੰ ਆਪ ਆਪਣੇ ’ਚ ਅਭੇਦ ਕਰਕੇ, ‘ਅਹਿਨਿਸਿ ਏਕ’ ਆਪ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 ‘ਗੰਢੇਦਿਆਂ ਛਿਅ ਮਾਹ’- ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਅਰੰਭ ’ਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਕੇਵਲ ‘ਮਿਰਤਕ ਪਿੰਡਿ’ (ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਗੋਲਾ) ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਅਜੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਬਣਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਲਕਿ ਅਜੋਕੇ ਡਾਕਟਰੀਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੁਆਸ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਅਰੰਭ ਵੀ ਓਦੋਂ ਇਕ ਦੰਮ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

 ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ’ਚ ‘ਪਾਇਤਾ ਉਦਰੈ ਮਾਹਿ’ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਪੈਂਤੜਾ ਰੱਖਦੇ ਸਾਰ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਰੰਭ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਸੁਆਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਅੰਦਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਉਸ ਪੈਂਤੜੇ (ਪਾਇਤਾ) ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਭੰਮਲ ਭੂਸੇ ’ਚ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਰਹੇ?

ਜਦਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਤਾਂ ਜੁਗੋ-ਜੁਗ ਅਟੱਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਵਾਲਾ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਅਸਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਲੈਣਾ ਹੈ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਚੋਂ ਹੀ ਲੈਣਾ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਇਧਰ ਓਧਰ ਭਟਕਣ ਦੀ ਉੱਕਾ ਹੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਫ਼ਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਵ, ਮਾਸਕ ਧਰਮ, ਸਿਰਨਾਵਣੀ, ਰਕਤ ਤੇ ਉਸ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਗਰਭ ’ਚ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ’ਚ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ:-

‘‘ਚਲੇ ਚਲਣਹਾਰ ਵਿਚਾਰਾ ਲੇਇ ਮਨੋ ॥ ਗੰਢੇਦਿਆਂ ਛਿਅ ਮਾਹ, ਤੁੜੰਦਿਆ ਹਿਕੁ ਖਿਨੋ॥’’ (ਪੰ:੪੮੮) ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਬੱਚਾ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ’ਚ ‘‘ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਸੰਜੋਗਿ ਉਪਾਏ, ਰਕਤੁ ਬਿੰਦੁ ਮਿਲਿ ਪਿੰਡੁ ਕਰੇ॥’’ (ਪੰ:੧੦੧੩) ਅਥਵਾ ‘‘ਮਾ ਕੀ ਰਕਤੁ ਪਿਤਾ ਬਿਦੁ ਧਾਰਾ ॥ ਮੂਰਤਿ ਸੂਰਤਿ ਕਰਿ ਆਪਾਰਾ ॥ ਜੋਤਿ ਦਾਤਿ ਜੇਤੀ ਸਭ ਤੇਰੀ, ਤੂ ਕਰਤਾ ਸਭ ਠਾਈ ਹੇ॥’’ (ਪੰ: ੧੦੨੨) ਜਾਂ ‘‘ਬਿੰਦੁ ਰਕਤੁ ਮਿਲਿ ਪਿੰਡੁ ਸਰੀਆ॥’’ (ਪੰ:੧੦੨੬) ਅਤੇ ‘‘ਜਲ ਕੀ ਭੀਤਿ ਪਵਨ ਕਾ ਥੰਭਾ ਰਕਤ ਬੁੰਦ ਕਾ ਗਾਰਾ॥’’ (ਪੰ:੬੫੯) ਭਾਵ ਰਕਤ-ਬੂੰਦ ਦੇ ਉਸ ਗਾਰੇ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ’ਚ ਬੱਚਾ ਭਾਵੇਂ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ’ਚ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ:-‘‘ਦਸੀ ਮਾਸੀ ਮਾਨਸੁ ਕੀਆ॥’’ (ਪੰ:੭੭) ਅਤੇ ‘‘ਬਿੰਦੁ ਤੇ ਜਿਨਿ ਪਿੰਡੁ ਕੀਆ, ਅਗਨਿ ਕੁੰਡ ਰਹਾਇਆ ॥ ਦਸ ਮਾਸ ਮਾਤਾ ਉਦਰਿ ਰਾਖਿਆ॥’’ (ਪੰ:੪੮੧) ਹੋਰ

‘‘ਦਸੀ ਮਾਸੀ ਹੁਕਮਿ, ਬਾਲਕ ਜਨਮੁ ਲੀਆ॥’’ (ਪੰ:੩੯੬) ਆਦਿ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਰਾਹੀਂ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਕਰਣ ਤੋਂ ਦਸਵੇਂ ਮਹੀਨੇ, ਬੱਚਾ ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਇਹ ਵੀ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਛੇ-ਮਾਹੇ, ਸਤ-ਮਾਹੇ ਤੇ ਅਠ-ਮਾਹੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਸਬੂਤ ਹੋਰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਪਹਿਲਾ- ‘‘ਗੰਢੇਦਿਆਂ ਛਿਅ ਮਾਹ’’ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ’ਚ ਬੱਚਾ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਯੋਗ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਥੇਇਲਾਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਛੇ ਮਹਨਿਆਂ ’ਚ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਲੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਨਰਸਰੀ ਵੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ’ਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚਲੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਅਰੰਭਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਤੇ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ‘‘ਮਿਰਤਕ ਪਿੰਡਿ ਪਦ ਮਦ ਨਾ..॥’’ (ਪੰ:੯੩) ਐ ਭਾਈ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ’ਚ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਰੰਭਕ ਸਮੇਂ ’ਚ ਤੂੰ ਕੇਵਲ ‘ਮਾਸ ਦਾ ਮੁਰਦਾ ਟੁਕੜਾ ਤੇ ਗੋਲਾ ਹੀ ਸੈਂ।’ ਫਿਰਪਹਿਰਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:-‘‘ਪਹਿਲੈ ਪਹਰੈ ਰੈਣਿ ਕੈ ਵਣਜਾਰਿਆ ਮਿਤ੍ਰਾ ! ਧਰਿ ਪਾਇਤਾ ਉਦਰੈ ਮਾਹਿ ॥ ਦਸੀ ਮਾਸੀ ਮਾਨਸੁ ਕੀਆ ਵਣਜਾਰਿਆ ਮਿਤ੍ਰਾ! ਕਰਿ ਮੁਹਲਤਿ ਕਰਮ ਕਮਾਹਿ॥’’ (ਪੰ:੭੭) ਅਰਥ :ਹਰਿ-ਨਾਮ ਦਾ ਵਣਜ ਕਰਨ ਆਏ ਹੇ ਜੀਵ-ਮਿਤ੍ਰ ! (ਮਨੁੱਖਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ) ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਰ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ (ਜੀਵ ਦਾ) ਕੇਵਲ ਪੈਂਤੜਾ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਣਜਾਰੇ ਮਿਤ੍ਰ ! (ਫਿਰ) ਦਸਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸੇ ਪੈਂਤੜੇ ਨੁੰ ਮਨੁੱਖ (ਦਾ ਸਾਬਤ ਬੁੱਤ) ਬਣਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। (ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ) ਮੁਕੱਰਰ ਸਮਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ) ਕਰਮ ਕਮਾਂਦੇ ਹਨ । (ਅਰਥ-ਧੰਨਵਾਦਿ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਡੀ:ਲਿਟ:)

‘ਸਤਿਸੰਗ’ ਬਨਾਮ ‘ਜਾਪ’

ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ, 1008, ਫੇਜ-2, ਅਰਬਨ ਅਸਟੇਟ, ਪਟਿਆਲਾ (ਪੰਜਾਬ)-94171-91916

‘ਸਤਿਸੰਗ’ (ਜਾਂ ‘ਸਤਿਸੰਗਤ’) ਤੇ ‘ਜਾਪ’ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਧਾਰਮਿਕ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ’ਚ ਵੱਡਾ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਅਰਥਾਂ ਬਾਰੇ (ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਅਸਲ ਅਰਥ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਬਾਰੇ) ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

‘ਸਤਿਸੰਗ’ ਜਾਂ ‘ਸਤਿਸੰਗਤ’- ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪਹੁੰਚੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਸਤਿਸੰਗਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ‘ਸਤਿਸੰਗਤ’ ਸ਼ਬਦ ਸੁੱਚੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੋਝੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਕਤ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਲ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਨ ਜਾਂ ਆਤਮਾ ਕਰਕੇ ਉੱਥੋਂ ਗ਼ੈਰ ਹਾਜ਼ਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਯੋਗਦਾਨ ਮਨ ਜਾਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦਾ। ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਜੋ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਹਦਾਇਤ ਮਨ ਜਾਂ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤਵਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇਬਾਂ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਚੋਰੀ ਹੋ ਜਾਣਦੀਆਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮਿਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਘਟੀਆ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੀ ਉਸੇ ‘ਸਤਿਸੰਗਤ’ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

‘ਸਤਿਸੰਗਤ’ ਵਿੱਚ ਘੰਟਾ ਜਾਂ ਥੋੜਾ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਜੋ ਵੀ ਅਸੀਂ ਗੁਜਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਬਾਕੀ ਤਕਰੀਬਨ 23 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ? ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਵੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸੋ, ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਲਈ ‘ਸਤਸੰਗੀ’ ਬਣਨ ਨਾਲ ਬਾਕੀ 23 ਘੰਟੇ ਦਾ ਘਾਟਾ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਇੰਨਾਂ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਦੇ ‘ਸਤਿਸੰਗਤ’ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਕੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ‘ਸੱਤ’ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਾਂਗੇ ?

‘ਸਤਿਸੰਗਤ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਸੱਚੀ ਸੰਗਤ’। ‘ਸੱਚੀ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਚ’ ਜਾਂ ‘ਝੂਠ’ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ‘ਸੱਚੀ’ ਸੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸਥਿੱਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਵਕਤ ਸੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਜਾਂ ਹੰਢਾਉਣ ਨੂੰ ‘ਸੱਤ’ ਦਾ ਸੰਗ ਜਾਂ ‘ਸਤਿਸੰਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਪਿਆਰ ਵੰਡਣਾ, ਦਿਆਲਤਾ ਵਿਖਾਉਣੀ ਤੇ ਕਿਰਪਾਲਤਾ ਕਰਨੀ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ, ਨਫ਼ਰਤ, ਈਰਖਾ, ਬੇਈਮਾਨੀ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ‘ਸੱਚ’ ਦਾ ਸੰਗ ਜਾਂ ‘ਸਤਿਸੰਗ’ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਜਾਂ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸਾਡਾ ਸੱਤ ਦੇ ਸੰਗ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਸੱਚੇ’ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਘੰਟਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਗੁਜਾਰਨ ਨਾਲ ‘ਸਤਿਸੰਗ’ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।

ਘੰਟਾ-ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰ ਲੈਣੀ ਆਸਾਨ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਅਸੀਂ ਥੋੜੀ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ‘ਸੱਚੇ’ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਕਦਮ ਘੱਟ ਹੀ ਪੁੱਟਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਨੋਖਾ ਹੈ।

‘ਜਾਪ’- ਜਾਪ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵੀ ਅਰਥ ਅਸੀਂ ਸਤਸੰਗ ਦੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਢਿਆ ਹੈ। 24 ਘੰਟੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਕਿਸੇ ‘ਨਾਮ’ ਦਾ ਰਟਨ ਕਰ ਲੈਣ ਨੂੰ ‘ਜਾਪ’ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ‘ਜਾਪ’ ਤਾਂ ਸੁਆਸ-ਸੁਆਸ ਤੇ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ‘ਜਾਪ’ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਕੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਆਸ-ਸੁਆਸ ‘ਜਾਪ’ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਫਿਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ ? ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ‘ਸੱਚੀ’ ਪਾਲਣਾ ਨੂੰ ਵੀ ਭਗਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ‘ਸਤਿਸੰਗ’ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ‘ਜਾਪ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਵਕਤ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸੱਚੇ’ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ‘ਜਾਪ’ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਵਾਂਗੇ।

‘ਸਤਿਸੰਗ’ ਤੇ ‘ਜਾਪ’ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਡਾ ਔਖਾ ਹੈ: ‘‘ਆਖਣਿ ਅਉਖਾ, ਸਾਚਾ ਨਾਉ ॥’’ (ਮ: ੧/੯) ਪ੍ਰੰਤੂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗੀ।

‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ’’ ਬਨਾਮ ‘‘ਪਸ਼ੂ ਮਰੈ’’

ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਆਨੀ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ) ਦਿੱਲੀ-98112-92808

‘ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ਅੰਦਰ ਸਮੂਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਕੁਲ ਇਕੱਤੀ ਰਾਗਾਂ ’ਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਕੱਤੀ ਰਾਗਾਂ ’ਚੋਂ ਹੀ ਇਕ ਰਾਗ ਹੈ ‘ਰਾਗ ਗੋਂਡ’। ਉਪ੍ਰੰਤ ਇਸੇ ਰਾਗ ਗੋਂਡ ’ਚ ਪੰ: ੭੮੦ ’ਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਆਇਆ ਹੈ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ ਨਰੁ ਕਾਮਿ ਨ ਆਵੈ ॥ ਪਸੂ ਮਰੈ ਦਸ ਕਾਜ ਸਵਾਰੈ।’’ ਜਦਕਿ ਇਹ ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ, ਨਰੁ ਕਾਮਿ ਨ ਆਵੈ ॥ ਪਸੂ ਮਰੈ, ਦਸ ਕਾਜ ਸਵਾਰੈ ॥ ੧ ॥ ਅਪਨੇ ਕਰਮ ਕੀ ਗਤਿ, ਮੈ ਕਿਆ ਜਾਨਉ ॥ ਮੈ ਕਿਆ ਜਾਨਉ, ਬਾਬਾ ਰੇ ! ॥ ੧ ॥ ਰਹਾਉ ॥ ਹਾਡ ਜਲੇ, ਜੈਸੇ ਲਕਰੀ ਕਾ ਤੂਲਾ ॥ ਕੇਸ ਜਲੇ, ਜੈਸੇ ਘਾਸ ਕਾ ਪੂਲਾ ॥ ੨ ॥ ਕਹੁ ਕਬੀਰ ! ਤਬ ਹੀ ਨਰੁ ਜਾਗੈ ॥ ਜਮ ਕਾ ਡੰਡੁ, ਮੂੰਡ ਮਹਿ ਲਾਗੈ॥’’ (ਪੰ: ੮੭੦)

ਫ਼ਿਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ’ਚ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਕਿਸੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਗੁਰਮੱਤ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਲ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਪ੍ਰੰਤ ਗੁਰਮੱਤ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਖੁੱਲਣਾ ਹੈ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ’’ ਅਤੇ ‘‘ਪਸੂ ਮਰੈ’’ ਦਾ ਆਹਮਣਾ-ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ।

ਦਰਅਸਲ, ਕਬੀਰ ਜੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਸਾਬਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਤੇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚਲੀਆਂ ਅਰਬਾਂ-ਖਰਬਾਂ ਜੂਨਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕੱਲੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨ ਅਥਵਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਤਾਂ ਫ਼ਿਰ ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨ ਦੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ ਕੀ ਹੈ ? ਦਰਅਸਲ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਘੋਖਾਂਗੇ, ਸਮਝ ਆਵੇਗੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨ ਹੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜੂਨ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਹੋਰ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਪੱਖੋਂ ਨਿਤਾਂਤ (ਬਹੁਤ) ਨਿਵੇਕਲੀ ਵੀ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਗੁਰਮੱਤ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ:-

(1). ‘‘ਏਕੋ ਪਵਣੁ ਮਾਟੀ ਸਭ ਏਕਾ, ਸਭ ਏਕਾ ਜੋਤਿ ਸਬਾਈਆ ॥ ਸਭ ਇਕਾ ਜੋਤਿ ਵਰਤੈ ਭਿਨਿ ਭਿਨਿ, ਨ ਰਲਈ ਕਿਸੈ ਦੀ ਰਲਾਈਆ॥’’ (ਪੰ: ੯੬)

(2). ‘‘ਕੁਮ੍ਹਾਰੈ ਏਕ ਜੁ ਮਾਟੀ ਗੂੰਧੀ, ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਬਾਨੀ ਲਾਈ ॥ ਕਾਹੂ ਮਹਿ ਮੋਤੀ ਮੁਕਤਾਹਲ, ਕਾਹੂ ਬਿਆਧਿ ਲਗਾਈ॥’’ (ਪੰ: ੪੭੯)

(3). ‘‘ਏਕਲ ਮਾਟੀ ਕੁੰਜਰ ਚੀਟੀ, ਭਾਜਨ ਹੈਂ ਬਹੁ ਨਾਨਾ ਰੇ ॥ ਅਸਥਾਵਰ ਜੰਗਮ ਕੀਟ ਪਤੰਗਮ, ਘਟਿ ਘਟਿ ਰਾਮੁ ਸਮਾਨਾ ਰੇ॥’’ (ਪੰ: ੯੮੮)

(4). ‘‘ਮਾਟੀ ਏਕ, ਅਨੇਕ ਭਾਂਤਿ ਕਰਿ, ਸਾਜੀ ਸਾਜਨਹਾਰੈ ॥ ਨਾ ਕਛੁ ਪੋਚ ਮਾਟੀ ਕੇ ਭਾਂਡੇ, ਨਾ ਕਛੁ ਪੋਚ ਕੁੰਭਾਰੈ॥’’ (ਪੰ: ੧੩੫੦)

(5). ‘‘ਤੋਇਅਹੁ ਅੰਨੁ ਕਮਾਦੁ ਕਪਾਹਾਂ, ਤੋਇਅਹੁ ਤ੍ਰਿਭਵਣੁ ਗੰਨਾ ॥ ਤੋਆ ਆਖੈ ਹਉ ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਹਛਾ, ਤੋਐ ਬਹੁਤੁ ਬਿਕਾਰਾ..॥’’ (ਅੰ: ੧੨੯੦) ਭਾਵ ਸਰੀਰ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਸ਼ੂ ਪੰਛੀਆਂ, ਕੀੜਿਆਂ ਮਕੌੜਿਆਂ, ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਅੰਨ-ਫਲ, ਖਨਿਜ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਰ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ ਭਾਵ ‘ਰੱਬੀ ਜੋਤਿ’। ਦੂਜੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ’ਚ ਬੇਸ਼ੱਕ ਜੂਨਾਂ, ਸ਼ਕਲਾਂ, ਬਨਾਵਟਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹਿਚਾਣਾਂ ਵੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਚੇ ਸਰੀਰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਮਿੱਟੀ (ਜੋਤਿ) ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ’ਚ ਨੂਰ ਵੀ ਇੱਕੋ ਕਰਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ।

‘‘ਨਿਹਫਲ ਮਾਨੁਖੁ, ਜਪੈ ਨਹੀ ਨਾਮ॥’’-ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਕਬੀਰ ਜੀ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨੀ ਤੇ ਬਾਕੀ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡਾ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਅਗਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ‘‘ਪਸੂ ਮਰੈ, ਦਸ ਕਾਜ ਸਵਾਰੈ॥’’ ਤੇ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ, ਨਰੁ ਕਾਮਿ ਨ ਆਵੈ॥’’ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ, ਦੂਜੀਆਂ ਤਮਾਮ ਜੂਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਿਨਸਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਦੂਜੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਕੇਵਲ ਟਿਕਾਣੇ ਹੀ ਲਗਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਾੜ ਕੇ, ਪਾਣੀ ’ਚ ਬਹਾ ਕੇ, ਦਫ਼ਨ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰੇ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ‘‘ਸਗਲ ਸਰੀਰ ਆਵਤ ਸਭ ਕਾਮ..॥’’ (ਪੰ: ੧੯੦) ਇਸ ਦੀ ਸਮਝ ਉਪਰੰਤ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੰਤ ਸਰੀਰਾਂ (ਜੂਨਾਂ) ਦੇ ਉਲਟ, ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਕਸਦ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਕਸਦ ਹੈ ਰੱਬੀ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਅਗਰ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਹੋਰ ਜੂਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ‘‘ਨਿਹਫਲ ਮਾਨੁਖੁ, ਜਪੈ ਨਹੀ ਨਾਮ॥’’ (ਪੰ: ੧੯੦) ਭਾਵ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ’ਚ ਆਉਣ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ? ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ‘‘ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ..॥’’

ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ’ਚ ਜਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਹੀ, ਇਕੱਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਮਨ’ ਵਾਲੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਦਾਤ ਵੀ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਕੀ ਜੂਨਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਹ ‘ਮਨ’ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਮਨ ! ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ॥ ਮਨ ! ਹਰਿ ਜੀ ਤੇਰੈ ਨਾਲਿ ਹੈ, ਗੁਰਮਤੀ ਰੰਗੁ ਮਾਣੁ।’’ (ਪੰ: ੪੪੧) ਆਦਿ। ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ‘ਮਨ’ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਸੁਵਰਤੋਂ ਕਰਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਨੰਤ ਵਾਰ ਚੇਤਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤਾਂ ਫ਼ਿਰ ਇਸ ‘ਮਨ’ ਦੀ ਕੁਵਰਤੋਂ ਕੀ ਹੈ ?- ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਰਾਹੀ ਇਸ ‘ਮਨ’ ਦੀ ਸੁਵਰਤੋਂ ਕਰਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਮਨ ਦੀ ਕੁਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਤਾਂ ਫ਼ਿਰ ਇਸ ‘ਮਨ’ ਦੀ ਕੁਵਰਤੋਂ ਤੇ ਲਾਪਰਵਾਈ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਇੱਥੇ ਅਸਾਂ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਮਨ’ ਦੀ ਸੁਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ..॥’’ ਦਾ ਕੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ?

ਉਹ ਇਹੀ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਵੀ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ..॥’’ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਮਕਸਦ ਵਿਹੂਣੇ ਵਾਲੀ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਜੇ ਇਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੇ ਇਹ ਕਰਤੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜਿਆ। ਜੇ ਇਸ ਨੇ ਜੀਊਂਦੇ ਜੀਅ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਰਤੇ ’ਚ ਅਭੇਦ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਜੇ ਇਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਜੀਊਂਦੇ ਜੀਅ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ‘‘ਨਰੂ’’ ਭਾਵ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਭਾਵ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ’ਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ‘ਇਲਾਹੀ (ਰੱਬੀ) ਗੁਣ’ ਪੈਦਾ ਨਾ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਜੂਨਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਕਿਤੇ ਚੰਗੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਜਿਹੇ ਇਲਾਹੀ ਗੁਣ, ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਤੇ ਕਰਤੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਬਿਨਾ, ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੂਜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਵੇਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਕਰਤੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇਸ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਸਮੇਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਮੁੱਲੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਿਨਸਨ ਬਾਅਦ ‘‘ਨਰੁ ਕਾਮਿ ਨ ਆਵੈ..॥’’ ਭਾਵ ਬਾਕੀ ਜੂਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੌਡੀ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮਰਨ ਬਾਅਦ ਤਾਂ ‘‘ਪਸੂ ਮਰੈ, ਦਸ ਕਾਜ ਸਵਾਰੈ.॥’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ-ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਬੋਟੀ-ਬੋਟੀ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੰਮ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਤਾਂ ਇਕੱਲਾ ਇਕੱਲਾ ਸਰੀਰ ਹੀ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਮ ਸੁਆਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਤ ‘‘ਹਾਡ ਜਲੇ, ਜੈਸੇ ਲਕਰੀ ਕਾ ਤੂਲਾ ॥ ਕੇਸ ਜਲੇ, ਜੈਸੇ ਘਾਸ ਕਾ ਪੂਲਾ॥’’ ਇਹੀ ਸਿਲਸਿਲਾ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।

‘‘ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਕਾਹੇ ਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹੀਆ ? ॥’’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀ ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ, ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ‘ਮਨ’ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ, ਆਪਣੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ’ਚ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ.॥’’ ਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ:-

‘‘ਜਿਹ ਸਿਰਿ, ਰਚਿ ਰਚਿ ਬਾਧਤ ਪਾਗ ॥ ਸੋ ਸਿਰੁ, ਚੁੰਚ ਸਵਾਰਹਿ ਕਾਗ ॥ ੧ ॥ ਇਸੁ ਤਨ ਧਨ ਕੋ, ਕਿਆ ਗਰਬਈਆ ? ॥ ਰਾਮ ਨਾਮੁ, ਕਾਹੇ ਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹੀਆ ?॥ ੧ ॥ ਰਹਾਉ ॥ ਕਹਤ ਕਬੀਰ, ਸੁਨਹੁ ਮਨ ਮੇਰੇ ! ॥ ਇਹੀ ਹਵਾਲ ਹੋਹਿਗੇ ਤੇਰੇ॥’’ (ਪੰ: ੩੩੦)

ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਜੇ ਸਮਾਂ ਵਿਹਾਜਣ ਤੇ (ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮੁੱਕਣ ਬਾਅਦ) ‘‘ਕਹੁ ਕਬੀਰ ! ਤਬ ਹੀ ਨਰੁ ਜਾਗੈ ॥ ਜਮ ਕਾ ਡੰਡੁ, ਮੂੰਡ ਮਹਿ ਲਾਗੈ॥’’ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਹੀ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਜੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ‘‘ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਕਾਹੇ ਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹੀਆ॥’’ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਦੁਰਲਭ ਅਵਸਰ ਗੁਆ ਲਿਆ, ਬਿਰਥਾ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ‘‘ਜਮ ਕਾ ਡੰਡੁ ਮੂੰਡ ਮਹਿ ਲਾਗੈ।’’ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜਨਮਾਂ (ਜੂਨਾਂ) ਰਾਹੀਂ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਗਰਭਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਹੀ ਸਹਾਰਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਜੀਊਂਦੇ ਜੀਅ ‘ਜਮ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਭਾਵ ‘ਆਤਮਕ ਮੌਤ’ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਈ ‘ਜਮ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਮੁੜ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਗੇੜ’। ‘ਜਮ’ ਦੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਰੂਪ ਆਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ‘ਜਮ ਜੰਦਾਰ, ਜਮਪੁਰ’ ਆਦਿ।

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੱਤ ਤੇ ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਜਮ’ ਤੇ ‘ਜਮਦੂਤ’ ਦੇ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਬਹੁ ਆਕਾਰੀ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਕਲ ਵਾਂਗ ਬੰਦੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਮੱਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਕੁਝ ਥਾਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਜਮ’ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਅਰਥਾ ’ਚ ਵੀ ਆਇਆ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਖੰਡਣ ਲਈ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੌੜਤਾ ’ਚ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਕਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜ ਹੈ।

ਜਦ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ, ਬਿਰਥਾ ਤੇ ਅਜ਼ਾਈ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੂਨਾਂ (ਗਰਭਾਂ) ਦੇ ਗੇੜ ਕੱਟਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ‘‘ਕਰਿ ਅਉਗਣ ਪਛੋਤਾਵਣਾ..॥’’ (ਪ: ੪੭੧) ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੀਵ ਦਾ ਪਛਤਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘‘ਜਮ ਕਾ ਡੰਡੁ ਮੂੰਡ ਮਹਿ ਲਾਗੈ॥’’ ਦਾ ਮਤਲਬ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ‘ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਜੂਨਾਂ (ਜਨਮਾਂ) ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸਜ਼ਾਵਾਂ’, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਕਈ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ:

‘‘ਕਪੜੁ ਰੂਪੁ ਸੁਹਾਵਣਾ, ਛਡਿ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰਿ ਜਾਵਣਾ ॥ ਮੰਦਾ ਚੰਗਾ ਆਪਣਾ, ਆਪੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਪਾਵਣਾ ॥ ਹੁਕਮ ਕੀਏ ਮਨਿ ਭਾਵਦੇ, ਰਾਹਿ ਭੀੜੈ ਅਗੈ ਜਾਵਣਾ ॥ ਨੰਗਾ ਦੋਜਕਿ ਚਾਲਿਆ, ਤਾ ਦਿਸੈ ਖਰਾ ਡਰਾਵਣਾ ॥ ਕਰਿ ਅਉਗਣ, ਪਛੋਤਾਵਣਾ॥’’ (ਪੰ: ੪੭੦)

ਇੱਥੇ ‘ਨੰਗਾ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਰੀਰਕ ਨੰਗਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ (ਗੁਰੂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ) ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਜਾਣਾ ਹੈ। ‘ਦੋਜ਼ਕਿ’ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਗੇੜ ਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨਰਕ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮੀ ਦੋਜ਼ਕ ਨਗਰੀ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੌਰਾਨ ਹਉਮੈ ਅਧੀਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਜੂਨਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਭੋਗਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ :

(1). ‘‘ਕੋਟਿ ਕਰਮ ਕਰੈ ਹਉ ਧਾਰੇ ॥ ਸ੍ਰਮੁ ਪਾਵੈ, ਸਗਲੇ ਬਿਰਥਾਰੇ ॥ ਅਨਿਕ ਤਪਸਿਆ, ਕਰੇ ਅਹੰਕਾਰ ॥ ਨਰਕ ਸੁਰਗ, ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਅਵਤਾਰ॥.. ਜਬ ਇਹ ਜਾਨੈ, ਮੈ ਕਿਛੁ ਕਰਤਾ ॥ ਤਬ ਲਗੁ, ਗਰਭ ਜੋਨਿ ਮਹਿ ਫਿਰਤਾ॥’’ (ਪੰ: ੨੭੮)

(2). ‘‘ਹਉ ਵਿਚਿ ਆਇਆ, ਹਉ ਵਿਚਿ ਗਇਆ ॥ ਹਉ ਵਿਚਿ ਜੰਮਿਆ, ਹਉ ਵਿਚਿ ਮੁਆ॥. ਹਉ ਵਿਚਿ, ਪਾਪ ਪੁੰਨ ਵੀਚਾਰੁ ॥ ਹਉ ਵਿਚਿ, ਨਰਕਿ ਸੁਰਗਿ ਅਵਤਾਰੁ॥’’ (ਪੰ: ੪੬੬)

(3). ‘‘ਹਉਮੈ ਏਈ ਬੰਧਨਾ, ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਜੋਨੀ ਪਾਹਿ॥’’ (ਪੰ: ੪੬੬)

ਉਕਤ ‘‘ਨਰਕ ਸੁਰਗ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਅਵਤਾਰ॥’’ ਅਤੇ ‘‘ਹਉ ਵਿਚਿ, ਨਰਕਿ ਸੁਰਗਿ ਅਵਤਾਰੁ॥’’ ਵਾਕਾਂ ’ਚ ਨਰਕ ਤੇ ਸੁਰਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨਰਕ ਤੇ ਸੁਰਗ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹਨ ਬਲਕਿ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਜਨਮਾਂ, ਜੂਨਾਂ ਤੇ ਗਰਭਾਂ ਦੌਰਾਨ ਭੁਗਤਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਦੁੱਖਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਿਵਾਏ ਪਛਤਾਉਣ ਤੇ ਤੜਫਣ ਦੇ ਉਸ ਕੋਲ; ਦੂਜਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਨ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਦੁਰਲਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ’ਚ ਘੜੀ ਘੜੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਘਾਟਾ ਵੀ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ, ਨਰੁ ਕਾਮਿ ਨ ਆਵੈ॥’’ ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਅਟੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕੇਵਲ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਅੱਜ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ‘ਅੱਖਾਂ, ਦਿਲ, ਗੁਰਦੇ’ ਆਦਿ ਕੁਝ ਅੰਗ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਤਨੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਤਨੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਜੀਵਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਲਾਭ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ? ਭਾਵ ਨਾ-ਮਾਤ੍ਰ।

ਸੁਆਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰ-ਉਪਕਾਰੀ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੀ ਲਾਭ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ? ਭਾਵ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਜੂਨਾਂ ਦੇ ਤਮਾਮ ਸਰੀਰ ਕੰਮ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ‘‘ਪਸੂ ਮਰੈ, ਦਸ ਕਾਜ ਸਵਾਰੈ॥’’ ਭਾਵ ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਸੋਂ ਹੀ ਭਾਵ ਕਈ ਅਤੇ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਕੰਮ ਸੁਆਰਦਾ ਹੈ।

ਪਰ-ਉਪਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਜਾਂ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਐਲਾਣਿਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ‘ਜੀਊਂਦੇ ਜੀਅ’, ਨਾ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਕੁਝ ਹਾਲਤਾਂ ’ਚ ਉਸ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਉੱਤਮ ਬਿਰਤੀ ਪ੍ਰਵਾਰ ਵਾਲੇ। ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ‘ਜੀਊਂਦੇ ਜੀਅ’ ਉਸ ਅੰਦਰਲੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਵਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ‘‘ਨਰੂ’’ ਭਾਵ ਇਨਸਾਨੀ ਤੇ ਇਲਾਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਿਰਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਜੀਊਂਦੇ ਜੀਅ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਵਾਰ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਾਂ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰ ਕੋਲ। ਬਾਕੀ ਤਾਂ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਵਲ ਦੁਰਘਟਣਾ ਗ੍ਰਸਤ ਜਾਂ ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੋਸਟ ਮਾਰਟਮ ਦੌਰਾਨ ਬਦੋਬਦੀ ਦੇ ਲਾਭ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਲਾਭ ਭਾਵ ‘‘ਨਰੂ’’ ਵੱਜੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਦਕਿ ਮਨੁੱਖ, ਮੁਰਦਾ (ਮਰੇ) ਹੋਏ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਲਾਭ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਹੀ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਲੀ ਇਹ ਗੱਲ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ, ਨਰੁ ਕਾਮਿ ਨ ਆਵੈ॥’’ ਅੱਜ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੀ ਜਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਭਾਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ’ਚ ਹੀ ਸਹੀ, ਕੁਝ ਕੁ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਮੰਨ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਥੋੜਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ’ਚ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਸ਼ਬਦ ਸੰਬੰਧੀ ਉਭਰੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਾਰ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੇ।

ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਸਮੂਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਹੀ, ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰ ਅੱਜ ਵੀ 99% ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਸਿਵਾਏ ਸਾੜਣ-ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ’ਚ ਬਹਾਉਣ ਦੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੇ ਤੇ ਨਾ ਕਦੇ ਆਉਣਗੇ ਹੀ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੁਰਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ’ਚ ਬਹਾਉਣਾ ਜਾਂ ਪਾਰਸੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਹਸਨ’ ’ਚ ਪਾਉਣ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੁਜੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਦਫ਼ਨਾਏ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੱਕਦੇ ਹਨ।

ਜਦਕਿ ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਮੁਰਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦੋਬਦੀ ਟਿਕਾਣੇ ਲਗਾਉਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕਿ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ‘ਨਰੂ’ ਬਿਰਤੀ ਕਾਰਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਮੁਰਦਾ, ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੱਜ ਵੀ ਅੰਤ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ’ਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:-

(1) ‘‘ਰੇ ਬਉਰੇ ! ਤੁਹਿ ਘਰੀ ਨ ਰਾਖੈ ਕੋਈ॥’’ (ਪੰ: ੪੭੮)

(2) ‘‘ਇਕ ਦਝਹਿ ਇਕ ਦਬੀਅਹਿ, ਇਕਨਾ ਕੁਤੇ ਖਾਹਿ ॥ ਇਕਿ ਪਾਣੀ ਵਿਚਿ ਸਟੀਅਹਿ, ਇਕਿ ਭੀ ਫਿਰਿ ਹਸਣਿ ਪਾਹਿ ॥ ਨਾਨਕ ! ਏਵ ਨ ਜਾਪਈ, ਕਿਥੈ ਜਾਇ ਸਮਾਹਿ॥’’ (ਪੰ: ੬੪੮)

(3) ‘‘ਜਾ ਭਜੈ ਤਾ ਠੀਕਰੁ ਹੋਵੈ, ਘਾੜਤ ਘੜੀ ਨ ਜਾਇ॥’’ (ਪੰ: ੧੩੮)

(4) ‘‘ਇਹੁ ਤਨੁ ਹੋਸੀ ਖਾਕ, ਨਿਮਾਣੀ ਗੋਰ ਘਰੇ॥’’ (ਪੰ: ੪੬੭)

(5) ‘‘ਬੰਕੇ ਬਾਲ ਪਾਗ ਸਿਰਿ ਡੇਰੀ ॥ ਇਹੁ ਤਨੁ ਹੋਇਗੋ, ਭਸਮ ਕੀ ਢੇਰੀ॥ ੩ ॥ ਊਚੇ ਮੰਦਰ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ॥ ਰਾਮ ਨਾਮ ਬਿਨੁ, ਬਾਜੀ ਹਾਰੀ॥’’ (ਪੰ: ੬੫੯)

(6) ‘‘ਊਚੇ ਮੰਦਰ ਸਾਲ ਰਸੋਈ ॥ ਏਕ ਘਰੀ ਫੁਨਿ ਰਹਨੁ ਨ ਹੋਈ ॥ ੧ ॥ ਇਹੁ ਤਨੁ ਐਸਾ, ਜੈਸੇ ਘਾਸ ਕੀ ਟਾਟੀ ॥ ਜਲਿ ਗਇਓ ਘਾਸੁ, ਰਲਿ ਗਇਓ ਮਾਟੀ॥’’ (ਪੰ: ੭੯੪)

(7) ‘‘ਅਨਿਕ ਜਤਨ ਕਰਿ ਕਾਇਆ ਪਾਲੀ ॥ ਮਰਤੀ ਬਾਰ, ਅਗਨਿ ਸੰਗਿ ਜਾਲੀ ॥ ੨ ॥ ਚੋਆ ਚੰਦਨ ਮਰਦਨ ਅੰਗਾ ॥ ਸੋ ਤਨੁ ਜਲੈ, ਕਾਠ ਕੈ ਸੰਗਾ ॥੩॥ ਕਹੁ ਕਬੀਰ ! ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਗੁਨੀਆ ॥ ਬਿਨਸੈਗੋ ਰੂਪੁ, ਦੇਖੈ ਸਭ ਦੁਨੀਆ॥’’ (ਪੰ: ੩੨੫)

(8) ‘‘ਜਿਹ ਸਿਰਿ, ਰਚਿ ਰਚਿ ਬਾਧਤ ਪਾਗ ॥ ਸੋ ਸਿਰੁ, ਚੁੰਚ ਸਵਾਰਹਿ ਕਾਗ ॥ ੧ ॥ ਇਸੁ ਤਨ ਧਨ ਕੋ, ਕਿਆ ਗਰਬਈਆ ? ॥ ਰਾਮ ਨਾਮੁ, ਕਾਹੇ ਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹੀਆ ?॥’’ (ਪੰ: ੩੩੦)

(9) ‘‘ਜਬ ਜਰੀਐ ਤਬ ਹੋਇ ਭਸਮ ਤਨੁ, ਰਹੈ ਕਿਰਮ ਦਲ ਖਾਈ ॥ ਕਾਚੀ ਗਾਗਰਿ ਨੀਰੁ ਪਰਤੁ ਹੈ, ਇਆ ਤਨ ਕੀ ਇਹੈ ਬਡਾਈ॥’’ (ਪੰ: ੬੫੪) ਆਦਿ

ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ, ਨਰੁ ਕਾਮਿ ਨ ਆਵੈ॥’’ ਸ਼ਬਦ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ: ‘‘ਬੋਲੈ ਸੇਖ ਫਰੀਦੁ, ਪਿਆਰੇ ਅਲਹ ਲਗੇ ॥ ਇਹੁ ਤਨੁ ਹੋਸੀ ਖਾਕ, ਨਿਮਾਣੀ ਗੋਰ ਘਰੇ॥’’ (ਪੰ: ੪੬੭) ਭਾਵ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਅਜਿਹੇ ਬੇਅੰਤ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਜੋ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਲਾਭ ਹੀ ਜੀਊਂਦੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਂ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ, ਜੀਊਂਦੇ ਜੀਅ ਹੀ ਹੋਣੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਬਿਰਥਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਜੀ ਸਮਝਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹੀ ਤਤ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ‘‘ਕਹੁ ਕਬੀਰ ! ਤਬ ਹੀ ਨਰੁ ਜਾਗੈ ॥ ਜਮ ਕਾ ਡੰਡੁ, ਮੂੰਡ ਮਹਿ ਲਾਗੈ॥’’ ਜਦਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ‘‘ਸਗਲ ਸਰੀਰ, ਆਵਤ ਸਭ ਕਾਮ॥ ਨਿਹਫਲ ਮਾਨੁਖੁ, ਜਪੈ ਨਹੀ ਨਾਮ॥’’ (ਪੰ: ੧੯੦) ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਅਟੱਲ ਹੈ ਤੇ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਆਸਰਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਰਥਿਕ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ‘‘ਆਇਆ ਗਇਆ ਮੁਇਆ ਨਾਉ ॥ ਪਿਛੈ ਪਤਲਿ ਸਦਿਹੁ ਕਾਵ ॥ ਨਾਨਕ ! ਮਨਮੁਖਿ ਅੰਧੁ ਪਿਆਰੁ ॥ ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ, ਡੁਬਾ ਸੰਸਾਰ॥’’ (ਪੰ: ੧੩੭)

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜੇ ਸੰਭਾਲ ਹੋਣੀ ਹੈ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ’ਚ ਆ ਕੇ ਚਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣਾ ਹੈ; ਜਨਮ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਾ ਕਰਕੇ ਅਸਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ’ਚ ਸਮਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨ ’ਚ ਤੇ ਜੀਊਂਦੇ ਜੀਅ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਂ ‘‘ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ, ਡੁਬਾ ਸੰਸਾਰ॥’’ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿਣੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।

ਜੀਊਂਦੇ ਜੀਅ ਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਇਲਾਹੀ ਗੁਣਾਂ ’ਚ ਰੰਗਣਾ ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਆਤਮਕ ਸੰਭਾਲ ਕਰਣੀ ਹੈ; ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘‘ਨਰੂ’’ ਭਾਵ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣ ਵੀ, ਇਲਾਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜੀਊਂਦੇ ਜੀਅ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਸ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ, ਨਰੁ ਕਾਮਿ ਨ ਆਵੈੈ॥’’ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਇਸ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੌਡੀ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗਾ।

ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕਰਣ ਨਾਲ ਉਜਾਗਰ ਹੋਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਕਰਤੇ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਜਨਮ ਨੂੰ ਇਲਾਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰਕੇ ਜੀਊਂਦੇ ਜੀਅ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਹ ਲੋਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਲੋਕ ਵੀ ਸੰਵਰਣਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹੈ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦਾ ਉਹ ਲਾਭ, ਜਿਸ ਲਈ ਕਰਤੇ ਨੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨ ਨੂੰ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਜਨਮ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਦੁਰਲਭ ਜਨਮ, ਅਮੋਲਕ ਜਨਮ ਆਦਿ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਹੀਂ ਤਾਂ ‘‘ਮਾਟੀ ਏਕ, ਅਨੇਕ ਭਾਂਤਿ ਕਰਿ, ਸਾਜੀ ਸਾਜਨਹਾਰੈ॥’’ ਅਨੁਸਾਰ ਮਿੱਟੀ ’ਚ ਦੁਬਾਰਾ ਰੱਲ ਕੇ, ਇਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਢੰਗ (ਜੂਨ) ’ਚ ਕੇਵਲ ਮਿੱਟੀ ਦੁਬਾਰਾ ਫਿਰ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਬਲਕਿ ਜਿਹੜੇ ਮੁਰਦਾ ਸਰੀਰ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਅੰਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ‘‘ਇਕਨਾ ਕੁਤੇ ਖਾਹਿ..॥’’ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਵਾਏ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਆਦਮਖੋਰਾਂ, ਗਿਝਾਂ, ਇੱਲਾਂ, ਕੁੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਖਾਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ।

‘‘ਮਨੁੱਖ ਜੂਨ ਬਨਾਮ ਬੇਅੰਤ ਜੂਨਾਂ’’- ਸੱਚ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫਲਾਂ, ਫੁਲਾਂ, ਅੰਨ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਹਰੇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਸਲ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੰਮ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਬਲਕਿ ਉਹ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਆਰਦੇ ਅਤੇ ਕਈ ਹਾਲਤਾਂ ’ਚ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਕੁੱਤੇ, ਗਊਆਂ ਆਦਿ ‘‘ਅਵਰ ਜੋਨਿ ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ॥ ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥’’ (ਪੰ: ੪੭੩) ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਵਰਤੀਂਦੇ ਹੀ ਰਹਿਣਗੇ।

ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ’ਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪਸ਼ੂ ਲਈ ‘‘ਪਸੂ ਮਰੈ, ਦਸ ਕਾਜ ਸਵਾਰੈ॥’’ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ, ਨਰੁ ਕਾਮਿ ਨ ਆਵੈ॥’’ ਅਤੇ ‘‘ਹਾਡ ਜਲੇ, ਜੈਸੇ ਲਕਰੀ ਕਾ ਤੂਲਾ ॥ ਕੇਸ ਜਲੇ, ਜੈਸੇ ਘਾਸ ਕਾ ਪੂਲਾ॥’’ ਫਿਰ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ‘‘ਕਹੁ ਕਬੀਰ ! ਤਬ ਹੀ ਨਰੁ ਜਾਗੈ ॥ ਜਮ ਕਾ ਡੰਡੁ, ਮੂੰਡ ਮਹਿ ਲਾਗੈ॥’’ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਰਣ, ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾ ਦੂਜੀਆਂ ਸਮੂਹ ਜੂਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨ ਲਈ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ।

ਦਰਅਸਲ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਕਬੀਰ ਜੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ‘‘ਨਰੂ” ਅਥਵਾ ‘‘ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਕਾਹੇ ਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹੀਆ॥’’ (ਪੰ: ੩੩੦) ‘‘ਪਿਆਰੇ ਅਲਹ ਲਗੇ..॥’’ ਅਤੇ ‘‘ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ, ਡੁਬਾ ਸੰਸਾਰ॥’’ ਲਈ ਹੀ ਚੇਤਾਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਉਸੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ। ਉਕਤ ਗੁਰਮੱਤ ਸਿਧਾਂਤ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਬਾਕੀ ਸਮੂਹ ਸਰੀਰਾਂ ਉੱਤੇ।

ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਕੀ ਅਰਬਾਂ-ਖਰਬਾਂ ਜੂਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਬਲੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਤਾਂ ‘‘ਨਰੂ’’ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ, ਉਸ ਅੰਦਰਲੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੇ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਨਮ ਦੇ ਮਕਸਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ‘ਮਨ’ ਵਾਲੀ ਦਾਤ ਦਾ। ਉਹੀ ‘ਮਨ’, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ‘‘ਮਨ ! ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ॥ ਮਨ ! ਹਰਿ ਜੀ ਤੇਰੈ ਨਾਲਿ ਹੈ, ਗੁਰਮਤੀ ਰੰਗੁ ਮਾਣੁ..॥’’ (ਪੰ: ੪੪੧)

‘ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਬਿਰਤੀ’:-ਕੁਝ ਸੱਜਣ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਹਥਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਲੀ ਪੰਕਤੀ ‘‘ਪਸੂ ਮਰੈ, ਦਸ ਕਾਜ ਸਵਾਰੈ॥’’ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੀ ਪਸ਼ੂ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹ ਪੱਖ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਰੂਪਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਸ਼ੂ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਉਘਾੜਿਆ ਤੇ ਖੋਲਿਆ ਵੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:

(1). ‘‘ਕੂਕਰ ਕੂੜੁ ਕਮਾਈਐ, ਗੁਰ ਨਿੰਦਾ ਪਚੈ ਪਚਾਨੁ ॥’’ (ਪੰ: ੨੧)

(2). ‘‘ਜਿਉ ਕੂਕਰੁ ਹਰਕਾਇਆ, ਧਾਵੈ ਦਹ ਦਿਸ ਜਾਇ ॥ ਲੋਭੀ ਜੰਤੁ ਨ ਜਾਣਈ, ਭਖੁ ਅਭਖੁ ਸਭ ਖਾਇ ॥’’ (ਪੰ: ੫੦)

(3). ‘‘ਆਵਨ ਆਏ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਮਹਿ, ਬਿਨੁ ਬੂਝੇ ਪਸੁ ਢੋਰ॥’’ (ਪੰ: ੨੫੧)

(4). ‘‘ਕਰਤੂਤਿ ਪਸੂ ਕੀ, ਮਾਨਸ ਜਾਤਿ॥ ਲੋਕ ਪਚਾਰਾ ਕਰੈ, ਦਿਨੁ ਰਾਤਿ ॥ ਚੰਦਨ ਲੇਪੁ, ਉਤਾਰੈ ਧੋਇ ॥ ਗਰਧਬ ਪ੍ਰੀਤਿ, ਭਸਮ ਸੰਗਿ ਹੋਇ॥’’ (ਅੰ: ੨੬੭)

(5). ‘‘ਤ੍ਰਿਗਦ ਜੋਨਿ ਅਚੇਤ ਸੰਭਵ, ਪੁੰਨ ਪਾਪ ਅਸੋਚ ॥ ਮਾਨੁਖਾ ਅਵਤਾਰ ਦੁਲਭ, ਤਿਹੀ ਸੰਗਤਿ ਪੋਚ॥’’ (ਅੰ: ੪੮੬)

(6). ‘‘ਬਿਨੁ ਸਿਮਰਨ, ਧਿ੍ਰਗੁ ਕਰਮ ਕਰਾਸ ॥ ਕਾਗ ਬਤਨ, ਬਿਸਟਾ ਮਹਿ ਵਾਸ ॥ ੨ ॥ ਬਿਨੁ ਸਿਮਰਨ, ਭਏ ਕੂਕਰ ਕਾਮ ॥ ਸਾਕਤ, ਬੇਸੁਆ ਪੂਤ ਨਿਨਾਮ ॥ ੩ ॥ ਬਿਨੁ ਸਿਮਰਨ, ਜੈਸੇ ਸੀਙ ਛਤਾਰਾ ॥ ਬੋਲਹਿ ਕੂਰੁ, ਸਾਕਤ ਮੁਖੁ ਕਾਰਾ ॥ ੪ ॥ ਬਿਨੁ ਸਿਮਰਨ, ਗਰਧਭ ਕੀ ਨਿਆਈ ॥ ਸਾਕਤ, ਥਾਨ ਭਰਿਸਟ ਫਿਰਾਹੀ ॥ ੫ ॥ ਬਿਨੁ ਸਿਮਰਨ, ਕੂਕਰ ਹਰਕਾਇਆ ॥ ਸਾਕਤ ਲੋਭੀ, ਬੰਧੁ ਨ ਪਾਇਆ ॥ ੬ ॥’’ (ਅੰ: ੨੩੯) ਆਦਿ।

ਉਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਮਾਮ ਵੀਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ..॥’’ ਤੇ ‘‘ਪਸੂ ਮਰੈ..॥’’ ਦੋਨਾਂ ’ਚ ਲਫ਼ਜ਼ ‘‘ਪਸੂ ਮਰੈ’’ ਕੇਵਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਹੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਸ਼ੂ ਬਿਰਤੀ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ‘ਨਰੂ ਮਰੈ..॥’ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਅਰਥ (ਸਰੀਰਕ ਮੌਤ) ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਉ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਰਥ ਕਰਨੇ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਗ਼ਲਤ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦ ’ਚ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ‘‘ਨਰੂ ਮਰੈ’’ ਬਨਾਮ ‘‘ਪਸੂ ਮਰੈ’’ ਦਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਮਾਇਆ

Raja Singh Missionary (Canada) Rajasingh922@yahoo.com

‘ਮਾਇਆ’ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ‘ਮਾਇਆ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਹਨ ‘ਧੋਖਾ ਜਾਂ ਪੜਦਾ’, ਭਾਵ ਕਿ ਕੁਝ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਾਹਰ ਜੋ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਧਨ ਦੋਲਤ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਅਰਥ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਬੜੀ ਸਰਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਰੋਜ਼ ਆਪਾਂ ਆਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ:

ਏਹ ਮਾਇਆ ਜਿਤੁ ਹਰਿ ਵਿਸਰੈ, ਮੋਹੁ ਉਪਜੈ ਭਾਉ ਦੂਜਾ ਲਾਇਆ ॥

ਨਿਰੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹੀ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਮਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ (ਪ੍ਰਭੂ) ਤੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਲਾ ਦੇਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ, ਮਿਤਰ-ਦੋਸਤ, ਪਦਵੀਆਂ ਜਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ।

ਉਂਜ ਮਾਇਆ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਦੀ ਸਿਰਤਾਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਬੁਧੀ ਪੂਰੀ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਮਨੁੱਖ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਾ ਮਾਇਆ ਰੂਪੀ ਚੈੱਕ ਰਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਬਿਬੇਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਤਨੀ ਕੁ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਿਵ ਸਕਤਿ ਆਪਿ ਉਪਾਇ ਕੈ, ਕਰਤਾ ਆਪੇ ਹੁਕਮੁ ਵਰਤਾਏ ॥ ਹੁਕਮੁ ਵਰਤਾਏ ਆਪਿ ਵੇਖੈ, ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਿਸੈ ਬੁਝਾਏ ॥

ਤੋੜੇ ਬੰਧਨ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤੁ, ਸਬਦੁ ਮੰਨਿ ਵਸਾਏ ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਿਸ ਨੋ ਆਪਿ ਕਰੇ, ਸੁ ਹੋਵੈ ਏਕਸ ਸਿਉ ਲਿਵ ਲਾਏ ॥

ਹਰੇਕ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਗਿਆਂ ਮਾਇਆ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਖੜੋਂਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਰਤੀ ਦਾ ਹੋਰ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਜਾਣਾ, ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸੁਰਤੀ ਦਾ ਨਾ ਟਿਕਣਾ ਮਾਇਆ ਦੇ ਹਮਲੇ ਹਨ।

ਸਭੇ ਗਲਾ ਜਾਤੀਆ, ਸੁਣਿ ਕੈ ਚੁਪ ਕੀਆ ॥  ਕਦ ਹੀ ਸੁਰਤਿ ਨ ਲਧੀਆ, ਮਾਇਆ ਮੋਹੜਿਆ ॥੧॥ (SGGS 217)

ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਮੇਂ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਅਉਗੁਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ, ਮਿਤਰ-ਦੋਸਤਾਂ ਅਤੇ ਪਦਵੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਰੱਬੀ ਲਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ, ਜਿਨਾ ਲਿਵ ਲਾਗੀ, ਤਿਨੀ ਵਿਚੇ ਮਾਇਆ ਪਾਇਆ ॥੨੯॥ (SGGS 921)

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬੁਧੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਸਾਡੇ ਜਿਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਬੁਧੀ ਹੀ ਸਾਡੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਹੀਏ ਕਿ ਇਹ ਬੁਧੀ (ਚਤੁਰਾਈ) ਹੀ ਸਾਡੇ ਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰੋੜਾ ਬਣ ਕੇ ਸਦਾ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਤਮਿਕ ਹੁਲਾਰਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ-ਮੁਕ ਹੋ ਜਾਏ; ਪਰ ਇਹ ਮਾਇਆ ਸਾਨੂੰ ਧੋਖੇ ਵਿੱਚ ਰਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ ਤੂੰ ਵੀ ਕੁਝ ਹੈਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਤਾਂ ਬੜਾ ਖਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ:

ਮੈ ਨਾਹੀ ਪ੍ਰਭ ! ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਤੇਰਾ ॥ ਈਘੈ ਨਿਰਗੁਨ, ਊਘੈ ਸਰਗੁਨ, ਕੇਲ ਕਰਤ ਬਿਚਿ ਸੁਆਮੀ ਮੇਰਾ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥(SGGS 827)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਦੀ ਭੱਠੀ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਰਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂਦੁਨਿਆਵੀ ਲਾਭ ਜਾਂ ਤਰੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੀ ਆਤਮਿਕ ਉਨਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਗੀਆਂ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਮਗਰ ਦੌੜਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਟਕਣਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਦੇਖੋ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼:

ਮ: ੩ ॥ ਮਾਇਆ ਹੋਈ ਨਾਗਨੀ, ਜਗਤਿ ਰਹੀ ਲਪਟਾਇ ॥ ਇਸ ਕੀ ਸੇਵਾ ਜੋ ਕਰੇ, ਤਿਸ ਹੀ ਕਉ ਫਿਰਿ ਖਾਇ ॥ (SGGS 510)

ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਲਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ:

ਰਜ ਗੁਣ, ਤਮ ਗੁਣ, ਸਤ ਗੁਣ ਕਹੀਐ , ਇਹ ਤੇਰੀ ਸਭ ਮਾਇਆ ॥

ਰਜ ਗੁਣ- ਪਦਾਰਥਕ ਰੁਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਭੇ ਰਹਿਣਾ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼:

ਸਹਸ ਖਟੇ ਲਖ ਕਉ ਉਠਿ ਧਾਵੈ ॥ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਨ ਆਵੈ, ਮਾਇਆ ਪਾਛੈ ਪਾਵੈ ॥ (SGGS 278)

ਰਜ ਗੁਣ- ਪਦਾਰਥਕ ਰੁਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਭੇ ਰਹਿਣਾ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼:

ਸਹਸ ਖਟੇ ਲਖ ਕਉ ਉਠਿ ਧਾਵੈ ॥ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਨ ਆਵੈ, ਮਾਇਆ ਪਾਛੈ ਪਾਵੈ ॥ (SGGS 278)

ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਮਤਲਬੀ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਖਿਚਿਆ ਹੈ:

ਜਿਉ ਕੂਕਰੁ ਹਰਕਾਇਆ, ਧਾਵੈ ਦਹ ਦਿਸ ਜਾਇ ॥ ਲੋਭੀ ਜੰਤੁ ਨ ਜਾਣਈ, ਭਖੁ ਅਭਖੁ ਸਭ ਖਾਇ ॥ 

ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਮਦਿ ਬਿਆਪਿਆ, ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਜੋਨੀ ਪਾਇ ॥੨॥ 

ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੁੱਤੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਧਾਰਮਿਕ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰੱਖ ਕੇ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਤਮ-ਗੁਣ: ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਅਵੱਸਥਾ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦਿਆਂ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ‘ਤਮ-ਗੁਣੀ’ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸੁੱਖਾਂ ਜਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਤਰੱਕੀ ਰੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਅਸਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਹ ਬਾਹਰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਤ-ਗੁਣ: ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਲੇ ਕੰਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰੇ ਪਰ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਓ, ਹੁਣ ਤੁਰੀਆ ਅਵੱਸਥਾ ਜਾਂ ਚੌਥੇ ਪੱਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ।

‘‘ਚਉਥੇ ਪਦ ਕਉ ਜੋ ਨਰੁ ਚੀਨ੍ੈ, ਤਿਨ੍ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦੁ ਪਾਇਆ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੧੧੨੩)

ਉਪਰੋਕਤ ਦਸੇ ਗਏ ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਿੰਨਾ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਲੇਪ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਚੌਥੇ ਪੱਦ ਵਿੱਚ ਪੁਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੜਾ ਸੰਤੁਲਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪਿਆਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁਆਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਿਸਾਰਦਾ, ਭਾਵ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਰਸਤੇ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਮਝ ਕੇ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ:

ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ, ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ ॥ ਨਾਨਕ ! ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ, ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥੨॥(SGGS 1)

ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ’ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੱਬ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋਣ ਦੀ ਇਹ ਅਖੀਰਲੀ ਸਟੇਜ ਹੈ।

ਅਬ ਤਉ ਜਾਇ ਚਢੇ ਸਿੰਘਾਸਨਿ, ਮਿਲੇ ਹੈ ਸਾਰਿੰਗਪਾਨੀ ॥ ਰਾਮ ਕਬੀਰਾ ਏਕ ਭਏ ਹੈ, ਕੋਇ ਨ ਸਕੈ ਪਛਾਨੀ ॥੬॥੩॥ {ਪੰਨਾ 969} 

ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਆ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਬਿਬੇਕ ਬੁਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਕੁੜਿਕੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਸੰਤ’ ਦੀ ਪਦਵੀ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਸਗਲ ਮਾਹਿ ਨਕਟੀ ਕਾ ਵਾਸਾ, ਸਗਲ ਮਾਰਿ ਅਉਹੇਰੀ ॥ ਸਗਲਿਆ ਕੀ ਹਉ ਬਹਿਨ ਭਾਨਜੀ, ਜਿਨਹਿ ਬਰੀ ਤਿਸੁ ਚੇਰੀ ॥੨॥

ਹਮਰੋ ਭਰਤਾ ਬਡੋ ਬਿਬੇਕੀ, ਆਪੇ ਸੰਤੁ ਕਹਾਵੈ ॥ ਓਹੁ ਹਮਾਰੈ ਮਾਥੈ ਕਾਇਮੁ, ਅਉਰੁ ਹਮਰੈ ਨਿਕਟਿ ਨ ਆਵੈ ॥੩॥

ਨਾਕਹੁ ਕਾਟੀ, ਕਾਨਹੁ ਕਾਟੀ, ਕਾਟਿ ਕੂਟਿ ਕੈ ਡਾਰੀ ॥ ਕਹੁ ਕਬੀਰ ! ਸੰਤਨ ਕੀ ਬੈਰਨਿ, ਤੀਨਿ ਲੋਕ ਕੀ ਪਿਆਰੀ ॥੪॥੪॥ {ਪੰਨਾ 476}

ਸਿਦਕੁ ਕਰਿ ਸਿਜਦਾ……।।

ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਸਭਰਾਅ`

ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਇੱਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਦੋ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਦੋਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ, ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਸ ਸਾਹਮਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਚੇਚਾ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਸੀ ਰਵਾਇਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਰੀਕੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਿਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਦੋ ਸਿਖ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ‘ਵਾਹਿਗੂਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਹ` ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਝੁਕ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ। ਮੱਥਾ ਟੇਕਣਾ ਜਿਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸਨਾਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਉਥੇ ਇਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਮਤਲਬ ਵੀ ਹੈ। ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ? ਆਉ! ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਵੀਚਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ !
ਤੁਧਨੋ ਨਿਵਣੁ ਮੰਨਣੁ ਤੇਰਾ ਨਾਉ।। ਸਾਚੁ ਭੇਟ ਬੈਸਣ ਕਉ ਥਾਉ।।
ਸਤੁ ਸੰਤੋਖੁ ਹੋਵੈ ਅਰਦਾਸਿ।। ਤਾ ਸੁਣਿ ਸਦਿ ਬਹਾਲੇ ਪਾਸਿ।। (ਰਾਮਕਲੀ ਮਃ ੧, ਪੰਨਾ ੮੭੮)
ਅਰਥ- (ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ!) ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣੀ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਣਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਸਿਫਤਿ ਸਾਲਾਹ (ਤੇਰੇ ਦਰ ਤੇ ਪਰਵਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ) ਭੇਟਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਦੀ ਬਰਕਤਿ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ) ਬੈਠਣ ਲਈ ਥਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। (ਹੇ ਭਾਈ ! ) ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੰਤੋਖ ਧਾਰਦਾ ਹੈ (ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ) ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਤੇ ਇਸ ਜੀਵਨ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਰ ਤੇ) ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ (ਅਰਦਾਸ) ਸੁਣ ਕੇ (ਸਵਾਲੀ ਨੂੰ) ਸੱਦ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬਿਠਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਨਿਊਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਊਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਵਰਤ, ਸ਼ਰਾਧ, ਮੁਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਟੇਕਣੇ, ਸ਼ਨੀ ਦਾ ਭਰਮ, ਮੜੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸ਼ਕਾਰਾਂ ਕਰਨੀਆਂ, ਭੋਗ ਲੁਆਉਣੇ, ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਮਾਲਾ ਫੇਰਨੀਆਂ ਆਦਿ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ? ਹੁਕਮ ਮੰਨਣਾ ਹੀ ਤਾਂ ਅਸਲ ਨਿਊਣਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਥਾਂ ਜਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਆਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੂਰਤੀ, ਸਰੀਰ, ਤਸਵਰੀਰ ਆਦਿ ਬਣੲ ਕੇ ਥਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:
ਥਾਪਿਆ ਨ ਜਾਇ ਕੀਤਾ ਨ ਹੋਇ।। ਆਪੇ ਆਪਿ ਨਿਰੰਜਨੁ ਸੋਇ।। (ਮਃ ੧, ਪੰਨਾ ੨)
ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ? ਕਿਵੇਂ ਆਪਣਾ ਸਤਿਕਾਰ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣੀ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਊਣਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ (ਨਾਮ) ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਬਣ ਜਾਏ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਊਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਹਉਮੈ ਦਾ ਵਿਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਤੁੱਛ ਜਿਹੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਹਉਮੈ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ
ਰੰਗਿ ਸੰਗਿ ਬਿਖਿਆ ਕੇ ਭੋਗਾ; ਇਨ ਸੰਗਿ ਅੰਧ ਨ ਜਾਨੀ।। ੧।। ਹਉ ਸੰਚਉ, ਹਉ ਖਾਟਤਾ; ਸਗਲੀ ਅਵਧ ਬਿਹਾਨੀ।। ਰਹਾਉ।।
ਹਉ ਸੂਰਾ, ਪਰਧਾਨੁ ਹਉ; ਕੋ ਨਾਹੀ ਮੁਝਹਿ ਸਮਾਨੀ।। ੨।। ਜੋਬਨਵੰਤ ਅਚਾਰ ਕੁਲੀਨਾ; ਮਨ ਮਹਿ ਹੋਇ ਗੁਮਾਨੀ।। ੩।। (ਗਉੜੀ ਮਃ ੫, ਪੰਨਾ ੨੪੨)
ਅਰਥ-ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਜੋੜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਮਾਇਆ ਖੱਟਦਾ ਹਾਂ (ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਖਿਆਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ) ਸਾਰੀ ਹੀ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਹਾਉ। ਮੌਜਾਂ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੋਗ (ਮਨੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ) (ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ) ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਇਹਨਾਂ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦਾ ਨਹੀਂ (ਕਿ ਉਮਰ ਵਿਅਰਥ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਹੈ)।। ੧।। ਮੈਂ ਸੂਰਮਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਚੌਧਰੀ ਹਾਂ, ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਹਣਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉੱਚੀ ਕੁਲ ਵਾਲਾ ਹਾਂ (ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ) ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਦਰੋਂ ਹਉਮੈ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਊਣ ਦਾ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵੀ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਨਿਊਣ ਅਤੇ ਝੁਕਣ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਤ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਹੇ ਜੀਵ ! ਤੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੀ ਤੁੱਛ ਮੱਤ, ਹਉਮੈ, ਮਨਮਤ, ਅਤੇ ਵਿਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਫਿਰ ਬਾਹਰੋਂ ਨਿਊਣ ਦਾ ਇਹ ਕਰਮਕਾਂਡ ਅਤੇ ਵਿਖਾਵਾ ਕੇਵਲ ਅਪਰਾਧੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਹੋਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਦੇ ਉੱਠ ਖਲੋਂਦਾ ਹੈ ਕਦੇ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਲੰਮਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਨਿਮਰਤਾਵਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ ਜਾਂ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਪਿਛੇ ਤਾਂ ਇਕੋ ਮਕਸਦ ਹੈ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਫੁੰਡਣਾ।
ਅਪਰਾਧੀ ਦੂਣਾ ਨਿਵੈ; ਜੋ ਹੰਤਾ ਮਿਰਗਾਹਿ।। ਸੀਸਿ ਨਿਵਾਇਐ ਕਿਆ ਥੀਐ; ਜਾ ਰਿਦੈ ਕੁਸੁਧੇ ਜਾਹਿ।। (ਆਸਾ ਮਃ ੧, ਪੰਨਾ ੪੭੦)
ਅਰਥ- (ਪਰ ਨਿਉਣ ਦਾ ਭਾਵ, ਮਨੋਂ ਨਿਉਣਾ ਹੈ, ਨਿਰਾ ਸਰੀਰ ਨਿਵਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਜੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਿਵਾਉਣ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਰਹਿਣਾ ਆਖੀਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ) ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਜੋ ਮਿਰਗ ਮਾਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਲਿਫ ਕੇ ਦੋਹਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਨਿਰਾ ਸਿਰ ਹੀ ਨਿਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਜੀਵ ਖੋਟੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਇਸ ਨਿਊਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮਾਲਕ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਝੁਕ ਸਲਾਮਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਸਲਾਮਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਵਫਾਦਾਰ ਵੀ ਹੈ ? ਜੇ ਹਿਰਦਾ ਕਰਕੇ ਵਫਾਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਸਲਾਮ ਦੁਆ ਕਰਨ ਦਾ ਝੂਠਾ ਅਡੰਬਰ ਕੀ ਅਰਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ? ਕੀ ਅਜਿਹੀ ਸਲਾਮ ਦੁਆ (ਮੱਥਾ ਟੇਕਣਾ) ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ:
ਸਲਾਮੁ, ਜਬਾਬੁ ਦੋਵੈ ਕਰੇ; ਮੁੰਢਹੁ ਘੁਥਾ ਜਾਇ।। ਨਾਨਕ ! ਦੋਵੈ ਕੂੜੀਆ; ਥਾਇ ਨ ਕਾਈ ਪਾਇ।। (ਮਃ ੨, ਪੰਨਾ ੪੭੪)
ਅਰਥ:- (ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਤਾਂ) ਸਿਰ ਨਿਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਦੇ (ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਉੱਤੇ) ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ (ਮਾਲਕ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੁਰਨ ਤੋਂ) ਉੱਕਾ ਹੀ ਖੁੰਝਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਸਿਰ ਨਿਵਾਣਾ ਅਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਰਨਾ; ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਭੀ (ਮਾਲਕ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ) ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਲਿਆ ਮੁਖਵਾਕ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਕੱਟੜ ਸਿਖ ਕਹਿ ਕੇ ਪੱਲਾ ਝਾੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ’ਤੇ ਈਮਾਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਹੋ ਤਾਂ ਉਸ ਤੇ ਇਤਰਾਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਸਿਖ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ। ਕੀ ਅਜਿਹੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਅਤੇ ਸਲਾਮ ਦੁਆ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਵੇਗੀ “ਸਲਾਮੁ ਜਬਾਬੁ ਦੋਵੈ ਕਰੇ; ਮੁੰਢਹੁ ਘੁਥਾ ਜਾਇ।।”
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਧਾਰਮਕ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾ ਦੇ ਭਰਮ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸੇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਟੇਕਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਕਰਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਵੇਂ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਸੰਘਣਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਿਊਣਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਇਸੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਭਰਮ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ:
ਕੋਈ ਨਾਵੈ ਤੀਰਥਿ; ਕੋਈ ਹਜ ਜਾਇ।। ਕੋਈ ਕਰੈ ਪੂਜਾ; ਕੋਈ ਸਿਰੁ ਨਿਵਾਇ।। (ਰਾਮਕਲੀ ਮਃ ੫, ਪੰਨਾ ੮੮੫)
ਪਰ ਸੱਚ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਅਸਲ ਰਸਤਾ ਕੀ ਹੈ ? ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ:
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ! ਜਿਨਿ ਹੁਕਮੁ ਪਛਾਤਾ।। ਪ੍ਰਭ ਸਾਹਿਬ ਕਾ; ਤਿਨਿ ਭੇਦੁ ਜਾਤਾ।। (ਰਾਮਕਲੀ ਮਃ ੫, ਪੰਨਾ ੮੮੫)
ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰਕ ਨਮਸ਼ਕਾਰਾਂ ਤੇ ਮੱਥੇ ਟੇਕਣ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਕਰਮ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਰਤਨ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਹੀ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਅਡੰਬਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਕੇ ਅਸਲ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਵਾਪਰਦਾ ਪਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਹਰੀ ਸਰਦਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਰਜਨਾਂ ਵਾਰ ਨਿਊਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਖੀਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਹੀ ਵਾਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਚੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਖੀਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਗੇਟ, ਅੰਦਰਲਾ ਦਰਵਾਜਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਥੜ੍ਹਾ, ਕੋਈ ਫੋਟੋ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰ, ਕੋਈ ਅਲੱਗ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਿਆਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ, ਕੋਈ ਦਰਖਤ ਆਦਿ, ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਧਾਰਮਕ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਾਲਾ ਪੁਜਾਰੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਗੋਡੀਂ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਆਦਿ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਝੁਕਦਿਆਂ, ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ ! ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਦਾ ਭਾਵ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ? ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੋਝੀ ਆਈ ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਤ ਹੋ ਸਕੇ ? ਕੀ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣਾ ਰਸਮ ਪੂਰਤੀ ਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਗਈ ? ਕੀ ਜਿਸ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਇਸ਼ਟ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਨਮਾਨ ਕੇਵਲ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਝੁਕਣਾ ਸਾਡਾ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਆਦਤ ਜਿਹੀ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵੀਚਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਦਕ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਭਾਵ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਬਣਾ। ਜੇ ਤੇਰਾ ਸਿਦਕ ਹੀ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਸਿਜਦੇ ਕੀ ਕੇਵਲ ਵਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ?
ਸਿਦਕੁ ਕਰਿ ਸਿਜਦਾ; ਮਨੁ ਕਰਿ ਮਖਸੂਦੁ।। ਜਿਹ ਧਿਰਿ ਦੇਖਾ; ਤਿਹ ਧਿਰਿ ਮਉਜੂਦੁ।। (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਃ ੧, ਪੰਨਾ ੮੪)
ਅਰਥ- (ਹੇ ਭਾਈ ! ) ਰੱਬ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖ; ਇਹ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾਉਣਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ। ਫਿਰ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਵੇਖੀਏ, ਉਸ ਪਾਸੇ ਰੱਬ ਹਾਜ਼ਰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।।
ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਦਾਤ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ: “ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖੀ ਦਾਨ…. . ਭਰੋਸਾ ਦਾਨ, ਵਿਸਾਹ ਦਾਨ. . ।” ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੇਸਿਦਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੜ੍ਹੀਆਂ, ਕਬਰਾਂ, ਖਾਨਕਾਹਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ, ਥੜ੍ਹਿਆਂ, ਦਰਖਤਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਮੱਥੇ ਟੇਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭਾਂਤ ਸੁਭਾਂਤੇ ਸਾਧੜੇ ਜਿੰਨਾਂ `ਚ ਕੋਈ ਨਾਂਗਾ, ਕੋਈ ਮੋਨੀ, ਕੋਈ ਦੂਧਾਧਾਰੀ, ਕੋਈ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਕੋਈ ਮੋਨਾ, ਜੋਗੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਬੰਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਸੰਪਰਦਾ ਜਾਂ ਡੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਟਿਕਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਟੇਕ ਕੌਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ? ਕੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਝੁਕਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਵੀ ਹਨ ‘ਸਭ ਸਿੱਖਨ ਕੋ ਹੁਕਮ ਹੈ ਗੁਰੂ ਮਾਨਿਓ ਗ੍ਰੰਥ।’ ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਣ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਬਾਬੇ ਸਿਖੀ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਮੱਥੇ ਟਿਕਵਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਖੂੰਡੀਆਂ, ਚੋਲ਼ੇ, ਜੁੱਤੀਆਂ, ਫੋਟੋਆਂ, ਆਦਿ ਤੱਕ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਟੇਕੇ ਤੇ ਟਿਕਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੀ ਅਜਿਹਾ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਹੈ? ਫਿਰ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ? “ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਬਾਣੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਹੈ; ਤਿਸੁ ਜੇਵਡ ਅਵਰ ਨ ਕੋਇ।।” ਵਰਗੀ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਿਥੇ ਗਈ ? “ਸਿਦਕ ਕਰਿ ਸਿਜਦਾ” ਅਸੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ? ਜੇਕਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਬੁਝਿਆ, ਅਤੇ ਵੀਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਡੇਰੇਦਾਰ ਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਅੱਜ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਕ ਬਣ ਕੇ ਸਿਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮਗਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਲਾ ਸਕਦੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅਖੌਤੀ ਧਾਰਮਕ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਲਝਾ ਕੇ ਖੂਬ ਲੁਟਿਆ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਸਰੀਰਾਂ, ਬੁੱਤਾਂ, ਮੂਰਤੀਆਂ, ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਕਬਰਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਟੇਕਣ ਲਾਈ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ:
ਕਲਿਜੁਗਿ ਬੋਧੁ ਅਉਤਾਰੁ ਹੈ; ਬੋਧੁ ਅਬੋਧੁ ਨ ਦ੍ਰਿਸਟੀ ਆਵੈ। ਕੋਇ ਨ ਕਿਸੈ ਵਰਜਈ; ਸੋਈ ਕਰੇ, ਜੋਈ ਮਨਿ ਭਾਵੈ।
ਕਿਸੇ ਪੁਜਾਈ ਸਿਲਾ ਸੁੰਨਿ; ਕੋਈ ਗੋਰੀ ਮੜ੍ਹੀ ਪੁਜਾਵੈ। ਤੰਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਖੰਡ ਕਰਿ; ਕਲਹਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਬਹੁ ਵਾਦਿ ਵਧਾਵੈ।
ਆਪੋ ਧਾਪੀ ਹੋਇ ਕੈ; ਨਿਆਰੇ ਨਿਆਰੇ ਧਰਮ ਚਲਾਵੈ। ਕੋਈ ਪੂਜੇ ਚੰਦੁ ਸੂਰੁ; ਕੋਈ ਧਰਤਿ ਅਕਾਸੁ ਮਨਾਵੈ।
ਪਉਣੁ ਪਾਣੀ ਬੈਸੰਤਰੋ; ਧਰਮ ਰਾਜ ਕੋਈ ਤ੍ਰਿਪਤਾਵੈ। ਫੋਕਟਿ ਧਰਮੀ; ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਵੈ।। (ਵਾਰ ੧ ਪਉੜੀ ੧੮)
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੋਰਾ ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੱਸਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਭਰਮਾਂ ਤੇ ਵਹਿਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਫੁਰਮਾਇਆ:
ਸਾਹਿਬੁ ਮੇਰਾ ਏਕੋ ਹੈ।। ਏਕੋ ਹੈ; ਭਾਈ ! ਏਕੋ ਹੈ।। (ਆਸਾ ਮਃ ੧, ਪੰਨਾ ੩੫੦)
ਮੇਰੇ ਮਨ ! ਏਕਸ ਸਿਉ ਚਿਤੁ ਲਾਇ।। ਏਕਸ ਬਿਨੁ ਸਭ ਧੰਧੁ ਹੈ; ਸਭ ਮਿਥਿਆ ਮੋਹੁ ਮਾਇ।। (ਸਿਰੀਰਾਗੁ, ਮਃ ੫, ਪੰਨਾ ੪੪)
ਪਰ ਸਿਖ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਓਝੜੇ ਪੈ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਫੋਕਟ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਖੁਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਮਸ਼ਕਾਰਾਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪਰ ਹਿਰਦਾ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚਿਤ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਖਿਆਲਾਂ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨਮੱਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰੀ ਰੱਖਣਾ ਦੋਹਰਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੋਰ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹੋਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਸਿਆਮਲੰ, ਮਧੁਰ ਮਾਨੁਖੰ; ਰਿਦਯੰ, ਭੂਮਿ ਵੈਰਣਹ।। ਨਿਵੰਤਿ ਹੋਵੰਤਿ ਮਿਥਿਆ; ਚੇਤਨੰ ਸੰਤ ਸ੍ਵਜਨਹ।। (ਮਃ ੫, ਪੰਨਾ ੧੩੫੯)
ਅਰਥ:- ਮਨੁੱਖ (ਵੇਖਣ ਨੂੰ) ਸੋਹਣਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮਿਠ ਬੋਲਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੈਰ (ਦਾ ਬੀਜ) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ (ਦੂਜਿਆਂ ਅੱਗੇ) ਲਿਫਣਾ (ਨਿਰੀ) ਠੱਗੀ ਹੈ। ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਤ ਜਨ (ਇਸ ਉਕਾਈ ਵਲੋਂ) ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।।
ਭਾਵ:- ਭਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਭੀ ਭਲਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਭੀ ਭਲਾ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਖੋਟ ਰੱਖ ਕੇ ਭਲਾਈ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਕਿਤੇ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਨਿਊਣਾ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ? ਗੁਰੂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਮਨ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਪਖੰਡੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਹਾਂ ?
ਸਾਕਤ ਜਾਇ ਨਿਵਹਿ, ਗੁਰ ਆਗੈ; ਮਨਿ ਖੋਟੇ, ਕੂੜਿ ਕੂੜਿਆਰੇ।। ਜਾ ਗੁਰੁ ਕਹੈ, ਉਠਹੁ ਮੇਰੇ ਭਾਈ ! ਬਹਿ ਜਾਹਿ ਘੁਸਰਿ ਬਗੁਲਾਰੇ।। ਗੁਰਸਿਖਾ ਅੰਦਰਿ ਸਤਿਗੁਰੁ ਵਰਤੈ; ਚੁਣਿ ਕਢੇ ਲਧੋਵਾਰੇ।। ਓਇ ਅਗੈ ਪਿਛੈ ਬਹਿ, ਮੁਹੁ ਛਪਾਇਨਿ; ਨ ਰਲਨੀ ਖੋਟੇਆਰੇ।। (ਗਉੜੀ ਵਾਰ ਮਃ ੪, ਪੰਨਾ ੩੧੨)
ਅਰਥ:- ਜੇ ਸਾਕਤ ਮਨੁੱਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਭੀ ਨਿਊਣ (ਤਾਂ ਭੀ) ਉਹ ਮਨੋਂ ਖੋਟੇ (ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਤੇ ਖੋਟੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕੂੜ ਦੇ ਹੀ ਵਪਾਰੀ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਤਿਗੁਰੂ (ਸਭ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ) ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘ਹੇ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵੋ, ਸੁਚੇਤ ਹੋਵੋ ! ` (ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਕਤ ਭੀ) ਬਗਲਿਆਂ ਵਾਂਗ (ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ) ਰਲ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (ਪਰ ਸਾਕਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕੂੜ ਵੱਸਦਾ ਹੈ) ਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ (ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਲ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਭੀ ਸਾਕਤ) ਲਾਧ (ਪਰਖ) ਦੇ ਵੇਲੇ ਚੁਣ ਕੇ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਗਾਂਹ ਪਿਛਾਂਹ ਹੋ ਕੇ ਮੂੰਹ ਤਾਂ ਬਥੇਰਾ ਲੁਕਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੂੜ ਦੇ ਵਪਾਰੀ (ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ) ਰਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਲੋਂ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਦਾਦੂ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ’ਤੇ ਪਰਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਬਾਬਤ ਕੌਣ ਸਿਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿਖਾਂ ਦੇ ਸਿਦਕ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਤੇ ਸਿਦਕ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਅਥਾਹ ਖੁਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਦਿੱਤੀ। ਕੀ ਇਸ ਸਾਖੀ ਦੇ (ਸੰਕੇਤ) ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ? ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਸ਼ਨੋ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਲੰਮੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਝਾਕ ਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸਿਖ ਅਖਵਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ! ਬਲਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਿਆ ਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਜਾਣਿਆਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ (ਜੋਤ ਤੇ ਜੁਗਤਿ) ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਅੰਗਦ ਨਾਉਂ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਆਪ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਕੀਤੀ।
ਗੁਰਿ, ਚੇਲੇ ਰਹਰਾਸਿ ਕੀਈ; ਨਾਨਕਿ ਸਲਾਮਤਿ ਥੀਵਦੈ।। ਸਹਿ ਟਿਕਾ ਦਿਤੋਸੁ; ਜੀਵਦੈ।। (ਰਾਮਕਲੀ ਵਾਰ-੩, ਪੰਨਾ ੯੬੬)
ਅਰਥ- ਅਰਥ:- (ਹੁਣ) ਆਪਣੀ ਸਲਾਮਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ (ਬਾਬਾ ਲਹਣਾ ਜੀ) ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ, ਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਹੀ (ਗੁਰਿਆਈ ਦਾ) ਤਿਲਕ (ਬਾਬਾ ਲਹਣਾ ਜੀ ਨੂੰ) ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਲੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਅੱਗੇ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਸਿਖ ਵੀ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਦਾ ਭਾਵ ਸਮਝ ਸਕਣ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਬਰਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਮਰਪਤ ਭਾਵਨਾ, ਦਿਲੀ ਸਤਿਕਾਰ, ਮਾਨਤਾ, ਆਪਣੀ ਮਤ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਹਿਤ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੱਗੇ ਨਿਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਦਸੇਰਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਭਾਵ ਹੈ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਦਾ, ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੁਕਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ, ਗੁਰੂ ਬਾਣੀ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਮਨਮਤ ਦੀ ਹੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮਤ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਝੁਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਐਸਾ ਨਿਉਣਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਨਮਸ਼ਕਾਰ ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿਊਣਾ, ਨਿਵੈ, ਨਿਵਣ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਮਰਪਤ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਮਰਪਤ ਕੇਵਲ ਸੱਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਸੱਚ ਸਰੂਪ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਹੋਣਾ ਹੈ।
ਜੋ ਸਿਰੁ ਸਾਂਈ ਨਾ ਨਿਵੈ; ਸੋ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਡਾਰਿ।। ਨਾਨਕ ! ਜਿਸੁ ਪਿੰਜਰ ਮਹਿ ਬਿਰਹਾ ਨਹੀ; ਸੋ, ਪਿੰਜਰੁ ਲੈ ਜਾਰਿ।। (ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਃ ੨, ਪੰਨਾ ੮੯)
ਅਰਥ:- ਜੋ ਸਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨਾਹ ਝੁਕੇ, ਉਹ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਜੋਗ ਹੈ (ਭਾਵ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਗੁਣ ਨਹੀਂ)। ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਉਹ ਸਰੀਰ ਸਾੜ ਦਿਓ (ਭਾਵ, ਉਹ ਭੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ)।

ਮਾਈ ! ਗੋਬਿੰਦ ਪੂਜਾ ਕਹਾ ਲੈ ਚਰਾਵਉ  ?॥

ਗਿ: ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ-98156-63344 

ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥

ਦੂਧੁ ਤ ਬਛਰੈ ਥਨਹੁ ਬਿਟਾਰਿਓ॥ ਫੂਲੁ ਭਵਰਿ, ਜਲੁ ਮੀਨਿ ਬਿਗਾਰਿਓ॥੧॥

ਮਾਈ ! ਗੋਬਿੰਦ ਪੂਜਾ ਕਹਾ ਲੈ ਚਰਾਵਉ ?॥  ਅਵਰੁ ਨ ਫੂਲੁ, ਅਨੂਪੁ ਨ ਪਾਵਉ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥

ਮੈਲਾਗਰ ਬੇਰ੍ਹੇ ਹੈ ਭੁਇਅੰਗਾ॥ ਬਿਖੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਬਸਹਿ, ਇਕ ਸੰਗਾ॥੨॥

ਧੂਪ ਦੀਪ ਨਈਬੇਦਹਿ ਬਾਸਾ॥ ਕੈਸੇ ਪੂਜ ਕਰਹਿ ਤੇਰੀ ? ਦਾਸਾ॥੩॥

ਤਨੁ ਮਨੁ ਅਰਪਉ, ਪੂਜ ਚਰਾਵਉ॥ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦਿ, ਨਿਰੰਜਨੁ ਪਾਵਉ॥੪॥

ਪੂਜਾ ਅਰਚਾ ਆਹਿ ਨ ਤੋਰੀ॥ ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ! ਕਵਨ ਗਤਿ ਮੋਰੀ ?॥੫॥੧॥ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ/੫੨੫)

    ਪੂਜਾ ਕਹਾ ਲੈ ਚਰਾਵਉ  ?

ਮਾਇਆ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦੇ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਪੁਰਖ ਇਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਇਆ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਰਤ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਕਉਡੀ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ।

ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਦੀ ਚਾਬੀ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਪਰ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਦੀ ਚਾਬੀ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।  ਮਨੁੱਖ; ਇਸ਼ਟ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਇਕ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ; ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਅਰਪਨ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ‘‘ਪੂਜਾ ਅਰਚਾ ਬੰਦਨ ਡੰਡਉਤ, ਖਟੁ ਕਰਮਾ ਰਤੁ ਰਹਤਾ॥ ਹਉ ਹਉ ਕਰਤ, ਬੰਧਨ ਮਹਿ ਪਰਿਆ; ਨਹ ਮਿਲੀਐ, ਇਹ ਜੁਗਤਾ॥ (ਮ:੫/੬੪੨)

ਦੂਸਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ ਆਪਣਾ ਆਪਾ; ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਇਸ਼ਟ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਕਬੂਲਤਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਔਖਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਮਾਇਆਧਾਰੀ ਸਭ ਕੁਝ ਖਰੀਦਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖਰੀਦ ਕੇ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇੱਥੇ ਗੱਲ ਖਰੀਦਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਆਪ ਵੀ ਵਿਕਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਆਪਾ ਵੀ ਵੇਚਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮਨੁ ਸੰਪਟੁ, ਜਿਤੁ ਸਤ ਸਰਿ ਨਾਵਣੁ, ਭਾਵਨ ਪਾਤੀ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਕਰੇ॥ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਾਣ ਸੇਵਕੁ ਜੇ ਸੇਵੇ, ਇਨ੍ ਬਿਧਿ ਸਾਹਿਬੁ ਰਵਤੁ ਰਹੈ॥’’ (ਮ:੧/੭੨੮)

ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਮਤਾਂ ਵਰਸਾਉਣਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ, ‘‘ਇਨ ਹੀ ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕੇ ਸਜੇ ਹਮ ਹੈਂ, ਨਹੀ ਮੋ ਸੇ ਗਰੀਬ ਕਰੋਰਿ ਪਰੇ।’’

ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਅਥਾਹ ਕਿਰਪਾ ਦੇਖ ਕੇ ਭਾਈ ਡੱਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀ ਜਿੰਨੀ ਥਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਡੱਲਿਆ ! ਪਰਮਾਰਥ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ। ਪਦਾਰਥ ਧਨ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪਰਮਾਰਥ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਆਪਾ ਵਾਰਿਆਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬੰਦੂਕ ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ। ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹਿਆ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਈ ਡੱਲੇ ਨੂੰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬੰਦੂਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਲੋਵੇ ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧੀਰ ਸਿੰਘ ਸੁਨੇਹਾ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸਾਰ ਭੱਜੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਏ ਬਲਕਿ ਦੋਵੇਂ ਜਣੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਭਾਈ ਡੱਲਿਆ ! ਅਜਿਹੇ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ’ਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਡੱਲੇ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕ ਕੇ ਪਰਮਾਰਥੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ‘‘ਤੋਰਉ ਨ ਪਾਤੀ, ਪੂਜਉ ਨ ਦੇਵਾ॥ ਰਾਮ ਭਗਤਿ ਬਿਨੁ, ਨਿਹਫਲ ਸੇਵਾ॥੨॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੂਜਉ, ਸਦਾ ਸਦਾ ਮਨਾਵਉ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੧੧੫੮)

ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਕਉਡੀ ਬਦਲੇ ਵੀ ਗੁਰੂ; ਸਰਬ ਨਿਧਾਨ (ਖ਼ਜਾਨੇ) ਬਖ਼ਸ਼ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਪਾਰਸਾਂ, ਹੀਰਿਆਂ, ਨਗੀਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਠੋਕਰ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ ਕਿ, ‘‘ਭਾਵਨੀ ਭਗਤਿ ਭਾਇ, ਕਉਡੀ ਅਮਰ ਭਾਗ ਭਾਖੈ, ਤਾਹਿ ਗੁਰੂ ਸਰਬ ਨਿਧਾਨ ਦਾਨ ਦੇਤਿ ਹੈ॥’’ ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਭੇਟਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ ? ਪਿਆਰੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹਨ, ‘‘ਕਬੀਰ ! ਮੇਰਾ ਮੁਝ ਮਹਿ ਕਿਛੁ ਨਹੀ, ਜੋ ਕਿਛੁ ਹੈ ਸੋ ਤੇਰਾ॥ ਤੇਰਾ ਤੁਝ ਕਉ ਸਉਪਤੇ, ਕਿਆ ਲਾਗੈ ਮੇਰਾ॥ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੧੩੭੫), ਮਾਈ ! ਗੋਬਿੰਦ ਪੂਜਾ ਕਹਾ ਲੈ ਚਰਾਵਉ ?॥ ਅਵਰੁ ਨ ਫੂਲੁ, ਅਨੂਪੁ ਨ ਪਾਵਉ॥ ਰਹਾਉ॥ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ/੫੨੫) ਹੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ! ਜਿਹੜਾ ਫੁੱਲ ਮੈਂ ਮਾਲਣ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਭੇਟਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਉਰੇ ਨੇ ਵਰਤਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੋਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਜਿਹੜਾ ਮੈਂ ਭੇਟਾ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਲੈ ਸਕਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਮੈਂ ਕੀ ਭੇਟਾ ਕਰਾਂ ? ਦੁਨਿਆਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ (ਕਰਤੇ ਪੁਰਖ) ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੋਹਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ‘‘ਤੋਰਉ ਨ ਪਾਤੀ, ਪੂਜਉ ਨ ਦੇਵਾ॥ ਰਾਮ ਭਗਤਿ ਬਿਨੁ, ਨਿਹਫਲ ਸੇਵਾ॥੨॥ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੂਜਉ, ਸਦਾ ਸਦਾ ਮਨਾਵਉ॥ ਐਸੀ ਸੇਵ, ਦਰਗਹ ਸੁਖੁ ਪਾਵਉ॥ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੧੧੫੮), ਦੂਧੁ ਤ ਬਛਰੈ, ਥਨਹੁ ਬਿਟਾਰਿਓ॥ ਫੂਲੁ ਭਵਰਿ, ਜਲੁ ਮੀਨਿ ਬਿਗਾਰਿਓ॥੧॥ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ/੫੨੫)

ਸੰਸਾਰੀ ਪਦਾਰਥ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਮੈਂ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ; ਕਿ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਕਿਵੇਂ ਭੇਟਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦੁੱਧ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੀ ਇਸ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਬਛਰੇ ਨੇ ਜੂਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਭਉਰੇ ਨੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮੱਛੀ ਨੇ ਬਿਗਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਭੇਟਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ‘‘ਏਕੁ ਪੁਰਬੁ ਮੈ ਤੇਰਾ ਦੇਖਿਆ, ਤੂ ਸਭਨਾ ਮਾਹਿ ਰਵੰਤਾ॥’’ (ਮ:੧/੫੯੬) ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਤੋੜ ਕੇ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਭੇਟ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਨਾ ਸੀ, ਮੈਲਾਗਰ ਬੇਰ੍ਹੇ ਹੈ ਭੁਇਅੰਗਾ॥ ਬਿਖੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਬਸਹਿ ਇਕ ਸੰਗਾ॥੨॥ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ/੫੨੫) ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਚੰਦਨ ਦੀ ਗੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੀਤਲਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਵਕਤ ਸੱਪ ਲਿਪਟੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਬਿਖ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਚੰਦਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਮਝ ਜੇ ਭੇਟਾ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਸੱਪ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਭੇਟਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਪ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਭੇਟਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਬਾਕੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧੁੱਪ ਦੀਪ ਨਈਬੇਦ ਵੀ ਪੂਜਾ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ‘‘ਧੂਪ ਦੀਪ ਨਈਬੇਦਹਿ ਬਾਸਾ॥ ਕੈਸੇ ਪੂਜ ਕਰਹਿ ਤੇਰੀ  ? ਦਾਸਾ॥’’ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ/੫੨੫)

ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਇਹਨਾਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਤਨ ਮਨ ਅਰਪ ਕੇ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਾਂ, ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਸਦਕਾ ਕਾਲਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲਵਾਂ, ‘‘ਤਨੁ ਮਨੁ ਅਰਪਉ, ਪੂਜ ਚਰਾਵਉ॥ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦਿ, ਨਿਰੰਜਨੁ ਪਾਵਉ॥’’ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ/੫੨੫) ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰੀ ਗਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਭਾਵ ਤੁਹਾਡੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੀ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੀਦਾਰ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੂਠੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਅਰਚਾ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਇਹੋ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰੀ ਸੱਚੀ ਪੂਜਾ ਤਾਂ ਬੱਸ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੈਂ ਬਾਹਰੋਂ ਜੂਠੀਆਂ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਆਪ ਸੁੱਚੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ, ‘‘ਤੇਰਾ ਨਾਮੁ ਕਰੀ ਚਨਣਾਠੀਆ, ਜੇ ਮਨੁ ਉਰਸਾ ਹੋਇ॥ ਕਰਣੀ ਕੁੰਗੂ ਜੇ ਰਲੈ, ਘਟ ਅੰਤਰਿ ਪੂਜਾ ਹੋਇ॥੧॥ ਪੂਜਾ ਕੀਚੈ ਨਾਮੁ ਧਿਆਈਐ, ਬਿਨੁ ਨਾਵੈ, ਪੂਜ ਨ ਹੋਇ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਬਾਹਰਿ ਦੇਵ ਪਖਾਲੀਅਹਿ, ਜੇ ਮਨੁ ਧੋਵੈ ਕੋਇ॥ ਜੂਠਿ ਲਹੈ ਜੀਉ ਮਾਜੀਐ, ਮੋਖ ਪਇਆਣਾ ਹੋਇ॥੨॥ (ਮ:੧/੪੮੯)

ਤੱਤਸਾਰ:- ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਫਲਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤੂ ਭੇਟਾ ਕਰ ਕੇ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਦੀ ਦਾਤ ਹਾਸਿਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤਾਂ ਆਪਾ ਵੇਚ ਕੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ‘‘ਭਰਮਿ ਭੂਲੇ ਅਗਿਆਨੀ ਅੰਧੁਲੇ, ਭ੍ਰਮਿ ਭ੍ਰਮਿ ਫੂਲ ਤੋਰਾਵੈ॥ ਨਿਰਜੀਉ ਪੂਜਹਿ, ਮੜਾ ਸਰੇਵਹਿ, ਸਭ ਬਿਰਥੀ ਘਾਲ ਗਵਾਵੈ॥’’ (ਮ:੪/੧੨੬੪)

ਮਤੁ ਦੇਖਿ ਭੂਲਾ ਵੀਸਰੈ ਤੇਰਾ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵੈ ਨਾਉ॥

ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਾਲੀ-9041409041

‘‘ਮੋਤੀ ਤ ਮੰਦਰ ਊਸਰਹਿ, ਰਤਨੀ ਤ ਹੋਹਿ ਜੜਾਉ॥ ਮਤੁ ਦੇਖਿ ਭੂਲਾ, ਵੀਸਰੈ; ਤੇਰਾ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵੈ ਨਾਉ॥” ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਉਚਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀਆਂ ਲਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਾਰ ਵਸਤੂਆਂ/ਚਾਰ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਾਲਚ/ਜ਼ੋਰ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੋੜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਦੇ ਵਿੱਚ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ, ਦੂਜੇ ਪਦੇ ਵਿੱਚ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ, ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਪਦੇ ’ਚ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੀ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਰਥ:- ਅਰਥ ਰਹਾਉ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘‘ਹਰਿ ਬਿਨੁ, ਜੀਉ; ਜਲਿ ਬਲਿ ਜਾਉ॥ ਮੈ ਆਪਣਾ ਗੁਰੁ ਪੁਛਿ ਦੇਖਿਆ, ਅਵਰੁ ਨਾਹੀ ਥਾਉ॥੧॥ ਰਹਾਉ॥’’ ਹਰੀ/ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਬਿਨਾ ਜੀਉ ਸੜ ਬਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹਰੀ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।
‘‘ਮੋਤੀ ਤ ਮੰਦਰ ਊਸਰਹਿ, ਰਤਨੀ ਤ ਹੋਹਿ ਜੜਾਉ॥ ਕਸਤੂਰਿ ਕੁੰਗੂ ਅਗਰਿ ਚੰਦਨਿ, ਲੀਪਿ ਆਵੈ ਚਾਉ॥ ਮਤੁ ਦੇਖਿ ਭੂਲਾ, ਵੀਸਰੈ; ਤੇਰਾ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵੈ ਨਾਉੇ॥’’ ਮਕਾਨ ਮੋਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਮਕਾਨ ਨੂੰ ਕਸਤੂਰੀ, ਕੁੰਗੂ (ਕੇਸਰ), ਅਗਰਿ ਚੰਦਨ (ਸੁਗੰਧੀਆਂ) ਦੇ ਲੇਪ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਚਾਉ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਏ ਤੇ ਮੈਂ ਐਸਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ ਕਿ ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਭੁਲ ਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਐਸਾ ਭੁਲਾਂ ਕਿ ਫਿਰ ਉਹ ਨਾਮ ਚਿੱਤ ਹੀ ਨਾ ਆਵੇ।
‘‘ਧਰਤੀ ਤ ਹੀਰੇ ਲਾਲ ਜੜਤੀ, ਪਲਘਿ ਲਾਲ ਜੜਾਉ॥ ਮੋਹਣੀ ਮੁਖਿ ਮਣੀ ਸੋਹੈ, ਕਰੇ ਰੰਗਿ ਪਸਾਉ॥ ਮਤੁ ਦੇਖਿ ਭੂਲਾ, ਵੀਸਰੈ; ਤੇਰਾ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵੈ ਨਾਉ॥’’ ਸੁੰਦਰ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਮਕਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਹੀਰੇ ਲਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਅੰਦਰ ਸੋਹਣਾ ਹੀਰੇ ਲਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹਿਆ ਮੇਰੇ ਸੌਣ ਲਈ ਪਲੰਘ ਵਿਛਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਪਲੰਘ ਤੇ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਖ ਉਤੇ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹਿਆ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸੋਭ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਾਵ ਭਾਵ ਕਰੇ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮਤਾਂ ਮੈਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਐਸਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋਵਾਂ ਕਿ ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਭੁਲ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਨਾਮ ਚਿੱਤ ਹੀ ਨਾ ਆਵੇ।
‘‘ਸਿਧੁ ਹੋਵਾ ਸਿਧਿ ਲਾਈ, ਰਿਧਿ ਆਖਾ ਆਉ॥ ਗੁਪਤੁ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ ਬੈਸਾ, ਲੋਕੁ ਰਾਖੈ ਭਾਉ॥ ਮਤੁ ਦੇਖਿ ਭੂਲਾ, ਵੀਸਰੈ; ਤੇਰਾ ਚਿਤਿ ਨਾ ਆਵੈ ਨਾਉ॥’’ ਮੈਨੂੰ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਸਿਧੀਆਂ ਲਾ ਲਵਾਂ, ਮੇਰੇ ਬੁਲਾਉਣ ਤੇ ਰਿਧੀਆਂ ਆ ਜਾਣ (ਰਿਧੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ/ਕਰਾਮਾਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ), ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਪਤ/ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵਾਂ, ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਬਣ ਜਾਏ ਕਿ ਬੜਾ ਸਿਧ ਹੈ, ਇਹ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਐਸਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋਵਾਂ ਕਿ ਹੇ ਹਰੀ! ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਹੀ ਭੁਲ ਜਾਏ ਤੇ ਫਿਰ ਚਿੱਤ ਹੀ ਨਾ ਆਵੇ।
‘‘ਸੁਲਤਾਨੁ ਹੋਵਾ ਮੇਲਿ ਲਸਕਰ, ਤਖਤਿ ਰਾਖਾ ਪਾਉ॥ ਹੁਕਮੁ ਹਾਸਲੁ ਕਰੀ ਬੈਠਾ, ਨਾਨਕਾ! ਸਭ ਵਾਉ॥ ਮਤੁ ਦੇਖਿ ਭੂਲਾ, ਵੀਸਰੈ; ਤੇਰਾ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵੈ ਨਾਉ॥’’ ਜੇ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਇਨਸਾਨੀ/ਦੁਨੀਆਵੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਵਾਂ, ਫ਼ੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਕੇ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਵਾਂ, ਸਭ ਉਤੇ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਚੱਲੇ, ਮਾਮਲਾ ਉਗਰਾਵਾਂ, ਹੇ ਨਾਨਕ! ਇਹ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪਿਛਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ-ਪਾਏਦਾਰ (ਆਉੇਣਾ ਜਾਣਾ ਹੈ), ਇਹ ਨਾ-ਪਾਇਦਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਤਾਂ ਮੈਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ ਤੇ ਹੇ ਹਰੀ! ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਹੀ ਭੁਲ ਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾ ਆਵੇ।
ਵਿਆਖਿਆ:– ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਜੋ ਭਾਵ ਹੈ ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ‘ਰਹਾਉ’ ਵਿੱਚ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਬਿਨਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਲਨਾ ਬਲਨਾ ਨਸੀਬ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਬਚਿਆ ਹੈ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋਈਦਾ ਹੈ। ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਯਤਨ ਅਤੇ ਵਿਛੜਨ ਦਾ ਭੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਸ ਜਾਣ ’ਤੇ ਕਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੁਬਿਧਾਵਸ ਹੋ ਭਟਕਣਾ ਅਤੇ ਹਸਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੈ ਜਲਨਾ ਬਲਨਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਹੀ ਆਖਿਆ ਹੈ: ‘‘ਦੁਬਿਧਾ ਲਾਗੇ ਪਚਿ ਮੁਏ, ਅੰਤਰਿ ਤਿ੍ਰਸਨਾ ਅਗਿ॥’’(ਮ:੧/੧੯) ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਹੀ ਵਸੀਲਾ ਹੈ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦਾ। ਨਾਮ ਵਿਸਰਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ:- 1. ਭੁਲਾ 2. ਵੀਸਰੈ 3. ਤੇਰਾ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵੈ ਨਾਉ॥ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਮ ਭੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਗ਼ਲਤਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਮ ਵਿਸਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਨਾਮ ਭੁਲ ਗਿਆ ਹਾਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੁਰਤ ਉਲਟੀ ਹੋਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਸੁਰਤ ਟਿਕਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹੈ ‘‘ਤੇਰਾ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵੈ ਨਾਉ॥’’ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਅਸਰ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣਾ ਹੈ, ਮੈਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਦਾ ਅਸਰ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਇੱਕਠਿਆ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ, ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਹਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰਮੁੱਖੀ, ਗ਼ੈਰ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਭੋਗੀਦਾ ਹੈ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੜ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਵੱਜੋ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਪਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭੋਗ ਭੋਗਣ ਦੀ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼੍ਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਿਧੀ, ਐਸ਼ਵਰਜ ਦੀ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗਿ੍ਰਹਸਤ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਏ ਬਲਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਾਣ ਗਿ੍ਰਹਸਤ ਉਦਾਸ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪਰਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਨਾ ਉੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ:- ‘‘ਜੈਸੇ ਜਲ ਮਹਿ ਕਮਲੁ ਨਿਰਾਲਮੁ, ਮੁਰਗਾਈ ਨੈਸਾਣੇ॥ ਸੁਰਤਿ ਸਬਦਿ ਭਵ ਸਾਗਰੁ ਤਰੀਐ, ਨਾਨਕ! ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੇ॥’’ (ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ) ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ:- ‘‘ਬਹੁਤੁ ਦਰਬੁ ਕਰਿ ਮਨੁ ਨ ਅਘਾਨਾ॥ ਅਨਿਕ ਰੂਪ ਦੇਖਿ ਨਹ ਪਤੀਆਨਾ॥’’-ਮ:੫/੧੭੯), ‘‘ਵਡੇ ਵਡੇ ਰਾਜਨ ਅਰੁ ਭੂਮਨ, ਤਾ ਕੀ ਤਿ੍ਰਸਨਾ ਨ ਬੂਝੀ॥ ਲਪਟਿ ਰਹੇ ਮਾਇਆ ਰੰਗ ਮਾਤੇ, ਲੋਚਨ ਕਛੂ ਨ ਸੂਝੀ॥’’ (ਮ:੫/੬੭੨), ‘‘ਕੋਟਿ ਜੋਰੇ ਲਾਖ ਕ੍ਰੋਰੇ, ਮਨੁ ਨ ਹੋਰੇ॥ ਪਰੈ ਪਰੈ ਹੀ ਕਉ ਲੁਝੀ ਹੇ॥’’ (ਮ:੫/੨੧੩), ‘‘ਸਹਸ ਖਟੇ, ਲਖ ਕਉ ਉਠਿ ਧਾਵੈ॥ ਤਿ੍ਰਪਤਿ ਨ ਆਵੈ, ਮਾਇਆ ਪਾਛੈ ਪਾਵੈ॥ ਅਨਿਕ ਭੋਗ ਬਿਖਿਆ ਕੇ ਕਰੈ॥ ਨ ਤਿ੍ਰਪਤਾਵੈ ਖਪਿ ਖਪਿ ਮਰੈ॥’’ (ਮ:੫/੨੭੮)
ਇਹਨਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਹੈ ‘ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ’।
ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਾਣ ਗਿ੍ਰਹਸਤ ਜੀਵਨ ਕੀ ਹੈ?- ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਯਾਦਾ ’ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੁਚੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਗਿ੍ਰਹਸਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੈਸਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਦਾਰਥ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਕਿ ਉਹ ਗਿ੍ਰਹਸਤ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਬਖ਼ੂਬੀ ਨਿਭਾ ਸਕੇ, ਸਿੱਖ ਰੱਜਿਆ ਪੁੱਜਿਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੁਹਤਾਜੀ ਨਾ ਕਰਨੀ ਪਏ, ਪਰ ‘‘ਤਿ੍ਰਸਨਾ ਅਗਨਿ ਜਲੈ ਸੰਸਾਰਾ॥ ਜਲਿ ਜਲਿ ਖਪੈ, ਬੁਹੁਤ ਵਿਕਾਰਾ॥’’ (ਮ:੫/੧੦੪੪) ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਨੇ ਬਚ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਹੈ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪ੍ਰਵਾਣ ਗਿ੍ਰਹਸਤ ਜੀਵਨ’।
ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਬੱਚਿਆ ਕਿਵੇਂ ਜਾਏ?- ‘‘ਅੰਤਰਿ ਨਾਮੁ ਰਵਿਆ ਨਿਹਕੇਵਲੁ, ਤਿ੍ਰਸਨਾ ਸਬਦਿ ਬੁਝਾਈ ਹੇ॥’’ (ਮ:੩/੧੦੪੪) ‘‘ਤਿ੍ਰਸਨਾ ਬੁਝੈ, ਹਰਿ ਕੈ ਨਾਮਿ॥ ਮਹਾਂ ਸੰਤੋਖੁ ਹੋਵੈ ਗੁਰ ਬਚਨੀ, ਪ੍ਰਭ ਸਿਉ ਲਾਗੈ ਪੂਰਨ ਧਿਆਨੁ॥’’ (ਮ:੫/੬੮2)
ਤਿ੍ਰਸ਼ਣਾ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਢੰਗ ਹੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਵਸੀਲਾ ਹੈ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ।
ਨਾਮੁ ਕੀ ਹੈ ?– ਇਸ ਦਾ ਸੰਸਕਿ੍ਰਤ ਰੂਪ ਹੈ ‘ਨਾਮਨ੍ਹ’ ਭਾਵ ਯਾਦ ਕਰਨਾ। ਨਾਮਨ੍ਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਕਿ੍ਰਤ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਹੈ ਨਾਮ। ਇਸ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰੂਪ ਵੀ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਨੇਮ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਮ’ ਪਦ ਵਾਹਿਗੁਰੂ/ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਵਾਚਕ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ‘‘ਨਾਮ ਕੇ ਧਾਰੇ ਸਗਲੇ ਜੰਤ॥’’ (ਮ:੫/੨੮੪) ਨਾਮ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਵਿਆਪਕ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮੁ ਸੰਗਿਆ ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਮ ਜਪ ਹੈ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਹੈ, ਨਾਮ ਲਿਵ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਸਮਝ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ’ਚ ਪਏ ਕਾਫ਼ੀ ਕਲੇਸ਼ ਮੁੱਕ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧੜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਖਿਚੋਤਾਣ ਅਤੇ ਬਹਿਸ ਵੀ ਮੁੱਕ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ। ‘‘ਦਰੋਗੁ ਪੜਿ ਪੜਿ ਖੁਸੀ ਹੋਇ, ਬੇਖਬਰ ਬਾਦੁ ਬਕਾਹਿ॥’’ (ਕਬੀਰ ਜੀ/੭੨੭)
ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ‘‘ਪਰਥਾਇ ਸਾਖੀ ਮਹਾ ਪੁਰਖ ਬੋਲਦੇ, ਸਾਝੀ ਸਗਲ ਜਹਾਨੈ॥’’ (ਮ:੩/੬੪੭) ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ ਬਚਨ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਲਈ, ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੇ ਦੂਸਰੇ ਮਤਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਣ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਪਈ ਆਪੋ-ਧਾਪੀ, ਚੋਰੀ-ਯਾਰੀ, ਲੁਟ-ਘਸੁਟ, ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ, ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਬਲਾਤਕਾਰ ਮੁੱਕ ਜਾਣ। ਰੈਟ ਰੇਸ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਏ। ਹਕੂਮਤ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਖ਼ੁਦਗ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਠ ਜੋੜ ਦਾ ਸਿਲਸਲਾ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਏ। ਲੱਚਰ ਨਾਚ ਗਾਇਕੀ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਏ। ਨਸ਼ਾ ਪੱਤਾ ਕਰਨੋ ਵੀ ਲੋਕ ਬਚ ਜਾਣ। ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਘਟ-ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਜੋ ਜਾਏ ਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਕਿੱਥੇ ਅਪਣਾਉਣੀ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ/ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜਣ ਲਈ ਤਾਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਹੀ ਨਿਗਲ ਜਾਣ। ਸਾਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜ਼ੌਕ ਦਾ ਸ਼ੇਅਰ ਹੈ: ‘ਜ਼ੌਕ ਬਹਰੇ ਫ਼ਨਾ ਮੇਂ ਕਿਸ਼ਤੀਏ ਉਮਰੇ ਰਵਾਂ, ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਪਰ ਜਾ ਲਗੀ, ਵੁਹੀ ਕਿਨਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।’ (ਬਹਰੇ ਫ਼ਨਾਂ ਭਾਵ ਭਵਸਾਗਰ)।
ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਰੂਪੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਭਵਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਆ ਗਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਰੁਕ ਜਾਏਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇਸ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੌਤ ਹੋਣ ’ਤੇ ਕੁਕਰਮੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਜਾ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਮੌਤ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਾਟ/ਨਿਜਘਰ ਜਾ ਕੇ ਲੱਗੇ, ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਅਜਿਹਾ ਉੱਦਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਲੋਕੁ ਮਰਦਾਨਾ ੧॥ slok mardana 1. (Page 553)

ਸ. ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ)-90414-09041

ਕਲਿ ਕਲਵਾਲੀ ਕਾਮੁ ਮਦੁ, ਮਨੂਆ ਪੀਵਣਹਾਰੁ॥ (kal kalvaalee kaam mad manoo-aa peevanhaar.)

Meanings:- ਕਲਿਜੁਗੀ ਸਭਾਉ (ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੜਿਆ) ਮਾਨੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀ ਭੱਟੀ ਹੈ, ਕਾਮ ਸ਼ਰਾਬ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਹੈ॥ Kalyugee character (disunited from Almighty) is vessel, lust is wine and mind is drunkard.

ਕ੍ਰੋਧ ਕਟੋਰੀ ਮੋਹਿ ਭਰੀ, ਪੀਲਾਵਾ ਅਹੰਕਾਰੁ॥ (krodh ktoree moh bharee peelavaa ahnkaar.)

Meanings: ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਨੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। (Anger is cup filled with attachments and ego is server.)

ਮਜਲਸ ਕੂੜੇ ਲਬ ਕੀ, ਪੀ ਪੀ ਹੋਇ ਖੁਆਰੁ॥ (majlas koorhey lab ki pee pee ho-ay khu-aar.)

Meanings: ਮਹਿਫ਼ਲ ਮਾਨੋਂ ਕੂੜੇ ਲੱਬ ਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਮਹਿਫ਼ਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਕਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਪੀ ਕੇ ਖੁਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। (Drinking in the company of false greed and lust ruins the person.)

ਕਰਣੀ ਲਾਹਣਿ ਸਤੁ ਗੁੜੁ, ਸਚੁ ਸਰਾ ਕਰਿ ਸਾਰੁ॥ (karnee laahan sat gurh sach saraa kar saar.)

Meanings: ਚੰਗੀ ਕਰਨੀ ਨੂੰ ਲਾਹਣ (ਸੱਕ ਗੁੜ ਪਾਣੀ ਆਦਿ) ਬਣਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਗੁੜ ਬਣਾ, ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸ਼ਰਾਬ ਬਣਾ। (Let good deeds be your distillery, truth your molasses to make most excellent wine by meditating.)

ਗੁਣ ਮੰਡੇ ਕਰਿ ਸੀਲੁ ਘਿਉ, ਸਰਮੁ ਮਾਸੁ ਆਹਾਰੁ॥ (Gun manddey kar seel ghee-o saram maas aahaar.)

Meanings: ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀਆਂ, ਸੀਤਲ ਸੁਭਾਅ ਘਿਉ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਮਾਸ, ਇਹ ਬਣਾ ਖ਼ੁਰਾਕ। (Let virtue be your bread, good conduct ghee, modesty meat. Let this be your diet.)

ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਾਈਐ ਨਾਨਕਾ ਖਾਧੈ ਜਾਹਿ ਬਿਕਾਰ॥ (gurmukh pa-i-ai naankaa khaadhai jaahe bikaar.)

Meanings: ਹੇ ਨਾਨਕ! ਇਹ ਖ਼ੁਰਾਕ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੋਇਆਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (O Nanak! Gurmukh obtain this diet from Guru. By this diet one’s sins depart.)

Sri Guru Granth Sahib contains the recitations of 6 Sikh Gurus and also the recitations of following enlightened personalities: 15 Bhagts, 11 Bhatts and 3 Sikhs/Venerators of Sikh Gurus.

The 3 Sikhs are Baba Sunder Ji, Satta and Balwand. But there is a variation in opinion amongst Sikhs for this Category. Some believe that recitations of 4 Sikhs/Venerators are included in Sri Guru Granth Sahib. The 4th one they say is Bhai Mardana. To justify their version they quote Slok no. 1 of Pourhi no. 12 of Bihagrhey ki vaar Mehla 4 (Page 553). While compiling Guru Granth sahib (Pothi Sahib), Sri Guru Arjan Dev Sahib prefixed Mehla 1, 2, 3, 4 or 5 with SHABDS to denote BANI recited by the Particular Guru Sahib. Had Guru Arjan Dev Sahib not written Mehlaas with SHABDS, it would have been difficult to know which BANI is recited by which Guru. In the Slok under consideration Mehla 1 is written in the beginning of the Slok and in the last line of the Slok Name Nanak appears as the author of this Slok. All the 6 Sikh Gurus have used Name Nanak as author of their BANI SHABDS. Mehla no. only denotes the Author Guru. It is therefore evident that Guru Nanak Dev Sahib is the author of the sloka under consideration. Bhai Mardana can never use Name‘Nanak’ as author in any of his recitation. Similarly the 2 Sloks following Slok no. 1 is BAANI of Sri Guru Nanak Dev Sahib. These 3 Sloks are addressed to Bhai Mardana. It is quite clear that none of the recitations of Bhai Mardana are included in Sri Guru Granth Sahib. Hence Sri Guru Granth Sahib contains recitation of only 3 Sikhs/venerators of Sikh Gurus.

Theme of all the 3 Sloks is same. Consumption of liquor, wine, intoxicants and alcoholism ruins the consumer. It is generally seen that person becomes more lustful, less sensible after consuming intoxicants and sometimes is provoked for committing heinous acts. GURBANI’s Sermon is to shun liquor, wine and intoxicants.

Punjab is a land where Guru Nanak and his successors were born. They revived humanity and composed Sri Guru Granth Sahib to guide human beings to lead purposeful, neat, clean life and to work for uplifting of humanity. Phir Uthi Aakhir Ik Sada Touheed Ki Punjab Se, Hind Ko Ik Mard-e-Kaamil Ne Jagaya Khwab Se. ਫਿਰ ਉੱਠੀ ਆਖ਼ਿਰ ਇਕ ਸਦਾ ਤੌਹੀਦ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸੇ, ਹਿੰਦ ਕੋ ਇਕ ਮਰਦੇ ਕਾਮਿਲ ਨੇ ਜਗਾਇਆ ਖ਼ਵਾਬ ਸੇ। (Mohd Ikbal’s Poem on Guru Nanak ).

sada=voice, ਆਵਾਜ਼। touheed=monism,Unitarianism, ਅਦ੍ਵੈਤਤਾ। mard-e-kaamil=Thorough Guru Nanak,ਨ੍ਯੂਨਤਾ ਰਹਿਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ।

It is painful that Punjab’s youth is being ruined by consuming narcotics, alcoholic drinks and drugs. Who is responsible for this destruction? The Government as well the society is responsible for this ruinous. The Government does not want to ban liquor as its sale provides large amount of revenue for the Government. What a tragedy, the Government wants to earn at the cost of people’s health. There have been dry states in India. The Governments of those states have been managing their states effectively. I was posted at Trichy, Tamilnadu during my service career from July, 1963 to December, 1970. Tamilnadu was a dry state then and was being managed effectively. Why Punjab Government cannot ban liquor sale and manage the state efficiently? Where there is a will there is a way. It appears health of people is not given the due importance which it needs. On the other hand there is no proper guidance to youngsters to impress that consumption of narcotics ruins one’s life. We have to invoke the sense that liquor is injurious for health. Drug trafficking is another evil which is promoting drug consumption. Mostly, youngsters are the prey of drug traffickers. Drug addiction is youth ruinous in Punjab. It is often in the news that some Police Personnel’s as well as some Ministers are involved in drug trafficking. If this is true, suitable corrective measures are required to be adopted for mending the Governing system. As far as we Sikhs are concerned, we have to preach door to door and instill that GURBANI forbids intoxicants. Consumption of alcoholic drinks, narcotics and intoxicants is prohibited in Sikhism. Christians usually adopt door to door preaching method. In most of the cases a group of Christian Women go door to door for preaching Christianity. We also have to impress upon Sikh Women that they have an important role to play for maintaining Sikhism. Women are more susceptible than men. When the women of some religion become atheist; downfall begins. Hence for keeping the structure of Sikh religion intact, devoted and accomplished Sikh Women shoud go door to door to Sikh Houses to instill Sikhism. Sikh Men Folks should extend assistance in this regard. Devoted and accomplished Sikh men and women together should work for maintaining Sikhism in high spirits.

ੴ

ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ-ਮੋਹਾਲੀ–90414-09041

ਓਅੰਕਾਰ=ਪਰਮਾਤਮਾ ; ਦਿਸਦੀ ਅਣਦਿਸਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ। ‘‘ਓਅੰਕਾਰੁ ਕੀਆ ਜਿਨਿ ਚਿਤਿ॥ ਓਅੰਕਾਰਿ ਸੈਲ ਜੁਗ ਭਏ॥”-ਰਾਮਕਲੀ ਮਹਲਾ ੧। ਓਅੰਕਾਰ ਨੇ ਚੇਤਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ।

ਓਅੰਕਾਰ ਤੋਂ ਦੇਸ ਤੇ ਕਾਲ ਰਚੇ ਗਏ, ਜੜ੍ਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ ਗਈ। ਇਹਨਾਂ ਬਾਣੀ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ੴਦਾ ਉਚਾਰਨ ੧ਓਅੰਕਾਰ ਬੰਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ੧ਓਂਮਕਾਰ, ਏਕਮਕਾਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਉਹ ਕਰਨਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ, ਮਹਾਂਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ ਜੀ) ਨੂੰ ਸੰਘਾਰਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਓਅੰਕਾਰ ਦੇ ਮੁਹਰੇ ੧ ਲਿਖ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਓਅੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦੀਆਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਇੱਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੀ ਸੰਘਾਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਕਾਰ ਸੰਸਕਿ੍ਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿਛੇਤਰ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਕ-ਰਸ। ੧ਓਅੰ ਤੇ ‘ਕਾਰ ’ ਲਗ ਕੇ ਬਣ ਗਿਆ ੧ਓਅੰਕਾਰ=ੴ= ਇੱਕ-ਰਸ ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪਤਿ, ਪਾਲਣਾ, ਪਰਲੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੀ ਇੱਕ ਉਹ ਆਪ ਹੈ।

ਮੂਲ ਮੰਤਰ
ੴਸਤਿਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥

ਮੂਲ ਮੰਤਰ ‘‘ੴ ” ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ” ਤਕ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ

॥ਜਪੁ॥ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਬਾਣੀ । ‘‘ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ॥ ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ॥” ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘‘ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ॥” ਤਕ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੰਪੂਰਣ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉੱਥੇ ਇਸ ਨਾਲ ‘‘॥ਜਪੁ॥ ਆਦਿ ਸਚੂ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ॥ ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ ਨਾਨਕ ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ॥” ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ