17.7 C
Jalandhar
Monday, April 6, 2026
spot_img
Home Blog Page 74

 ਗੂੰਗਾ ਅਤੇ ਗੂੰਗੇ ਕੀ ਮਠਿਆਈ

0

 ਗੂੰਗਾ ਅਤੇ ਗੂੰਗੇ ਕੀ ਮਠਿਆਈ

ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮਿਸ਼ਨਰੀ

ਗੂੰਗਾ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ‘ਗੁੰਗ’, ਜੋ ਬੋਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਸਰੀਰ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਬੋਲ ਨਾ ਸਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੂੰਗਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਵੇਂ ਹੀ ਮਨ ਕਰ ਕੇ ਗੂੰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗੁਰਦੇਵ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ, ਅੱਗੋਂ ਦੂਜਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੈ ਕੀ ਸਮਝਣਾ-ਜਾਣਨਾ ਹੈ ? ਆਪੂੰ ਬਣੇ ਦੰਬੀ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਬੁਝਾਰਤ, ਮਨ ਦੀ ਘੁੰਡੀ ਕਿਵੇਂ ਖੋਲ੍ਹਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ?, ‘‘ਜੈਸੇ ਗੁੰਗ, ਗੁੰਗ ਪਹਿ ਬਚਨ ਬਿਬੇਕ ਪੂਛੇ ਚਾਹੇ; ਬੋਲਿ ਨ ਸਕਤ, ਕੈਸੇ ਸਬਦੁ ਸੁਨਾਵਈ ?। ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ, ਖੋਜੈ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨ; ਅਨਿਥਾ ਅਗਿਆਨ ਮਤ ਆਨ ਪੈ ਨ ਪਾਵਈ ॥੪੭੪॥ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ : ਕਬਿੱਤ ੪੭੪), ਆਨ ਦੇਵ ਸੇਵਕ; ਨ ਜਾਨੈ ਗੁਰਦੇਵ ਸੇਵ; ਗੂੰਗੇ ਬਹਰੇ, ਨ ਕਹਿ ਸੁਨਿ ਮਨੁ ਮਾਨਈ ॥੪੭੦॥ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ : ਕਬਿੱਤ ੪੭੦), ਗੁੰਗਾ ਪੈ ਪੜਨ ਜਾਇ ਜੋਤਕ ਬੈਦਕ ਬਿਦਿਆ; ਬਹਰਾ ਪੈ ਰਾਗ ਨਾਦ ਅਨਿਥਾ ਅਭੂਲਿ ਕੋ। ਤੈਸੇ ਆਨ ਦੇਵ ਸੇਵ, ਦੋਖ ਮੇਟਿ ਮੋਖ ਚਾਹੈ; ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ, ਦੁਖ ਸਹੈ ਜਮ ਸੂਲ ਕੋ ॥੪੭੫॥’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ : ਕਬਿੱਤ ੪੭੫)

ਗੂੰਗੇ ਕੀ ਮਠਿਆਈ-ਜੋ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਭਾਵ ਅਕਹਿ ਨੂੰ ਕਥਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਬਾਰੇ ਇਹ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰੇ ਅੰਦਰ ਖਾਲਕ ਤੇ ਖਲਕਤ ਦੇ ਅਗੰਮੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਝਲਕ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਭਾਸ਼ਾਂ ’ਚ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਾਣੀ ’ਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਗੂੰਗੇ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕਰ, ਗੁੜ ਜਾਂ ਮਠਿਆਈ ਖਵਾ ਕੇ ਪੁੱਛੀਏ ਕਿ ਹੇ ਭਾਈ !  ਇਸ ਦਾ ਸਵਾਦ ਦੱਸ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰਸ ਮਾਣਦਾ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ਹੀ ਹਿਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੋਲ ਕੇ ਸਵਾਦ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ, ‘‘ਜਿਨਿ ਇਹ ਚਾਖੀ ਸੋਈ ਜਾਣੈ; ਗੂੰਗੇ ਕੀ ਮਿਠਿਆਈ ॥ (ਮਹਲਾ ੪/੬੦੭), ਹਰਿ ਗੁਨ ਕਹਤੇ, ਕਹਨੁ ਨ ਜਾਈ ॥  ਜੈਸੇ; ਗੂੰਗੇ ਕੀ ਮਿਠਿਆਈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ (ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ/੬੫੯), ਐਸੋ ਬੇਢੀ ਬਰਨਿ ਨ ਸਾਕਉ; ਸਭ ਅੰਤਰ, ਸਭ ਠਾਂਈ ਹੋ ॥  ਗੂੰਗੈ (ਨੇ), ਮਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਸੁ ਚਾਖਿਆ; ਪੂਛੇ, ਕਹਨੁ ਨ ਜਾਈ ਹੋ ॥ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ/੬੫੭), ਜਿਨਿ ਰਾਮੁ ਜਾਨਿਆ; ਤਿਨਹਿ ਪਛਾਨਿਆ ॥ ਜਿਉ ਗੂੰਗੇ (ਦਾ); ਸਾਕਰ ਮਨੁ ਮਾਨਿਆ ॥ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ/੩੨੭), ਜਿਨ ਚਾਖਿਆ, ਸੇਈ ਸਾਦੁ ਜਾਣਨਿ; ਜਿਉ ਗੁੰਗੇ ਮਿਠਿਆਈ ॥  ਅਕਥੈ ਕਾ ਕਿਆ ਕਥੀਐ ? ਭਾਈ ! ਚਾਲਉ ਸਦਾ ਰਜਾਈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੬੩੫)

ਅਰਥ: ਹੇ ਕਬੀਰ ! ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਜਾਣੋ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਭਾਵੇਂ ਗੂੰਗਾ, ਕਮਲਾ, ਬੋਲ਼ਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਮੰਦੇ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੁਥਾਜੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ’ਚ ਸਤਿਗੁਰੂ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਤੀਰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਭਾਣੇ ਭਾਵੇਂ ਲੂਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਮੰਦੇ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ, ‘‘ਕਬੀਰ ਗੂੰਗਾ ਹੂਆ ਬਾਵਰਾ; ਬਹਰਾ ਹੂਆ ਕਾਨ ॥  ਪਾਵਹੁ ਤੇ ਪਿੰਗੁਲ ਭਇਆ; ਮਾਰਿਆ ਸਤਿਗੁਰ ਬਾਨ ॥ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/ ੧੩੭੪) ਭਾਵ ਜਿਵੇਂ ਪੈਦਾਇਸ਼ੀ ਗੂੰਗਾ ਆਪਣੇ ਖਾਧੇ ਦਾ ਸੁਆਦ ਬੋਲ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ’ਚ ਸੋਚੇ ਦਾ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਇਉਂ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ਼ ਮਨ ਕਰ ਕੇ ਗੂੰਗਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅਨੰਦਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਾਲਤ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਭੋਗ ਹੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਹਿਣੇ ਕੇ ਲੀਏ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਅਫ਼ਸਾਨੇ

0

ਕਹਿਣੇ ਕੇ ਲੀਏ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਅਫ਼ਸਾਨੇ

ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਹਿਰਦੇ 94649-58236

ਸੰਨ 1947 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਵੀ ਮਿਲੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹਰਜ਼ਾਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹੀ ਭੁਗਤਣਾ ਪਿਆ। ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਞ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਟੋਟੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਇਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੋਈ ਪਹਿਲੀ ਅਤਿ-ਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਸ ਲੋਕ ਕਹਾਵਤ ਕਿ, ‘ਡਾਂਗ ਮਾਰਿਆਂ ਵੀ ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੋ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ?’ ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਨੂੰ ਚਾਲਬਾਜ਼ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਝੂਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜ-ਆਬ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਡਾਂਗ ਮਾਰ ਕੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਦੋਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛੇਵਾਂ ਦਰਿਆ ਲਹੂ ਦਾ ਵਗਿਆ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸਤ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੀ ਗਈ ਵੰਡ ਦੀ ਸ਼ਤਰੰਜ ਉੱਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਗੋਟੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਐਸਾ ਬੀਜ ਬੋਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਕਮਿੱਕ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੀ ਲਾਲਚੀ ਵੰਡ ਦੀ ਬੋਟੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅੱਗੇ ਸੁੱਟੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਇਹ ਬੋਟੀ ਸੁੱਟੀ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਮੂਹਰੇ ਵੀ ਸੀ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਉਦੋਂ ਭਾਵੇਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਅੰਦੋਲਣ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਟੋਟੇ ਕਰਾ ਲਏ। ਪਹਿਲਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦਿਆਨਤਦਾਰੀ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੱਖਰਾ ਪੰਜਾਬ ਨਾ ਲੈ ਕੇ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਲਾਲਚਵੱਸ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਦੂਜਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਾ ਕੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਲਚਾਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੀਸੋ-ਰੀਸ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪ੍ਰਾਂਤ ਅਜੇ ਵੀ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਨਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੱਤ-ਦਿਹਾੜੀ ਆਪਸੀ ਮਨ-ਮੁਟਾਵ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਡੰਬਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਰਥਕ ਹੱਲ ਨਿਕਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਵੰਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚਾਲਬਾਜ਼ ਨੀਤੀਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਫੱਟ ਏਨੇ ਗਹਿਰੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਪੈਣ ’ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਹੁਣ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਬੀਜ ਅਜੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਅਟਾਰੀ ਵਾਹਗਾ ਬਾਰਡਰ ’ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਜੋ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰੇਡ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ ਐਕਸ਼ਨ ਤੇ ਬਾੱਡੀ-ਲੈਂਗੁਏਜ; ਉਸ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਤਦ ਹੋਰ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਪਰੇਡ ਵੇਖਣ ਆਈ ਭੀੜ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਈ ਬੇਹੂਦਾ ਨੱਚਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾਚ ਕਰਨਾ ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੂ ਲੋਕ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੀ ਲੋਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫੌਜੀ ਬੈਂਡ ’ਤੇ ਨੱਚਦੀ ਮਸਤ ਹੋਈ ਭੀੜ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚੇ, ਔਰਤਾਂ, ਲੜਕੇ-ਲੜਕੀਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭੱਦੇ-ਭੱਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਅੰਗੂਠੇ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।  ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਮਾਯੂਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਭਰਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਤੇ ਉਹ ਮਾਯੂਸੀ; ਕੀ ਉਸੇ ਦਰਦਨਾਕ ਵੰਡ ਦੀ ਹੰਢਾਈ ਹੋਈ ਪੀੜ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਹੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਖੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਫਿਰਕੂਵਾਦੀ ਐਨਕ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਪਰ ਜੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੁਹਿਰਦਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਦਿੱਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਆਜ਼ਾਦੀ ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਹੀ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਮਿਲੀ ਹੋਵੇ ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਸੁਪਨਾ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕੋਈ ਸੁਖਦ ਅਹਿਸਾਸ ਦੇ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਬੋਅ ਸਕਦੀ। ਫਿਰ ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਤਾਂ ਨੀਂਵ ਹੀ ਸੁਹਿਰਦ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ ਸਗੋਂ ਕੁੱਝ ਨੌਸਰਬਾਜ਼ਾਂ (ਧੋਖੇਬਾਜ਼ਾਂ) ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁਫ਼ਾਦਾਂ (ਮੁਨਾਫ਼ੇ) ਦੀ ਹੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੀ ਪੀੜ ਉਸ ਮਾਂ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਰਗੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜੋ ਪੀੜਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਹਣੇ, ਸੁਡੌਲ ਅਤੇ ਜੀਵਤ ਹੱਸਦੇ-ਖੇਡਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਸਾਰਾ ਦੁੱਖ ਭੁੱਲ ਕੇ ਉਹਦੀ ਮਮਤਾ ਵਿੱਚ ਲਟਬਾਵਰੀ ਹੁੰਦੀ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦੀ, ਪਰ 84 ਦੇ ਮਾਰਮਿਕ (ਭੇਦਪੂਰਨ) ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਇੰਞ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ਇਹ ਮਾਯੂਸੀ ਤਾਂ 84 ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮੁੜ ਤੋਂ ਜੰਮ ਪਈ ਹੋਵੇ। ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਹੈ ਕਿ ‘ਗ਼ੈਰਾਂ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ, ਸਾਨੂੰ ਪੀੜ ਰਤਾ ਨਾ ਹੋਈ। ਸੱਜਣਾ ਨੇ ਫੁੱਲ ਮਾਰਿਆ, ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਅੰਬਰਾਂ ਤੱਕ ਰੋਈ।’ ਜਦੋਂ 2016 ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਤਨਾਅ ਫਿਰ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ੌਜੀ ਪਰੇਡ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਪੱਥਰ ਆ ਕੇ ਭਾਰਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਡਿੱਗਾ। ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਪੱਥਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਕਰਕੇ ਫ਼ੌਜੀ ਡਰਿਲ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਫ਼ਰੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ। ਫਿਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੀ ਕਿ ਅਣਮਿੱਥੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਹ ਡਰਿਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵਟਸਐਪ ਤੇ ਇਕ ਵੀਡੀਓ ਵਾਇਰਲ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ ਸਲਾਮੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਲਾਮੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਬੜਾ ਹਾਸੋਹੀਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਸਮ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਲਾਮੀ ਦੀ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਬਾੱਡੀ ਐਕਸ਼ਨ ਜੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਈ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਾਚ ਕਰਦਿਆਂ ਬੇਹੂਦਾ ਐਕਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਤੇ ਪੱਥਰਬਾਜ਼ੀ ਗੋਲ਼ੀਬਾਰੀ, ਬੰਬਾਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 72 ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਸ-ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਝੇੜੇ ਬੜੇ ਲੰਮੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਦੀਵੀ ਹੀ ਹਨ। ਇਕ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੋ ਹੋਏ ਦੋਨਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਿਆਂ ’ਤੇ ਹੰਢਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਗ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਸਰਹੱਦੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੇਕਰ ਨਕਲੀ ਕਰੰਸੀ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੱਗਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਤੇ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹੀ ਮੋਹਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਭੀੜ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖਿਆਂ ਦੀ ਉਹ ਭੀੜ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਰ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਪੜ੍ਹਾਏ ਪਾਸ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਫਤਵਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮਿੱਠਾ ਜ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਬੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਫਿਰ ਕਿੱਧਰੇ ਕੋਈ ਇਲਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਨੀਂਵ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏਗੀ ਤਾਂ ਉਸ ਉਪਰ ਉੱਚ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਮਹਿਲ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਭੀੜ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਇਮੀਗਰੇਸ਼ਨ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਭੀੜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਬਲੀ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਉਰਵਾਰ ਇਸੇ ਗਧੀ-ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਸੁਪਨੇ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹੀ ਵਿਹਲੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਗਾਹੇ-ਬਗਾਹੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖ਼ੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਅਜਿਹੇ ਦੁਖਦਾਈ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ-ਕੋਈ ਮਾਲਟਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਾਂਡ ਵੀ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਤਫ਼ਤੀਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਕਨਸੋਅ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਲਟਾ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕਾਂਡ ਇੰਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਦਲਾਲਾਂ ਦੀ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਚਾਲ ਸੀ, ਪਰ ਸਚਾਈ ਕੀ ਸੀ ਉਹ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਰੱਪਸ਼ਨ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੈਸੇ ਦੀ ਭੁੱਖ ਏਨੀ ਵਧ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮੀਰ ਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਭਾਵਨਾ ਕਿਤੇ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀ ਉਪਜ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚੰਗੇ ਦੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਮਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਦੇਸ ਦੀਆਂ ਬੀ.ਐਸ.ਐਫ, ਆਈ.ਬੀ, ਰਾਅ ਅਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੀਮਾਵਰਤੀ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਚੀਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜਾਸੂਸੀ ਲਈ ਵਰਤ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਹੋਣੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ। ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦਾ ਝਾਂਸਾ ਦੇ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਭਲਾ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ ?  ਕੀ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਡ ਇਸ ਸਚਾਈ ਦੀ ਮੂੰਹ-ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰ ਨਹੀਂ ? ਕੀ ਅਨਪੜ੍ਹ, ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵਰਗਲਾ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ, ਸਰਾਸਰ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ ? ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੁਣ ਕਿੰਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਾਗਰਿਕ ਏਧਰ-ਓਧਰ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਲਾਵਾਰਿਸ ਬੰਦੀ, ਜਾਸੂਸੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭੋਗਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਸੜਦੇ ਪਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੋਕ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਸ਼ਿੰਦੇ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾ ਕੁਛ ਅਗਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਿਛਲਿਆਂ ਨੂੰ। ਇਸ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਓਧਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਭੋਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਧਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਰੋਈ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜੰਮੇ-ਪਲ਼ੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸੰਨ 1947 ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭੜਕਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜੇਕਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਲਣਾ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਉਂ ਰਲ਼ੇ ? ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਸਗੋਂ 47 ਕਾਂਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੱਥ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਵੱਢ-ਟੁੱਕ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿਜਰਤ ਕਰਕੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਕ ਗੱਡੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ-ਟੁੱਕੀ ਹੋਈ ਪਹੁੰਚੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਝੂਠੀ ਅਫਵਾਹ ਫੈਲਾਈ ਗਈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਾਰਧਾੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਜਾਸੂਸੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਓਧਰੋਂ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ‘ਅਫੀਮ, ਚਰਸ, ਗਾਂਜਾ’ ਆਦਿ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਮਗਲਿੰਗ ਕਰਨਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜ਼ੁਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਕ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਤਸਕਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਅਕਸ ਦਾਗ਼ੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ; ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦੀ ਹੋ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਗਲਿੰਗ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਈ ਬਲੈਕਮੇਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਉੱਪਰ ਸਮਗਲਿੰਗ ਦਾ ਕੇਸ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਜੇਕਰ ਉਹ ਜਾਸੂਸੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਗੱਲ ਕੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਆਮ ਬੰਦੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਨਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਾਸੂਸ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਬੰਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਫੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਕੁੱਝ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਖ਼ੁਲਾਸਾ 28 ਜੂਨ 2012 ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਤਲਵੰਡੀ ਭਾਈ ਦੇ ਫਿੱਡੇ ਪਿੰਡ, ਜੋ ਕਿ ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਤੋਂ 36 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਤਲਵੰਡੀ ਭਾਈ-ਮੁੱਦਕੀ ਸੜਕ ’ਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਬੇਝਿਜਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਖ਼ੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ 1981 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾ ਫਾਸ਼ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਏਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਲਾਮਤੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਬਦੌਲਤ 30 ਸਾਲ ਪਤੀ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨੀ ਗ਼ਾਲ ਚੁੱਕੀ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅਟਾਰੀ ਵਾਹਗਾ ਬਾਰਡਰ ’ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਖੜੋਤੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਇੰਤਜਾਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਨਾਲ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੱਕ ਵੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਏ ਘੜਮੱਸ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕੁਝ ਹੀ ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਦੁਰੀ ’ਤੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜਾਸੂਸੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੀ.ਐਸ.ਐਫ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ।

ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਲ 1981 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆ-ਉਲ-ਹੱਕ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਏਰੀਏ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੈ, ਪਰ ਏਨਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਸਾਰ ਨਹੀਂ ਲਈ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਕੇ ਕਦੋਂ ਦਾ ਭੁਲਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ 2005 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੀਰਾ ਦੇ ਮਨਸੂਰ ਦੇਵਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤ ਪੁੱਜਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਜਿੰਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਭੇਜੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੱਢ-ਬੀਤੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਪਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ। ਉਸੇ ਪੱਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਜਾ ਕੇ ਕਿਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਉਹਦੇ ਵਰਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਮਰ ਗਏ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿੰਦਾ ਹਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ ਮੁਤਾਬਿਕ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਜੰਗੀ ਕੈਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਜਿਹੜੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਵਾਜੇ ਫਿੱਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਜੇ ਸਨ, ਉਹ ਵਾਜੇ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਝੇ ਦੇ ਸਰਬਜੀਤ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭਿੱਖੀ-ਵਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਜਣੇ ਸਨ, ਪਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਗਲਤ-ਫ਼ਹਿਮੀ ਕਾਰਨ ਸਰਬਜੀਤ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਪਲੋ-ਪਲੀ ਗ਼ਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈਆਂ। ਕੋਟ ਲਖਪਤ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਸਰਬਜੀਤ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਗਲਤ-ਫ਼ਹਿਮੀ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਇਹ ਭੁਲੇਖਾ ਲੱਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਨਾਂ ’ਤੇ ਆਏ ਸਨ, ਸਰਬਜੀਤ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਵਾਰ ਹੀ ਬੜੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਭਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਬੈਰਕ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹੈ ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਕਾਰਨ ਇੱਧਰ ਤੇ ਓਧਰ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕ ਸੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਕੱਲੀ ਕੋਟ ਲੱਖਪਤ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 22 ਭਾਰਤੀ ਕੈਦੀ ਬੰਦ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 10 ਕੈਦੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵੀ ਕਦੋਂ ਦੀ ਹੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੀ ਸੁਸਤ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਤਵੱਜੋਂ ਨਾ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜਾ ਕੇ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦੋਨਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਾਵੇਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਮਕਸਦ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਣ ਪਰ ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਮਿਲਣੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਤਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਹੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਅੱਗੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵੇਲੇ ਇੱਧਰਲੇ ਤੇ ਓਧਰਲੇ ਕੁਝ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ’ਤੇ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਤਾਂ ਕਰੇਗਾ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਜਜ਼ਬਾਤ ਸਿਆਸਤ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਝ ਸੁਖਾਵੇਂ ਹੋ ਸਕਣਗੇ। ਸ਼ੁੱਭ-ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਟੋਕਰਾ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਸਮੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ-ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਦਾਈ ਸਮੇਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭੋਗੀਆਂ ਗਈਆਂ ਯਾਤਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਸਹਿਲਾ ਕੇ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਕੁੜੱਤਣ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਸਰਬਜੀਤ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਰਾਹ ਕੁਝ ਸੁਖਾਲਾ ਕਰ ਸਕੇ।

ਇਹ ਲੇਖ ਮੈਂ ਸਰਬਜੀਤ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਦੋਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤੀ ਮੀਡੀਆ ਸਰਬਜੀਤ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਡੌਂਡੀ ਨਾ ਪਿੱਟੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਸਰਬਜੀਤ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਜਿੰਨੀ ਵਾਰ ਵੀ ਸਰਬਜੀਤ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਈ, ਸਾਡੇ ਟੀਵੀ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਓਨੇ ਵਾਰੀ ਹੀ ਰੌਲ਼ਾ ਪਾ-ਪਾ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਆਵਾਮ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਸਰਬਜੀਤ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਨੂੰ ਟਾਲ਼ਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰੋਲ ਨਿਭਾਇਆ ਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਐਸਾ ਆਇਆ ਕਿ ਸਰਬਜੀਤ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕੂੜ-ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਫ਼ਸਾਨੇ (ਕਿੱਸੇ)।

ਅੱਜ ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਸੁਧਾਰਨ ਵੱਲ ਕੋਈ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਓਹੀ ਭੁਗਤਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ।

Transforming Relations (part-10)

0

Transforming Relations

A Journey from Autumn to Spring – The Secrets of Blissful Living

ਡਾ. ਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਲੁਧਿਆਣਾ) 98141-17180

6th Chapter – Understanding Relationships –3rd Part

Creating a Zone of Happiness

I was going somewhere & unintentionally bumped into a stranger as he passed by, “Oh excuse me please” was my reply. He said, “Please excuse me too; I wasn’t watching for you.” We were very polite to each other, this stranger and I. We went on our way and we said goodbye. But at home a different version is enacted. How we treat our loved ones, young and old. Later that day, cooking the evening meal, my son stood beside me very still. When I turned, I nearly knocked him down. “Move out of the way,” I said with a frown. He walked away, his little heart broken. I didn’t realize how harshly I’d spoken. While I lay awake in bed, God’s still small voice came to me and said, “While dealing with a stranger, common courtesy you use, but the family you love, you seem to abuse. Go and look on the kitchen floor, you’ll find some flowers there by the door. Those are the flowers he brought for you. He picked them himself: pink, yellow and blue. He stood very quietly not to spoil the surprise; you never saw the tears that filled his little eyes.” By this time, I felt very small, and now my tears began to fall. I quietly went and knelt by his bed; “Wake up, my little one, wake up,” I said. “Are these the flowers you picked for me ?” He smiled, “I found them, out by the tree. I picked them because they’re pretty like you. I knew you’d like them, especially the blue.” I said, “Son, I’m very sorry for the way I acted today; I shouldn’t have yelled at you that way.” He said, “Oh, Mom, that’s okay. I love you anyway.”

I said, “Son, I love you too, and I do like the flowers, especially the blue.”

We all need attention from other people to feel good. If we get plenty of good attention we grow up with a positive image of ourselves. As babies we are held, cuddled, hugged, stoked, patted, and talked to and so on. As we get older we probably get less attention. People think we are old enough to look after ourselves. But this is not true. No matter how old we are, we need attention and recognition from other people if we are to keep developing positively; called “stroke hunger”.

What is Stroke Hunger  ?  A ‘stroke’ is not necessarily a physical contact. In our culture we tend not to come into physical contact too often. A “stroke” is any kind of recognition we give to each other. Words, looks, gestures are all strokes. The worst thing that can happen to anyone is not to be recognized, to be ignored. The message is ‘you are nobody, you don’t count, and you don’t exist’.

Solitary confinement must be like that. It is better to get any type of attention (even bad type) than none at all. We all know people who behave badly because that is their way of getting attention. We can all remember how good we felt when we were praised, congratulated, told how well we have done something or how clever, kind, and honest we are. ‘Positive strokes’ are good to receive, but for many of us, they probably do not happen often enough. In our culture there is probably more emphasis on ‘Negative Strokes’. We are told very quickly about our faults, our mistakes, the things we did not do very well. People are reluctant to praise us too much in case we get ‘big headed’. Most of us therefore get fewer positive strokes than we need.

Giving Positive Strokes: elevates the level of happiness in an Individual, it gives a feeling of wellbeing which has positive manifestation for the individual for the family and the society.

Compliments:

Don’t miss out on any opportunity to give sincere compliments. Remember, the key word is sincerity. When others give you a compliment, accept it graciously and gracefully with two words, “Thank you.” That is a sign of humility.

Honest Appreciation:The psychologist William James said, “One of the deepest desires of human beings is the desire to be appreciated. The feeling of being unwanted is hurtful. “Expensive jewels are not real gifts; they are apologies for shortcomings. Many times we buy gifts for people to compensate for not spending enough time with them. Real gifts are when you give a part of yourself. Sincere appreciation is one of the greatest gifts one can give to another person. It makes a person feel important. The desire to feel important is one of the greatest cravings in most human beings. It can be a great motivator.

The biggest disease today is not leprosy or tuberculosis but rather the feeling of being unwanted. Mother Teresa

Appreciation, in order to be Effective:

  • It must be specific. If I tell someone that he did a good job, and walk away, He will be confused. But when I say, “The way you handled that difficult customer was great,” then he knows what he is being appreciated for.
  • It must be immediate. The effectiveness is diluted if we show our appreciation for someone six months after he has done something commendable.
  • It must be sincere. It must come from the heart. You must mean every word. The difference between appreciation and flattery is sincerity. One comes from the heart, the other from the mouth. One has sincerity written all over it and the other has an ulterior motive. Some people find it easier to flatter than to give sincere praise. Don’t flatter or get taken in by flatterers.

It’s an old maxim in the schools that flattery’s the food of fools yet now and then you men of wit will condescend to take a bit – Jonathan Swift

  • Say something like “I appreciate your effort and would you please…” rather than “I appreciate your effort but…”
  • After giving appreciation, it is not important to wait for a receipt or acknowledgment. Some people are looking for a compliment in return. That is not the purpose of appreciation. If you are receiving appreciation, accept it graciously with a “thank-you.”

Slandering: i.e. “Ninda” is when one tells less than the truth, truth is plain facts and simple. Flattery i.e. “Ustat” is when one tells more than the truth. “Ninda” is when one is motivated to put someone down and will bend the truth to serve that purpose. “Ustat” is when one has ulterior/ selfish motives to please another person and will exaggerate the truth. Truth is the facts whether they are in ones favor or not. Pointing out someone’s faults is not automatically “Ninda”. Constructive criticism is useful for everyone to get better. Swearing and cursing the person then slandering them in front of everyone for their mistake is wrong.

Smile and Be Kind:

A smile costs nothing, but it creates much. It creates happiness in the home, fosters goodwill in a business, and is the countersign of friends. It is rest to the weary, daylight to the discouraged, sunshine to the sad, and nature’s best antidote for trouble. In the course of the day, some of your acquaintances may be too tired to give you a smile. Give them one of yours. Cheerfulness flows from goodness. It takes more muscles to frown than to smile. It is easier to smile than frown. It improves face value. A simile is contagious and is an inexpensive way to improve looks. A smiling face is always welcome.

Differences and Conflicts:

Conflict is a normal part of healthy relationships. After all, two people can’t be expected to agree on everything at all times. Learning how to deal with conflict – rather than avoiding it – is crucial. When conflict is mismanaged, it harms the relationship, but when handled in a respectful, positive way, conflict provides an opportunity for growth, ultimately strengthening the bond between two people. If a person is not in agreement with our thought process, we hastily conclude & by default start doubting his/her integrity, sincerity and intentions.

Conflict Ladder:

Disagreements are a part of everyday life. Sometimes the disagreements become conflict situations and people can get very angry. There is a situation. You have told a secret to a friend and found out that it has been told to others. After finding out, you go to the friend to talk about it but the situation gets out of control. How one would react in such a situation. One should be able to identify four levels:

  • Level one: You are angry but do not say anything, but your body language says it.
  • Level Two: You disagree, you are able to talk but in an upset tone & explain what you feel.
  • Level Three: You are quite angry, arguing and tone is loud. You use sarcastic language.
  • Level Four: You are very angry, shouting, have absolutely no control on yourself and can get violent.

As we walk up the ladder, every time we do so, the conflict escalates: Let’s analyze this:

  • How did the body language and the speech change ?
  • If Level One is conflict, then how does not talking, pouting also create problems ?
  • At what point do we think we had a chance for a positive resolution ?
  • When did things get out of control ? How did we feel ?

Conflict often arises because we see a situation in different ways:

Each one believes that his or her perspective is right Disagreement arises because we cannot agree on a solution that takes into account each other’s opinion. In personal relationships, a lack of understanding about differing needs can result in distance, arguments, and break-ups. In workplace conflicts, differing needs are often at the heart of bitter disputes.

  • A Conflict is More than Just a Disagreement: It is a situation in which one or both parties perceive the disagreement as a threat (whether or not the threat is real).
  • Conflicts Continue to Fester when Ignored: Because conflicts involve perceived threats to our well-being and survival, they stay with us until we face and resolve them.
  • We respond to Conflicts based on our Perceptions of the Situation, not necessarily to an objective review of the facts. Our perceptions are influenced by our life experiences, culture, values, and beliefs.
  • Conflicts trigger Strong Emotions: If you aren’t comfortable with your emotions or able to manage them in times of stress, you won’t be able to resolve conflict successfully.
  • Conflicts are an Opportunity for Growth: When you’re able to resolve conflict in a relationship, it builds trust. You can feel secure, knowing your relationship can survive challenges and disagreements.
  • The Most Important Communication is Wordless: Simple non-verbal signals such as a calm tone of voice, a reassuring touch, or an interested or concerned facial expression can go a long way toward relaxing a tense exchange.
  • Humour, judiciously used, cans Effectively Defuse Conflict: Humour can help say things that might otherwise be difficult to express without creating a flap. However, it’s important that you laugh with the other person, not at them. Make conflict resolution the priority rather than winning or “being right.” Maintaining and strengthening the relationship, rather than “winning” the argument, should always be your first priority. Be respectful of the other person and his or her viewpoint.
  • Focus on the present: If you’re holding on to old hurts and resentments, your ability to see the reality of the current situation will be impaired. Rather than looking to the past and assigning blame, focus on what you can do in the here-and-now to solve the problem.
  • Be Willing to Forgive: Resolving conflict is impossible if you’re unwilling or unable to forgive. Resolution lies in releasing the urge to punish, which can never compensate for our losses and only adds to our injury by further depleting and draining our lives.
  • Know when to Let Something Go: If you can’t come to an agreement, agree to disagree. It takes two people to keep an argument going. If a conflict is going nowhere, you can choose to disengage and move on.

There are Many Ways to Resolve Disagreements: Most people use one way more than others. Sometimes it may work and sometimes it may not.

  • Withdraw Temporarily: For example, B is so angry that A withdraws.
  • Adjust: For example, A wants the same dress that B wants. A decides to let go of it this time and buys something else.
  • Forcing another Person to Agree: For example, B insists that her/his solution is correct. A agrees.
  • Find Alternatives: For example, A and B search for what to do. A wants the same dress that B wants. They try to look at other shops with same design, come again next week, ordered one more.
  • Negotiate Win-Win: For example, creative problem solving. A wants the same dress B wants. Both decide to buy something else.
  • Say Nothing: For example, B is upset but A refuses to respond.
  • Do Whatever You Want: For example; B does what he/she wants. When conflict is not resolved by involving both persons in a positive manner, one may solve the problem but not feel happy about it.
  • Lose-Lose: so much disagreement or violence, no one wins, because no one can even sit and discuss.
  • Win-Lose: one forces the decision or one accepts it without bothering about the other, or one does not talk of the problem. Problem is resolved but one person is not happy. These are generally conventional ways of resolving conflict.
  • Win-Win: a creative, new solution is found in which both feel happy. Some steps can be followed to make sure we reach a solution that is acceptable to both. Good communication and the skills one have helps in solving problems and conflicts.

A Simple Three Step Approach Is:

  • Stop – Check out the situation: Are emotions high ? Have you stated your position clearly using ‘I’ words ? Do you know all the facts ? Do you understand the other’s point of view ?
  • Think – What solution would be best ? Look for win-win solutions.
  • Act – Try it out: and then try again if it does not work the first time.

Use a traffic signal to explain:

Resolving Conflicts:

  • Tell the other person what’s bothering you – but do it nicely
  • Listen to the other person’s point of view
  • Try to understand how the other person is feeling
  • Look for adjustment
  • Walk away
  • Stay calm – take deep breaths
  • No name-calling or insults
  • Don’t yell or raise your voice
  • Agree to disagree
  • Ask someone else to help (a parent, relative, etc.)

ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ ਰਾਗੁ ਆਸਾ ਘਰੁ 2 ਮਹਲਾ 4 ॥

ਕਿਸ ਹੀ ਧੜਾ ਕੀਆ ਮਿਤ੍ਰ ਸੁਤ ਨਾਲਿ ਭਾਈ ॥

ਕਿਸ ਹੀ ਧੜਾ ਕੀਆ ਕੁੜਮ ਸਕੇ ਨਾਲਿ ਜਵਾਈ ॥

ਕਿਸ ਹੀ ਧੜਾ ਕੀਆ ਸਿਕਦਾਰ ਚਉਧਰੀ ਨਾਲਿ ਆਪਣੈ ਸੁਆਈ॥

ਹਮਾਰਾ ਧੜਾ ਹਰਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਈ ॥1॥

ਹਮ ਹਰਿ ਸਿਉ ਧੜਾ ਕੀਆ ਮੇਰੀ ਹਰਿ ਟੇਕ ॥

ਮੈ ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਪਖੁ ਧੜਾ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ ਹਉ ਹਰਿ ਗੁਣ ਗਾਵਾ ਅਸੰਖ ਅਨੇਕ ॥1॥ ਰਹਾਉ ॥  

Ikk-o-ang-kaar S-at Gur Pra-saad || Raag Aasaa Ghar 2 Mehlaa 4 ||

Kis Hee Dharhaa Kee-yaa Mit-r Su-t Naal Bhaaee||

Kis Hee Dharhaa Kee-yaa Kurh-am Sak-kay Naal Ja-vaaee ||

Kis Hee Dharhaa Kee-yaa Sik-daar Chau-dharee Naal Aap-nae Su-aaee ||

Ham-aaraa Dharhaa Har Rah-eyaa Sa-maaee || 1||

Ham Har Sio-n Dharhaa Kee-yaa May-ree Har Tay-k ||

Mai-n Har Bin Pa-kh Dharhaa Av-ar Na Ko-ee

Ha-u Har Gu-n Gaa-vaa Asa-nkh A-nek || 1 || Rahaa-u ||

(SGGS – Aasaa Mehla 4 – Page 366)

“Some form alliances with friends, children and siblings.

Some form alliances with in-laws and relatives.

Some form alliances with chiefs and leaders for their own selfish motives.

My alliance is with the Lord, who is pervading everywhere.”

Communication as a Tool:

Healthy interpersonal relationships are the heart and soul of human experience. Communication not only includes merely talking but listening also. Good listeners have a style that lets the speaker know that he/she is heard, understood, and cared about. A good reflective listener helps a speaker, sort out emotions and issues and puts the pieces together to make a problem more manageable. Good reflector can get very tired when listening to too many problems. It is okay to hint that you must end a session. It is okay to say, “I’m just too worried about something else to listen right now – let’s talk later”. It’ is important to say no when necessary and that there are gentle ways of doing this. Listening also entails communicating which gives the message of being understood.

  1. STEP 1 Let the person know you respect him/her by taking the time to set up a good listening situation with few distractions and enough time to listen effectively.
  2. STEP 2 Concentrate on what is being said. Make eye contact. Try to listen more and talk when appropriate.
  3. STEP 3 – Listen and reflect the feelings behind the problem stated.          “You sound frustrated because the husband keeps saying he will help, but never follows through”
  4. STEP 4 – Avoid the “closed responses” of the judge, Consoler, or Know-It-All.
  5. STEP 5 – Do not make every situation a problem-solving session.

Often good reflective listening helps the person in need to solve the problem him/herself. Sometimes they will need to explore alternatives to solve the problem.

When we reflect in listening, we are trying to help the person in need truly understand their problem to maintain interpersonal relationships.

Body Language:

Good communication is the foundation of successful relationships, both personal and professional. But we communicate with much more than words. Most of the messages we send other people are non-verbal.

Non-verbal communication includes our facial expressions, gestures, eye contact, posture, and tone of voice. The ability to understand and use non-verbal communication, or body language, is a powerful tool that can help you connect with others, express what you really mean, and build better relationships. It is a vital form of communication—a natural, unconscious language that broadcasts our true feelings and intentions in any given moment, and clues us in to the feelings and intentions of those around us. When we interact with others, we continuously give and receive wordless signals. All of our non-verbal behaviors—the gestures we make, the way we sit, how fast or how loud we talk, how close we stand, how much eye contact we make—send strong messages. These messages don’t stop when you stop speaking either. Even when you’re silent, you’re still communicating nonverbally.

Oftentimes, what we say and what we communicate through body language are two totally different things. When faced with these mixed signals, the listener has to choose whether to believe your verbal or non-verbal message, and, in most cases, they’re going to choose non-verbal. The way you listen, look, move, and react tells the other person whether or not you care, if you’re being truthful, and how well you’re listening. When your non-verbal signals match up with the words you’re saying, they increase trust, clarity, and rapport. When they don’t, they generate tension, mistrust, and confusion. If you want to communicate better in all areas of your life, it’s important to become more sensitive to body language and other non-verbal cues, so you can be more in tune with the thoughts and feelings of others. You also need to be aware of the signals you’re sending off, so you can be sure that the messages you’re sending are what you really want to communicate.

  • Facial Expressions: The human face is extremely expressive, able to express countless emotions without saying a word. And unlike some forms of non-verbal communication, facial expressions are universal. The facial expressions for happiness, sadness, anger, surprise, fear, and disgust are the same across cultures.
  • Body movements and posture: Consider how our perceptions of people are affected by the way they sit, walk, stand up, or hold their head. The way one moves and carries oneself communicates a wealth of information to the world. This type of non-verbal communication includes our posture, bearing, stance, and subtle movements.
  • Gestures: These are woven into the fabric of our daily lives. We wave, point, beckon, and use our hands when we’re arguing or speaking animatedly—expressing ourselves with gestures often without thinking. However, the meaning of gestures can be very different across cultures and regions, so it’s important to be careful to avoid misinterpretation.
  • Eye Contact: Since the visual sense is dominant for most people; eye contact is an especially important type of non-verbal communication. The way one looks at someone can communicate many things, including interest, affection, hostility, or attraction. Eye contact is also important in maintaining the flow of conversation and for gauging the other person’s response.
  • Touch: We communicate a great deal through touch. Think about the messages given by the following: a firm handshake, a timid tap on the shoulder, a warm bear hug, a reassuring pat on the back, a patronizing pat on the head, or a controlling grip on your arm.
  • Space: Have you ever felt uncomfortable during a conversation because the other person was standing too close and invading your space ? We all have a need for physical space, although that need differs depending on the culture, the situation, and the closeness of the relationship. One can use physical space to communicate many different nonverbal messages, including signals of intimacy, aggression, dominance, or affection.
  • Voice: It’s not just what one says, it’s how one says it. When we speak, other people “read” our voices in addition to listening to our words. Things they pay attention to include your timing and pace, how loud one speaks, our tone and inflection, and sound that convey understanding, such as “ahh” and “uh-huh.” Think about how tone of voice, for example, can indicate sarcasm, anger, affection, or confidence.

ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ ਮਹਲਾ 5 ਛੰਤ ॥

ਮਿਠ ਬੋਲੜਾ ਜੀ ਹਰਿ ਸਜਣੁ ਸੁਆਮੀ ਮੋਰਾ ॥

ਹਉ ਸੰਮਲਿ ਥਕੀ ਜੀ ਓਹੁ ਕਦੇ ਨ ਬੋਲੈ ਕਉਰਾ ॥

ਕਉੜਾ ਬੋਲਿ ਨ ਜਾਨੈ ਪੂਰਨ ਭਗਵਾਨੈ ਅਉਗਣੁ ਕੋ ਨ ਚਿਤਾਰੇ ॥

ਪਤਿਤ ਪਾਵਨੁ ਹਰਿ ਬਿਰਦੁ ਸਦਾਏ ਇਕੁ ਤਿਲੁ ਨਹੀ ਭੰਨੈ ਘਾਲੇ॥

ਘਟ ਘਟ ਵਾਸੀ ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੀ ਨੇਰੈ ਹੀ ਤੇ ਨੇਰਾ ॥

ਨਾਨਕ ਦਾਸੁ ਸਦਾ ਸਰਣਾਗਤਿ ਹਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਜਣੁ ਮੇਰਾ ॥1॥

ikk-o-ang-kaar S-at Gur Pra-saad || Raag Soo-hee Mehlaa 5 Chhan-t ||

Mith Bolrhaa Jee Har Sajan Su-aamee Mo-raa ||

Ha-u Sam-mal Thak-kee Jee O-h Kaday Na Bo-lae Ka-uraa ||

Ka-urhaa Bol Na Jaa-nae Poor-an Bhagvaa-nae A-ugan K-o Na Chitaa-ray ||

Patit Paavan Har Bi-rad Sadaa-ay Ikk Til Nahee Bhan-nae Ghaa-lay ||

Ghat Ghat Vaa-see Sar-b Nivaa-see Nay-rae Hee Tay Nay-raa ||

Naanak Daas S-adaa Sarnaa-gat Har Amrit Sajan May-raa || 1 ||

(SGGS – Raag Soohee Mehla 5 Chhant – Page 784)

“My Dear Lord and Master, my Friend, speaks so sweetly.

I have grown weary of testing Him, but still,

He never speaks harshly to me.

He does not know any bitter words;

The Perfect Lord God does not even consider my faults and demerits.”

(–ਚਲਦਾ–Continued in next month’s issue)

ਵੱਡੇ ਸਾਕੇ ਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹਾਦਰ ਜਿੰਦਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ !

0

ਵੱਡੇ ਸਾਕੇ ਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹਾਦਰ ਜਿੰਦਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ !

ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮਿਸ਼ਨਰੀ (5104325827)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਮਈ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਅੰਨ੍ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਂ ਮਿੱਥ (ਝੂਠ)। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰਿਆ ਸਾਕਾ ਸੱਚ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੈ। ‘ਸਾਕਾ’ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਕੋਈ ਐਸਾ ਕਰਮ, ਜੋ ਕੌਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਸਾਕੇ ਵਾਪਰੇ; ਜਿਵੇਂ ਮਨਸੂਰ, ਸਰਮਦ ਅਤੇ ਗਲੀਲੀਓ ਵਰਗੇ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦੇ ਸੂਫੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ਼, ਪਰ ਜੋ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਲਾਸਾਨੀ ਸਾਕੇ ਵਰਤਾਏ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਹੰਢਾਏ ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਲਾਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮਕਾਂਡ, ਅਖੌਤੀ ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਅਨਿਆਇ ਵਿਰੁਧ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਵਰਤਾਉਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ‘ਸਾਕਾ’ ਹੀ ਕਹਾਂਗੇ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ‘ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਲਈ ‘ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ’ ਵਰਤਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਮਜਲੂਮਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਾ ਵਾਰਿਆ, ਸਿੱਖ ਦੇਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਬਲੇ ਅਤੇ ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਗਏ, ਇਉਂ ਸਾਕਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੀ ਚੱਲ ਪਈ। ਇਸੇ ਸਾਕਾ ਲੜੀ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਹੀਰੇ, ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਤਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਲਖ਼ਤੇ ਜਿਗਰ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ (ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ) ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਲਾਮਿਸਾਲ ਸਾਕੇ ਵਰਤਾ ਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਅਮਿੱਟ ਸ਼ਹੀਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ।

‘ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ’ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਹੈ-ਬਾਦਸ਼ਾਹਜਾਦਹ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਬੇਟਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਸਮੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਹਾਲ ਹੈ ? ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਹਨ ? ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਲਕਬ ਗੁਰੂ ਸਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਢੁੱਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਲਾਸਾਨੀ ਗੁਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜਜ਼ਬਾ ਵੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਜਾਨਸ਼ੀਨ (ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ) ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਸਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਮਾਤਾ; ਮਾਤਾ ਜੀਤ ਕੌਰ ਜੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਜਦ ਲੜਕੀ ਵਿਆਹ ਕੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਮਾਤਾਵਾਂ (ਮਾਤਾ ਜੀਤ ਕੌਰ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ) ਹੋਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਵੀ ਪਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਡਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ (ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ) ਛੋਟੀ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ (26 ਜਨਵਰੀ 1687 ’ਚ) ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਤਿੰਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ ਜੀਤ ਕੌਰ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 21 ਜੂਨ 1677 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਮਾਰਚ 1691, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਨਵੰਬਰ 1696 ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1698 ਈ. ’ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਵਿਆਹ ਤੋਂ 14 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ! !  ਵੈਸੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ-‘‘ਏਕਾ ਨਾਰੀ ਜਤੀ ਹੋਇ; ਪਰ ਨਾਰੀ ਧੀ ਭੈਣ ਵਖਾਣੈ।’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ/ਵਾਰ ੬ ਪਉੜੀ ੮) ਬਹੁ ਪਤਨੀ ਵਿਆਹ ਇਸਲਾਮ ’ਚ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਨਹੀਂ।

ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰੇ, ਹਾਂ ਜੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਰੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੁਰਸ ਵੱਧ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਨਾਰੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ?

ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾਦੀ-ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਮਾ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੀਤਿਆ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੋਣਹਾਰ ਸਪੁੱਤਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਣਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਏ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਜੰਗਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁੱਖਾਂ ਤੇ ਲਾਡਾਂ ਭਰਿਆ ਬਚਪਨ ਹੰਢਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝੋਲ਼ੀ ਚੁੱਕ ਹਿੰਦੂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਜੰਗਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਹੰਢਾਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਬੀਰ ਰਸੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ।

ਜੇ ਛੋਟੀ ਉੱਮਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਗਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਕੌਮ, ਧਰਮ, ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੀਰ ਬਹਾਦਰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬੀਰ ਗਾਥਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ-ਸੁਣਾ ਕੇ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣ ਕੇ, ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰ ਸਕਣ। ਐਸੀਆਂ ਬੀਰ ਬਹਾਦਰ ਜਿੰਦਾਂ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਈਨ ਨਾ ਮੰਨੀ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੁੱਟਦਿਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੇ ਜਾਮ ਪੀਤੇ; ਅਜਿਹੇ ਹੋਣਹਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਦਿਆਂ ਕੋਟਿ ਕੋਟਿ ਪ੍ਰਨਾਮ !

ਜਦ ਅਸੀਂ 550ਵੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵੀ ਧਨ, ਧੂੜ, ਧੱਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਲੀ ..

0

ਜਦ ਅਸੀਂ ੫੫੦ਵੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵੀ ਧਨ, ਧੂੜ, ਧੱਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਲੀ ..

ਅਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਸਿੱਖ ਫ਼ੈਮਲੀ ਕਲੱਬ (ਰਜਿ.) ਲੁਧਿਆਣਾ-94172-39495

ਸਿੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਸਦਾ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਤੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਉਦਮ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਪੂਰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਬਲ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਉਦਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਨੁਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਫਲ਼ ਨਾਲ਼ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।  ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਤ ਗੁਰ ਪੁਰਬ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ ‘‘ਕੁਰਬਾਣੀ ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਸਿਖਾਂ; ਭਾਇ ਭਗਤਿ ਗੁਰ ਪੁਰਬ ਕਰੰਦੇ। ਗੁਰ ਸੇਵਾ, ਫਲੁ ਸੁਫਲੁ ਫਲੰਦੇ ॥’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ/ਵਾਰ ੧੨ ਪਉੜੀ ੨), ਗੁਰ ਪੁਰਬਾਂ ’ਤੇ ਸੁਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਗੁਰੂ-ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ; ਸਧਾਰਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਸਪੁੱਤਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਬਾਬਾਣੀਆ ਕਹਾਣੀਆ; ਪੁਤ, ਸਪੁਤ ਕਰੇਨਿ ॥  ਜਿ ਸਤਿਗੁਰ ਭਾਵੈ; ਸੁ ਮੰਨਿ ਲੈਨਿ; ਸੇਈ ਕਰਮ ਕਰੇਨਿ ॥’’ (ਮ: ੩/੯੫੧)

ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪਾਸਿਓਂ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ, ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ । ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਤੱਕ ਰੰਬੀ ਨਾਲ਼ ਲੁਹਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਅਜੌਕੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਆਈਆਂ ਹੜ-ਮੂਸੀਬਤਾਂ ਸਮੇਂ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਕੌਮੀ ਪ੍ਰਵਾਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ/ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਦੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦੇਖੇ ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਦਾ ਤੱਤਪਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਗਰ ਵਾਙ ਵਰਤਾਉਣ ਦੀ ਨਸੀਹਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਵਰਤਾਏ ਜਾਂਦੇ ਲੰਗਰ ’ਚ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਲੰਗਰ-ਖੀਰ ਬਰਾਬਰ ਚਲਦੀ ਸੀ, ‘‘ਲੰਗਰੁ ਚਲੈ ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਹਰਿ..॥’’ ਅਤੇ ‘‘ਲੰਗਰਿ ਦਉਲਤਿ ਵੰਡੀਐ; ਰਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਖੀਰਿ ਘਿਆਲੀ ॥’’ (ਬਲਵੰਡ ਸਤਾ/੯੬੭) ਬਿਨਾਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਕਲ ਤੋਂ, ਨਿਰੀ-ਪੁਰੀ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲ਼ਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਕੇਵਲ ਕਰਮਕਾਂਡ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਵਚਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਅਕਲੀ ਸਾਹਿਬੁ ਸੇਵੀਐ; ਅਕਲੀ ਪਾਈਐ ਮਾਨੁ ॥ ਅਕਲੀ ਪੜਿ੍ ਕੈ ਬੁਝੀਐ; ਅਕਲੀ ਕੀਚੈ ਦਾਨੁ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੨੪੫) ਭਾਵ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਨਿਜੀ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ, ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਸੂਝ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਕਰਮਕਾਂਡ ’ਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।  ਲਾਭਕਾਰੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ’ਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੂਝ ਨਾਲ਼ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ਮਈ ਕਿਰਦਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਚਿੰਤਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ੫੫੦ਵੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ ਜਦ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਚੇਚੇ ਲੰਗਰ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਜਾਪਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ’ਚ ਮਨਾਈਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਵਾਙ ਧਨ, ਧੂੜ, ਧੱਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਸੁਚਾਰੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਮਿਥਿਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਤਸ਼ਾਹ, ਧਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਲੰਗਰਾਂ, ਪ੍ਰਭਾਤ ਫੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਲਿਆ। ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰ, ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ ਵੀ ਅੱਧੀ-ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੱਕ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਦਿਆਂ ਰੱਖ ਕੇ ਸਿਰਫ ਚਾਹ-ਪਕੋੜੇ, ਜਲੇਬੀਆਂ ਆਦਿ ਉਚੇਚੇ ਲੰਗਰ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰੱਖਿਆ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ਼ ਨਾ ਸਮਝਾ ਸਕੇ। ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਸਿਰਮੌਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਤੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਦੀਰਘਕਾਲੀ ਟੀਚਾ ਮਿੱਥਿਆ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਉੱਥੇ ਕਾਬਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਇਸ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਹੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਰੰਗ-ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ’ਚ ਉਲਝਾ ਕੇ ਸਿਆਸੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹੋਏ ਨਿਰਾਦਰ ਉਪਰੰਤ ਹੱਥੋਂ ਜਾਂਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਈ ਹੈ।

ਇੱਕ ਅੱਧੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਕਵਾਨ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇੰਞ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ’ਚ ਆਏ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਹਰ ਥਾਂ ਓਹੀ ਸੁਆਦਲੇ ਪਕਵਾਨ, ਓਹੀ ਸ਼ਾਮਿਆਨੇ, ਬੱਤੀਆਂ ਤੇ ਅਮੀਰੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ । ਹੋਰ ਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇਕ ਵੀ ਕੱਟ ਲਏ । ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਕਿੱਧਰੇ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ’ਚ ਬੈਠਾ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੇਖਦਾ ‘ਗੁਰੂ’ ਅੱਗੇ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਰਦਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ ਕਿ ‘ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਬੁਲਾਏ ਗਰੀਬ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨਾਨਕ ਜੀਓ ! ਤੂੰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਕੋਧਰੇ ਦੀ ਰੋਟੀ ਛੱਕ ਕੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਰੱਬ ਨਾਲ਼ ਜੋੜੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਤੇਰੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਇਹ ਸਿੱਖ 36 ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਛਕ/ਛਕਾ ਕੇ ਵੀ ਵਹਿਮਾ-ਭਰਮਾ, ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਤੇ ਮਨਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਦਬੇ ਪਏ ਨੇ।  

ਸੋ ਆਓ , ਪਿਛਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਬਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਦਸਵੰਧ ਨੂੰ ਲੋੜਵੰਦ ਤੱਕ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹਿੱਤ ਵਰਤੀਏ, ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚੋਂ ਆਪ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨੀ ਸਿਖਾਂਗੇ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਵਾ ਲੱਖ ਨਾਲ਼ ਲੜ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸਵਾ ਲੱਖ ਤੱਕ ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਜੁਟਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਦਕਿ ਅੱਜ ਕਈ ਤਕਨੀਕੀ ਸਾਧਨ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਧਨ ਨਾਲ਼ ਸਾਡੇ ਮੰਤਵ ਆਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਵਚਨ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖਤਾ ਕੋਲ ਸੁਚੱਜਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਧਰਮ (ਮਾਨਵ ਸੇਵਾ ਤੇ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ) ਪ੍ਰਫਲਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਤਦ ਬੰਦੇ ਅੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਰੱਬ ਆਪ ਵੱਸਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਕਬੀਰਾ ‘ ਜਹਾ ਗਿਆਨੁ, ਤਹ ਧਰਮੁ ਹੈ; ਜਹਾ ਝੂਠੁ, ਤਹ ਪਾਪੁ ॥ ਜਹਾ ਲੋਭੁ, ਤਹ ਕਾਲੁ ਹੈ; ਜਹਾ ਖਿਮਾ, ਤਹ ਆਪਿ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ/੧੩੭੨)

ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

0

ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੈਡਮਾਸਟਰ (ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ) ਲੁਧਿਆਣਾ- 99155-15436

ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਕਿੰਨੇ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ, ਖੇਤੀ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਧਨ, ਬਹੁਮੁਲੀਆਂ ਖਾਨਾਂ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਜਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਕੌਮ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਕਿੰਨੇ ਉੱਚੇ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਨ ਕਮਾਉਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਰਗ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨੋਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ (ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ, ਭੈਣ ਭਰਾ ਤੇ ਆਲਾ ਦੁਆਲਾ) ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਨਵ-ਜੰਮਿਆ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਜਾਂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਬਲਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਰੀਰਕ, ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰਕ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਖੇਤਰ; ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।  ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਬੁਲੰਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਘੜ, ਸੁਚੱਜੇ ਤੇ ਸੁਯੋਗ ਰਹਿਨੁਮਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਰਹਿਨੁਮਾ ਹੀ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ। ‘ਓਅੰਕਾਰ’ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੇ, ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਆਪੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਗੁਣ ਭਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰੀਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹਨ, ‘‘ਪਾਧਾ ਪੜਿਆ ਆਖੀਐ; ਬਿਦਿਆ ਬਿਚਰੈ, ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ ॥ ਬਿਦਿਆ ਸੋਧੈ, ਤਤੁ ਲਹੈ; ਰਾਮ ਨਾਮ ਲਿਵ ਲਾਇ ॥’’ (ਰਾਮਕਲੀ ਓਅੰਕਾਰ/ਮ: ੧/੯੩੮)

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਪਰਵਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ, ‘‘ਪਾਧਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਆਖੀਐ; ਚਾਟੜਿਆ ਮਤਿ ਦੇਇ ॥  ਨਾਮੁ ਸਮਾਲਹੁ ਨਾਮੁ ਸੰਗਰਹੁ; ਲਾਹਾ ਜਗ ਮਹਿ ਲੇਇ ॥’’ (ਰਾਮਕਲੀ ਓਅੰਕਾਰ/ਮ: ੧/੯੩੮), ਜਿਹੜਾ ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਕੇਵਲ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ ਰੋਟੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ, ‘‘ਮਨਮੁਖੁ ਬਿਦਿਆ ਬਿਕ੍ਰਦਾ; ਬਿਖੁ ਖਟੇ ਬਿਖੁ ਖਾਇ ॥  ਮੂਰਖੁ ਸਬਦੁ ਨ ਚੀਨਈ; ਸੂਝ ਬੂਝ ਨਹ ਕਾਇ ॥’’ (ਰਾਮਕਲੀ ਓਅੰਕਾਰ/ਮ: ੧/੯੩੮), ਇਸ ਬਾਬਤ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ, ‘‘ਮਾਇਆ ਕਾਰਨ ਬਿਦਿਆ ਬੇਚਹੁ; ਜਨਮੁ ਅਬਿਰਥਾ ਜਾਈ ॥’’ (ਮਾਰੂ/ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੧੧੦੩)

ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਦੁਆਰਾ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਤੇ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਅਥਾਹ ਉੱਨਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਡੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ; ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਖੁਭੇ ਪਏ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਅਤੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ’ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਮ ਕੱਢਣਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ’ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪਾਉਣਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਨਰੋਏ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਨੀਰੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸਮਾਜ, ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬੱਚੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਇਹ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੁਆਰਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰੇ।

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਰ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਲਿੱਪ ’ਤੇ ਇਹ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੱਸੋ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੋਗੇ ? ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਲਿੱਪ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਲਿੱਪ ’ਤੇ ‘ਸਮਗਲਰ’ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਮਗਲਰ ਦੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਦੇ ਢੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕੱਢਣਾ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ, ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ। ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਕੌਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ। ਇਬਰਾਹਿਮ ਲਿੰਕਨ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪ ਕੇ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।’

ਬਹੁਤੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਅਕੇਵਾਂ, ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਹੋਮ ਵਰਕ ਤੇ ਕੇਵਲ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਮੌਲਿਕਤਾ ਦੀ ਜਣਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕਤਾ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਇਨਾਮਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਠਰੰਮੇ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਗਿਆਸਾ ਮਰ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਿਰਪੱਖ ਸੋਚ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਅਪਾਹਜ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੋਂ ਕੰਮ ਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਸੋਚ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਨੂੰ ਟੁੰਬਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਾਂ ਤੇ ਲੂੰਬੜੀ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਾਂ, ਲੂੰਬੜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਚੁੰਝ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ? ਸ਼ੇਰ ਤੇ ਚੂਹੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜੇ ਚੂਹਾ ਜਾਲ ਨਾ ਕੱਟਦਾ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ? ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵੱਲੋਂ 100 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੋਗੇ ?

ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ‘ਜੇ’ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ? ਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਾਣਾ ਖਾਇਆ ਕਰਨ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ? ਜੇ ਸਕੂਲ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋਗੇ ? ਅਜਿਹੇ ਸੁਆਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਆਦਰਸ਼ ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਕ ਯੋਗ ਅਧਿਆਪਕ, ਗਾਈਡ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਫ਼ਰਜ਼

0

ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਫ਼ਰਜ਼

ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ 98554-80797

ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਕੀ ਸੀ ? ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਪਈ। ਗੱਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ 1849 ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਰਬਰਾਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਇਸ ਮੰਗ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਬਣਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ’ਤੇ 15-16 ਨਵੰਬਰ 1920 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਲਈ (ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਣਤਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ-1925 ਪਾਸ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ 1925 ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸੀ)। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁੱਖ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਸਰਕਾਰ ਪੱਖੀ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਰਬਰਾਹ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਰੋਹ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ 20 ਅਪਰੈਲ 1921 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਬਰਾਹ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਕੋਲ ਹੀ ਸਨ।  ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ ਸਨ ਅਤੇ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪੇ ਗਏ ਮੈਨੇਜਰ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ।  ਜਦ 28 ਅਗਸਤ 1921 ਦੇ ਦਿਨ ਨਵੀਂ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ। ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪਹਿਲਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਮੰਦਿਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖ਼ਜਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ’ਚ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਰਜਕਰਤਾ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਉਣਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ 29 ਅਕਤੂਬਰ 1921 ਈ: ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਕੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਚਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਇਕੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰ ਸਕਣ, ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਲੱਗ ਗਈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੰਸਥਾ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਾਬੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

7 ਨਵੰਬਰ 1921 ਦੇ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਲਾਲਾ ਅਮਰਨਾਥ ਸਹਾਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਕੋਤਵਾਲ ਪੁਲਿਸ, ਸਰਬਰਾਹ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਘਰ ਗਏ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖ਼ਾਨੇ (ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ) ਦੀਆਂ ਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਚਾਬੀਆਂ ਲੈ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਮੰਗਣ ’ਤੇ ਰਸੀਦ ਦੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੋ ਥੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚ 53 ਚਾਬੀਆਂ ਵਸੂਲ ਪਾਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਚਾਬੀਆਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡੀ. ਸੀ. ਮਿਸਟਰ ਕਰੈਕ ਪਾਸ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।

ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਇਹ ਮੂਰਖਤਾ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਬੜੀ ਕਾਰਗਰ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮਝੀ ਬੈਠੇ ਸਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਸਿੱਧੇ ਹੱਥੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੰਥ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ; ਇਹ ਲੜ ਕੇ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ।’ ਇਸ ਹਰਕਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਫੈਲ ਗਈ।  11 ਨਵੰਬਰ 1921 ਈ: ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਣ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ ਵੇਲਜ਼ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣ ’ਤੇ ਬਾਈਕਾਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਪ੍ਰਵਾਣ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰਬਰਾਹ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਕੈਪਟਨ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਸਰਬਰਾਹ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 12 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਨਾ ਦੇਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ।  15 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ’ਤੇ ਸਰਬਰਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਆਇਆ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਢੁੱਕਣ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਦੀਵਾਨਾਂ ’ਚ ਤਕਰੀਰਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਘਬਰਾ ਗਈ, ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚੱ ਦਫ਼ਾ 144 ਲਗਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਲਸਿਆਂ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।  26 ਨਵੰਬਰ 1921 ਈ: ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜਨਾਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲਸਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। 26 ਨਵੰਬਰ 1921 ਈ. ਨੂੰ ਹੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜਨਾਲੇ ’ਚ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ 24 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਲਸੇ-ਜਲੂਸ ਕਰਨ ਉੱਪਰ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।

ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜਲਸੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਪੱਖ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਕਾਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ, ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਛੋਆ, ਪੰਡਿਤ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਜਣ ਗਏ ਪਰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਕਰੀਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।  ਕੁੱਝ ਮੁਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਡੀ. ਸੀ ਨਾਲੋਂ ਹਟਵਾ ਰਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖੂਹ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਕੇ ਦੀਵਾਨ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਦੀਵਾਨ ਹਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਵਛੋਆ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਸਮੇਤ ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਲਸਾ ਕਰਨ ਦੇ ਆਰੋਪ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੁਰੰਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਸਕੱਤਰ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਮੁੱਖੀ ਸਿੱਖ ਤੁਰੰਤ ਅਜਨਾਲੇ ਜਲਸੇ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਜਲਸਾ ਦੱਸ ਕੇ ਜਲਸਾ ਰੋਕੂ ਕਾਨੂੰਨ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਸਕੱਤਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਵਕੀਲ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਲੰਧਰੀ, ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ, ਮਾ: ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 19 ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਮਗਰੋਂ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ 27 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਰੋਸ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੋਸ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੀਵਾਨ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

6 ਦਸੰਬਰ, 1921 ਈ: ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਦੋ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ :-

  1. ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਚਾਬੀਆਂ ਇਸੇ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ।
  2. ਚਾਬੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਦੀਵਾਨ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਲਸੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਹਨ।

ਇਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘਾਟਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਿਆਨ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛਪ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਰਕਾਰੀ ਜਬਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ 6 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਚਾਬੀਆਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਏ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾਅ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਉਸ ਵਕਤ ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜ਼ੀ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਅੰਦੋਲਨ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।  1 ਜਨਵਰੀ 1922 ਈ: ਨੂੰ ਕਈ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਨਫਰੰਸ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚੀ।  ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਹ ਚਾਬੀਆਂ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।  ਅੰਤ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁੱਕਣਾ ਪਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਭਾਂਪਦੇ ਹੋਏ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਅਕਾਲੀ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ।  5 ਜਨਵਰੀ 1922 ਈ: ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚਾਬੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਆਂ, ਪਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਚਾਬੀਆਂ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ।  11 ਜਨਵਰੀ 1922 ਈ: ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰ ਜਾਨ ਐਨਾਰਡ ਰਾਹੀਂ, ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਜਮਾਤ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ।  17 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਲੀਡਰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਲਗਭਗ ਕੋਈ 193 ਸਿੱਖ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 150 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਅੰਤ 19 ਜਨਵਰੀ 1922 ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਇੱਕਠ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।  ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਆਗੂ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੱਜ ਨੇ ਸਜੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਚਾਬੀਆਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ. ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਕ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸ: ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸੋਂ ਚਾਬੀਆਂ ਲੈ ਲਈਆਂ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵੀ ਸ: ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਾ ਤਾਰ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ‘ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਲਈ ਗਈ। ਵਧਾਈਆਂ ਹੋਣ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਰੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸੋਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ ਸੀ।

ਜਦ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਸਰੇ, ਤੀਸਰੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ ਲੱਗੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ’ਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਰੋਲ ਵੇਖੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰ ਮਾਣ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਇਹ ਨਾਹਰੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਾਏ ਕਿ ‘ਸਿਰ ਜਾਏ ਤਾਂ ਜਾਏ ਮੇਰਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਨਾ ਜਾਏ’ ਬਲਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਬਣੇ ਸਨ, ਪਰ ਪੁਰਾਤਨ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਸਦਕਾ ਅੱਜ ਕੌਮ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਬਣ ਬੈਠੇ ਅਜੋਕੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਕਿਰਦਾਰ ਵੇਖੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਭਾਵ ਹੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਦਖ਼ਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਜੋ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਬੁਧੀਜੀਵੀਆਂ ਦਾ ਅਖਾਣ ਚੇਤੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਉੱਤੇ ਵਪਾਰੀ ਸੋਚ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਜੀਵਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।  ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਸਰਪਰਸਤ ਬਣਨਾ, ਵਪਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਮਾਜਕ ਸੇਵਾ।  ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅੱਜ ਇਸੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸੁਨਹਿਰਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਭਰਿਆ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਧੁੰਦਲ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਹਲ਼ੇ ਪਏ ਹਨ।  ਅੱਜ ਤੋਸ਼ੇਖ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਪਾਸ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਜਾਂ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਕੌਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ’ਚ ਬੌਣੀਆਂ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ ਛਪਵਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਚਰਿਤਰ ਹਨਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।  ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਪਿੱਛੋਂ 2003 ਵਿੱਚ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਸਮੇਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੌਮ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤੇ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾੜਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਕੈਲੰਡਰ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਰ 7 ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ 2010 ਵਿੱਚ (ਕੈਲੰਡਰ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਧਾਰਿਤ) ਉਸ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।  ਕਿਸੇ ਪੰਥਕ ਆਗੂ ਜਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ ਇਹ ਨਾ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 30 ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ ਲਾਗੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਖ਼ਤਰੇ ’ਚ ਪਈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ ?

ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਪਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਡੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ’ਚ ਹੀ ਏਕਤਾ ਕਾਇਮ ਨਾ ਰੱਖ ਸਕੇ।  ਸਿਰਸਾ ਡੇਰਾ ਮੁਖੀ ਦੇ ਉਪਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਖਾਤਰ ਉਸ ਬਲਾਤਕਾਰੀ, ਕਾਤਲ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸੁਆਂਗ ਰਚਣ ਵਾਲ਼ੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਿਆਂ ਹੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮੁਆਫ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚ ਬੰਦ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।  ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਬੌਣੀ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ?

ਹੋਰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਸਿਰਸਾ ਡੇਰਾ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਮੁਆਫੀ ਦਿਲਵਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਕੋਠੀ ਵਿੱਚ ਸੱਦ ਕੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ।  ਹੁਣ ਸਿੱਖ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਹੋਏ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਦੁਰਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ, ਕਤਲ ਕੀਤਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਡੇਰਾ ਮੁਖੀ ਦੇ ਹੱਕ ’ਚ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਸੁਣਾਇਆ, ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਰੋਹ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਗਇਆ ਸਾਡਾ ਗ਼ੌਰਵਮਈ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ?  ਅਜਿਹੇ ਸਿਆਸੀ ਦਖ਼ਲ ਕਾਰਨ ਹੀ ਅੱਜ ਅੱਧੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਗੀ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ’ਚ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਵਾਵੇ ਜਦ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਆਪਣੀ ਅਲੱਗ ਮਰਿਆਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡੇਰੇਦਾਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਆਸੀ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝ ਬਣਾਈ ਬੈਠੇ ਹੋਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਹਿ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਥ ਦੋਖੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਨਾਲ਼ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।

ਸੋ ਨਿਰੇ ਸਮਾਗਮ ਕਰਨੇ ਜਾਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਨਾਲ਼ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਾਲਾਤ (ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਕੂਲ) ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਣੇ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਭਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਂਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਾਙ ਆਪਣੀ ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ’ਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਲਿਆਉਣੀ ਪੈਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕੌਮ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪੰਥਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ। ਕਿਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਸਾਡੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਨਸਲ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੀ ਨਾ ਵੇਖੇ।

NRC ਕਾਨੂੰਨ; ਭਾਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੰਗੇਗਾ ਭਾਰਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਸਬੂਤ

0

NRC ਕਾਨੂੰਨ; ਭਾਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੰਗੇਗਾ ਭਾਰਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਸਬੂਤ

ਗਿਆਨੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ

ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀ ਹਾਂ।  ਕੇਂਦਰ (ਭਾਜਪਾ) ਸਰਕਾਰ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਜਿਸਟਰ (NRC) 2019 ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਕਿੰਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋਣ ਅਜੇ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬਿੱਲ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਨ 2010-2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾ ਬਣਨ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ‘ਆਧਾਰ ਕਾਰਡ’ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਤੋਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ।

ਅਸਾਮ ’ਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ; ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਨ 1971 ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪਾਕਿ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਸਾਮ (ਭਾਰਤ) ’ਚ ਆ ਵਸੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ।  3 ਦਸੰਬਰ 1971 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਯੁੱਧ ਲੜਿਆ ਤੇ 14 ਦਿਨ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 16 ਦਸੰਬਰ 1971 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾ ਕੇ ਨਵਾਂ ਮੁਲਕ (ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼) ਹੋਂਦ ’ਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਸੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਅਜਿਹੇ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਦੇ ਹਿੰਦੂ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵੱਧ ਉਛਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ 5-6 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ’ਚ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਵਧੇ ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਝਲਕ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

15 ਅਗਸਤ 1985 ਨੂੰ ਅਸਾਮ ਦੇ ਮੂਲ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ 25 ਮਾਰਚ 1971 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸਾਮ ’ਚ ਆਏ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਹੋਣ।  ਸੰਨ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਅਸਾਮ ਦੀ ਕੁੱਲ ਜਨ ਸੰਖਿਆ 3.29 ਕਰੋੜ ਹੈ।  NRC ਲਈ 24 ਮਾਰਚ 1971 ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮੰਗੇ ਗਏ।  ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਮਜ਼ਦੂਰ; ਆਪਣਾ ਸਬੂਤ ਦੇਣ ’ਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ 13 ਲੱਖ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ 6 ਲੱਖ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੱਸੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।  ਵਿਵਾਦ ਵਧਦਾ ਵੇਖ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਬਿਲ (CAB) ਲੈ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸੋਧ ਕਾਨੂੰਨ (CAA) ਵਜੋਂ ਪਾਸ ਕਰਾ ਲਿਆ, ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ ‘ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਜੈਨੀ, ਬੋਧੀ, ਪਾਰਸੀ ਅਤੇ ਇਸਾਈ’, ਜੋ ਕਿ 31 ਦਸੰਬਰ 2014 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ (ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ) ਭਾਰਤ ’ਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਭਾਵ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀਮਾ 2021 ਤੱਕ 6 ਸਾਲ ਭਾਰਤ ’ਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਅਸਾਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ਼ ਬਹੁਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਧਦੀ ਜਨ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦੇਣ ’ਚ ਹੀ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਹੈ।  ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਵਸਾਉਣ ਨਾਲ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋਰ ਵਧਣ ਦਾ ਡਰ ਹੈ।

ਹੁਣ NRC ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਪੂਰਬ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ’ਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ।  ਭਾਰਤ ’ਚ NRC ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹਨ (1). ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾਲ਼। (2). ਬਹੁਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਕੰਮਧੰਦਾ (ਕਿੱਤਾ) ਛੱਡ ਕੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਾਗਜ਼ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਕਰਨੀ ਪੈਣੀ ਹੈ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਦਕਿ ਭਾਰਤ ’ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਨੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਬੇਹਾਲ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।  ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ (GDP) 9% ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੀ-ਡਿੱਗਦੀ 5% ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।  ਅਸਾਮ ’ਚ NRC ਲਾਗੂ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਕਾਰ ਦਾ 1600 ਕਰੋੜ ਖ਼ਰਚ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ।  ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ’ਚ 54000 ਕਰੋੜ ਹੋਰ ਖ਼ਰਚ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਨਰੇਗਾ ਦੇ ਕੁੱਲ ਬਜਟ 60,000 ਕਰੋੜ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਕਰੋੜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਪਲ਼ਦੇ ਹਨ।  ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਧਰਮ ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਵਾਦਤ ਮੁੱਦੇ ਉਛਾਲ ਕੇ ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰ; ਭਾਰਤ ’ਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਆਦਿ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਚਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਿਛਲੇ 5-6 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ (ੳ). ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਨਤਾ ਦੀ ਜੇਬ ਵੱਲ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਿਆ, ਪਰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਇਨਸਾਫ਼ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਖੱਜਲ-ਖ਼ੁਆਰੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਨੌਕਰੀ-ਮਜ਼ਦੂਰੀ, ਮਹਿਲਾ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਹੁੰਦੀਆਂ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਹੀ ਰਹੀ। (ਅ). ਜਿਵੇਂ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਰਾ (ਅਤਿਵਾਦੀ) ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਮੋਹਰਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੰਨ 2002 ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਭ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।  ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਇਸੇ ਨੀਤੀ ਅਧੀਨ 1984 ’ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਰਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿਆਸੀ ਲਾਭ ਲਿਆ।

ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਚੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਨਤਾ ਦੀ ਵੋਟ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਾਮ, ਦਾਮ, ਦੰਡ, ਭੇਦ’ ਨੀਤੀ ਨਾਲ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੜੱਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।  ਸਰਕਾਰਾਂ ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੋਂ ਸਿਆਸੀ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੰਜਸ਼ ਨਾਲ਼ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ, ਹਮੇਸਾਂ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਕੌਮੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜਜਬ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦੀ ਹੈ।  ਸਰਕਾਰ ਭਾਵੇਂ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲੜਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਰਹਿਣੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਅਸਲ ਬਿਮਾਰੀ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ਼ ’ਚ ਰਹੇਗੀ ਜਾਂ ਜਨਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਕੇ ਯੋਗ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲਿਆਵੇਗੀ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਧਰਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਿੰਦੈ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।  ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਲ ’ਚ ਹੋਏ ਜੰਗ-ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ਼ ਹਰ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਗਰਿਕ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਤਿੱਬਤ ਤੱਕ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਦਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਇਹ ਫ਼ਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ (ਸੰਪਰਦਾਇਕ) ਲੋਕ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

ਇਸ ਸਾਲ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ 550ਵਾਂ ਪੁਰਵ ਮਨਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਜਾਬਰ (ਧੱਕੇਬਾਜ਼) ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ ਰੱਤਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਚਨ ਹਨ ‘‘ਸਚ ਕੀ ਬਾਣੀ ਨਾਨਕੁ ਆਖੈ; ਸਚੁ ਸੁਣਾਇਸੀ, ਸਚ ਕੀ ਬੇਲਾ ॥’’ (ਮ: ੧/੭੨੩) ਭਾਵ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦਾ ਜਦ ਵੇਲਾ ਹੋਵੇ ਉਸੇ ਸਮਾਂ ਬੋਲਣਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਅਦ ’ਚ ਨਹੀਂ।

ਇਸੇ ਸਾਲ ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਚ ਧਾਰਾ 370 ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁੜ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖੋਹ ਲਏ ਹਨ, ਉੜੀਸਾ ’ਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੱਠ ਸਾਹਿਬ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਖੋਹਣ ਵਾਲ਼ਾ ਕਾਨੂੰਨ (NRC/CAA) ਬਣਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਸੂਬਿਆਂ ਲਈ ਵੱਧ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾਲ਼ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਤੱਕ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸਗੋਂ ਇਸ ਉਸ ਬਿੱਲ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ’ਚ ਵੋਟ ਭੁਗਤਾ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਬਿੱਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।  ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੋਟ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਮੰਗਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਵੋਟ ਸ਼ਰਾਬ, ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਬਦਲੇ ਨਹੀਂ ਵੇਚੀ ਹੋਈ।

Transforming Relations (part-9)

0

Transforming Relations (part-9)

A Journey from Autumn to Spring – The Secrets of Blissful Living

ਡਾਪੁਸ਼ਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਲੁਧਿਆਣਾ੦੯੮੧੪੧੧੭੧੮੦

6th Chapter – Understanding Relationships –2nd Part

Emotional Intelligence

Each one of us has experienced a variety of emotions and feelings: happy, sad, angry, nervous, confusion, worry, fear, love, shame, surprise, disgust and many more. We all express them in our own unique way. Understanding our feelings is the first step in learning how to have more control over them. We all need to understand that it is normal to have strong feelings and that no feeling is “bad.” Cultural norms, family upbringing and gender are some of the factors that affect the expression of feelings. Feelings, if viewed as “bad” or “wrong,” can be bottled up and suppressed. The result is that we are unable to channel these emotions appropriately. These emotions of stress, sadness and grief need to be expressed if a life path towards positive living is to be reached.

Feelings That Hurt

Feelings that hurt are part of our feeling “bad.” Such feelings are normal, but one needs to learn to express them in ways that do not harm but instead lead to positive behavior. Denying such feelings does not help. Keeping them bottled up also will affect a person in ways that appear seemingly unconnected and may create emotional and physical problems. Some feelings like anger can motivate us to constructive action. Many cultures feel that it is important to “bottle up” emotions because their expression is not socially acceptable, such as indicating likes and dislikes or saying a blunt “no.”

Blow Up the Balloon

We tend to keep many feelings that hurt locked away inside us. When the accumulated load of hurts become too much to manage, they burst out like a pressure cooker. By then we have no control over them. But if we are more aware of our feelings, we can express them in ways that are safe and do not harm others or us. We do not allow them to build up. Take a balloon and blow it up, imagining the balloons as some of the feelings one have. They have not been expressed and they are getting bigger and bigger inside. Some of the feelings are those of sadness, anger or fear. What would happen if one continued to blow up the balloon (it would burst). Say, one is upset but now angry (blow up the balloon more), now really mad (blow more), one feels like hitting someone or something and shouting (blow up more, the balloon may burst). Now, blow up another balloon. Imagine a situation where one of us was upset with her/his friend because s/he did not come yesterday as promised and made one wait for hours. The next day you talked to friend about how upset you were and felt better. Symbolize this by not blowing the balloon any further, but letting it stay the size it was. As one realized that s/he had to rush to the hospital because his/her younger sibling was hurt badly. The anger goes away. So let the air out of the balloon slowly. Use an example for sadness or fear as well.

Close Your Eyes and Imagine the Balloon

It is filled with feelings of sadness, intense anger and fear. These feelings are getting bigger and bigger. But then one finds someone to talk to, or tell yourself you are good. Take a deep breath & relax.

The balloon starts getting smaller because air is slowly going out of it. When we relax and talk, we feel good. All the feelings that hurt are becoming smaller. Eventually they become so small that the balloon becomes limp and is blown away by the wind. Feel the balloon blowing away. Feel light as if a weight has been lifted. Relax and open your eyes. One feels so much better.

  • What sorts of balloons do one have, full ones ready to burst or soft ones?
  • Can negative feelings go away if you want them to?
  • How do one help oneself, how can others help you?
  • Keep a diary for recording how one worked with feelings:

How many times did the feeling “balloon” burst?

What helped one to ‘deflate’ it? How did others help?

  • It’s not the situation that is overwhelming, but our reaction to it. A reactive mind inflates the problem, blowing things out of proportion. A slight change in perspective can help tremendously. It is only through study, reflection and self-effort that one can transform a weak mind into a strong mind.
  • It is very important to be aware of one’s feelings. Once you can identify your emotions, you can find ways to express them in a healthy way. This is called Emotional Intelligence. This way, you don’t allow your negative emotions to take control of you, or display any undesirable behavior. It allows us to find constructive solutions and make balanced decisions, even in moments of sorrow or trouble.” Emotions are transient. They rise and pass and like a wave in the sea.
  • So there’s no need to hold on to them and let them trouble you. Understand that you are experiencing the emotion, but you are not the emotion.” When we become aware of our feelings and use our head and heart in balance, we can easily identify our own emotions and that of others as well.
  • Do you know the difference between responding and reacting? When we react, we act on our immediate emotions but when we respond, we pause for a moment and think the best way to express our emotions. When we react, we are like a bottle of soda that has just been shaken and is flowing uncontrollably. But when we respond, we are like a bottle of water which gets a little bit affected when shaken, but then quickly settles down. ‘Having control over our emotions puts us in a better position to respond correctly and act sensibly rather than being carried away by a gust of emotion. Now, which kind of a person will be better-liked and trusted-the fizzy soda type or the cool, water type?” The world to us is how it occurs to our mind. All our relationships, achievements” aspirations, emotions, likes and dislikes are a product of this game of the mind. Mind management is the ability to be in command of your mind and channelize it to effectively achieve empowerment. It is a process of constant awareness, self-effort and initiative and then it gradually becomes an innate way of being.
  • Mastering the skill of mind management is of utmost importance to achieve our potential and experience fulfillment, as our best friend and worst enemy is our own mind.

A wonderful exercise you can do to develop calmness within you. Sit quietly in a comfortable position away from the noisy humdrum of daily life. Close your eyes and Start watching your breath. Watch the inhalation and exhalation. Do not consciously modify your breathing. Just be aware of your breathing. As time passes by, you will see that your attention drifts to your thoughts and the chain of thoughts distract you. As soon as you realize that, focus your attention back on your breathing.

  • We respond to the situation: Not necessarily to an objective review of the facts. Our perceptions are influenced by our life experiences, culture, values, and beliefs.
  • We see things not the way they are, but the way we are: There is a legend about a wise man who was sitting outside his village. A traveler came up and asked him, “What kind of people live in this village, because I am looking to move from my present one?” The wise man asked, “What kinds of people live where you want to move from?” The man said, “They are mean, cruel, and rude.” The wise man replied, “The same kinds of people live in this village too.” After some time another traveler came by and asked the same question and the wise man asked him, “What kind of people live where you want to move from?” And the traveler replied, “The people are very kind, courteous, polite and good.” The wise man said, “You will find the same kind of people here too.
  • “In every street there is a Mrs. Judgment and Mrs. Honesty. One day Mrs. Honesty decided to visit Mrs. Judgment. As soon as Mrs. Honesty arrived, Mrs. Judgment began to complain about her new neighbors, a family of foreigners. “She is a terrible housekeeper”, said Mrs. Judgment, “you should see how dirty her children are…and as for her house! It is almost a disgrace to be living in the same neighborhood. Just take a look at the clothes she has hung on the line, see the black streaks on the sheets and towels. Mrs. Honesty walked up to the window to look, “Actually the clothes are quite clean, my dear. The streaks are on your window!”

Put Positive Interpretation on Other People’s Behavior

In the absence of sufficient facts, people instinctively put a negative interpretation on others’ actions or inactions. Some people suffer from “paranoia”; they think the world is out to get them. That is not true.

Emotional Intelligence

  1. Become Emotionally Literate. Label your feelings and motivations, rather than labeling other people or situations. Here are a few perceived situations/examples:

I feel impatient — vs. H” “You’re wasting my time.”

I feel tired — vs. H” “Nobody gives me a break.”

I feel hurt and insecure — vs. H” “You are an insensitive jerk.”

I feel unloved — vs. H” “Nobody loves me.”

I wish I had more time with you — vs. H” “You don’t have time for me.”

Acknowledge that your feelings are temporary and don’t blow them out of proportion. Be specific about how you feel.

I am feeling a little low right now — vs. H” “I’m totally depressed.”

Let’s talk a little later; I’m quite agitated now — vs. H” “I don’t want to talk to you ever again!”

Please leave me alone for a while — vs. H” “Get lost!”

I feel uncomfortable around her — vs. H” “I hate her”

  1. Distinguish between facts and feelings/assumptions. When in doubt, always check first. Don’t jump to conclusions:

Are you avoiding me? — vs. H””I know you’re avoiding me.”

 “Why didn’t you pick up your phone all day? — vs. H”” Why are you ignoring me?”

  1. Take more responsibility for your feelings:

I feel jealous — vs. H” You are making me jealous.”

Analyze your own feelings rather than the actions or motives of other people. Let your feelings help you identify your unmet emotional needs, and take steps to become more emotionally independent.

  1. Use your feelings constructively to guide your decision:

Ask yourself: “How will I feel if I do this?” Or, “How will I feel if I don’t?” “What would help me feel better?” Or, “How do I really feel about this person?” “Am I really happy with this job?”

Ask others: “How do you feel?” Or, “What would help you feel better?”

“I’ve been feeling a little unsettled lately. I think we should talk about our relationship.”

“I have a bad feeling about taking on this project, can we discuss it?”

“I’ve lately been feeling bored and aimless. I think I should explore a new hobby.”

  1. Allow Your Emotions to Energize You Instead of Wearing You Out:

Channelize emotions of anger or frustration into productive action.

For example, you may say, “I feel frustrated about all the tension between my colleagues at work, how can I help resolve it?”

Harmony

Once in a while when someone treats us kindly and respectfully, we feel so delighted with his affectionate treatment of us. Unfortunately, today, man has veered away from such a noble course of promoting mutual harmony and welfare among his fellow beings, perhaps because of his renewed priorities of acquiring more and more wealth, which leaves little time for him to reflect upon and emulate the good deeds of his elders.

Let’s try to find out why we cannot get along with each other harmoniously as before. Not only our WILL for good of each other is on the decline but it seems to be disappearing altogether. It is affecting not only a particular religion or family, caste or creed, community or country; rather entire humanity. Let us not waste time passing the buck to find out who is at fault for this unhappy state of affairs. Nor we can afford to feel smug in self-satisfaction that all is well with the world and it’s best to leave such trivialities alone. This way we cannot cure ourselves of the malaise we are suffering from.

Our relationship and attitude towards a person depends upon the image we have been carrying about him. It is not necessary that whatever image we have conjured up about others or even for ourselves, can bear the scrutiny of logic. More often than not, the image created by us is solely to suit our own viewpoint, right or wrong. As long as we feel secure with such an image, it ought to be right, so we presume! We do not give much credence to the actual truth but prefer to follow our own presumptions. The basic reasons for disharmony among us are the ‘creation of image’. This is the first milestone on the road to misunderstanding, which reminds us of the ever-increasing gulf and aloofness in our relations with each other. But, is it humanly possible that we do not form any image about others or ourselves in our day to day life?

Yes, It Is Possible

We only have to learn to restrain ourselves from forming any hasty judgments or having preconceived notions about others as well as of ourselves. Our flights of imagination become the basis of our image formation; fancy edging out fact, illusion getting the better of truth. The litmus test of ‘believing’ as per the old school of thought was ‘seeing with your own eyes and listening with your own ears’. But the new philosophy being propounded by the smart thinkers of the day warns us, ostensibly for the benefit of mankind, that even what you see with your own eyes and hear your own ears might not be the real truth but merely a figment of your own imagination based upon various misconceptions.

ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ 5 ॥

ਸੁਖੀਏ ਕਉ ਪੇਖੈ ਸਭ ਸੁਖੀਆ ਰੋਗੀ ਕੈ ਭਾਣੈ ਸਭ ਰੋਗੀ ॥

ਕਰਣ ਕਰਾਵਨਹਾਰ ਸੁਆਮੀ ਆਪਨ ਹਾਥਿ ਸੰਜੋਗੀ ॥1॥

ਮਨ ਮੇਰੇ ਜਿਨਿ ਅਪੁਨਾ ਭਰਮੁ ਗਵਾਤਾ ॥

ਤਿਸ ਕੈ ਭਾਣੈ ਕੋਇ ਨ ਭੂਲਾ ਜਿਨਿ ਸਗਲੋ ਬ੍ਰਹਮੁ ਪਛਾਤਾ ॥ ਰਹਾਉ॥

(SGGS – Sorath Mehla 5 – Page 610)

Su-khee-ay Ka-u Pay-Khae Sabh Sukhee-yaa

Rogee Kae Bhaanae Sabh Rogee ||

Karan Karaa-van-haar Su-aamee Aapan Haath Sanjogee ||

Man May-ray Jin Ap-unaa Bharam Ga-vaataa ||

Tis Kae Bhanae Ko-e Na Bhoolaa Jin Sa-glay Brahm Pachhaataa || Rahaa-u ||

It is said that our perception of things gets conditioned by the way we like to think about them, not the way they actually are.

Similarly we judge people and situations depending upon the images we are already carrying about them in our mind.

This means that thinking creates an image regarding others, or, ‘the image gets created as per our thoughts’. This is a very significant point for evaluating people. In other words, whatever thoughts we carry about a person in our mind, get fixated as our judgment of him, the rationale of which we cannot satisfactorily explain without inviting some awkward queries and embarrassing consequences.

We now understand that good or bad image about someone is created by our own ‘thinking’. But, then, how do these ‘thoughts’ originate in the first place? Our thoughts are produced by the impressions left deep in our mind of the incidents taking place in our daily life as also the environment that surrounds us. This means that the image gets created due to thinking, but the thinking takes place because of our memory, which itself is but a reflection of our past, experiences.

Hence, image takes shape because of our memory and memory is the cumulative reflection of the so called knowledge we have acquired in the past. But, ironically, this very knowledge, which in itself is incomplete, becomes instrumental in giving shape to our judgments about others! ‘There is nothing good or bad but thinking making it so’ our insufficient knowledge and thinking capacity causes discontentment in our lives.

  • I want to make myself happy
  • I want to make others happy
  • The others want to make themselves happy
  • The others want to make me happy

What is the answer?

  • I am able to make myself happy
  • I am able to make others always happy
  • The others are able to make themselves always happy
  • The others are able to make me always happy.

The first four questions are related to our natural acceptance i.e. intention and the next four to our competence.

“To be assured that the intention of the other is always correct is trust”

We generally evaluate ourselves on the basis of our intention and other on the basis of their competence. If we have trust on intention, we have a feeling of being related to the other & we start helping the other to improve his/her competence, if he/she does not have it.

We don’t hesitate to blame others for all problems knowing that we might also be equally responsible for giving rise to such a state of things. We want to remain oblivious of our own shortcomings and do not listen to our inner conscience, thus falling prey to misunderstanding others for the rest of our lives.

We need to take stock of our real self: that our incomplete knowledge was responsible for our incomplete thinking, which led us to think unkindly and unfairly about others. Entrapped in prejudice, one can never think clearly and fairly.

ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ॥

ਮਨ ਹਰਿ ਜੀ ਤੇਰੈ ਨਾਲਿ ਹੈ ਗੁਰਮਤੀ ਰੰਗੁ ਮਾਣੁ ॥

ਮੂਲੁ ਪਛਾਣਹਿ ਤਾਂ ਸਹੁ ਜਾਣਹਿ ਮਰਣ ਜੀਵਣ ਕੀ ਸੋਝੀ ਹੋਈ ॥

ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਏਕੋ ਜਾਣਹਿ ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਭਾਉ ਨ ਹੋਈ ॥

ਮਨਿ ਸਾਂਤਿ ਆਈ ਵਜੀ ਵਧਾਈ ਤਾ ਹੋਆ ਪਰਵਾਣੁ ॥

ਇਉ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਅਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ॥5॥

ਮਨ ਤੂੰ ਗਾਰਬਿ ਅਟਿਆ ਗਾਰਬਿ ਲਦਿਆ ਜਾਹਿ ॥

ਮਾਇਆ ਮੋਹਣੀ ਮੋਹਿਆ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਜੂਨੀ ਭਵਾਹਿ ॥

ਗਾਰਬਿ ਲਾਗਾ ਜਾਹਿ ਮੁਗਧ ਮਨ ਅੰਤਿ ਗਇਆ ਪਛੁਤਾਵਹੇ ॥

ਅਹੰਕਾਰੁ ਤਿਸਨਾ ਰੋਗੁ ਲਗਾ ਬਿਰਥਾ ਜਨਮੁ ਗਵਾਵਹੇ ॥

ਮਨਮੁਖ ਮੁਗਧ ਚੇਤਹਿ ਨਾਹੀ ਅਗੈ ਗਇਆ ਪਛੁਤਾਵਹੇ ॥

ਇਉ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਮਨ ਤੂੰ ਗਾਰਬਿ ਅਟਿਆ ਗਾਰਬਿ ਲਦਿਆ ਜਾਵਹੇ ॥6॥

ਮਨ ਤੂੰ ਮਤ ਮਾਣੁ ਕਰਹਿ ਜਿ ਹਉ ਕਿਛੁ ਜਾਣਦਾ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਿਮਾਣਾ ਹੋਹੁ ॥

ਅੰਤਰਿ ਅਗਿਆਨੁ ਹਉ ਬੁਧਿ ਹੈ ਸਚਿ ਸਬਦਿ ਮਲੁ ਖੋਹੁ ॥

ਹੋਹੁ ਨਿਮਾਣਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਗੈ ਮਤ ਕਿਛੁ ਆਪੁ ਲਖਾਵਹੇ ॥

ਆਪਣੈ ਅਹੰਕਾਰਿ ਜਗਤੁ ਜਲਿਆ ਮਤ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪੁ ਗਵਾਵਹੇ॥

ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਭਾਣੈ ਕਰਹਿ ਕਾਰ ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਭਾਣੈ ਲਾਗਿ ਰਹੁ ॥

ਇਉ ਕਹੈ ਨਾਨਕੁ ਆਪੁ ਛਡਿ ਸੁਖ ਪਾਵਹਿ ਮਨ ਨਿਮਾਣਾ ਹੋਇ ਰਹੁ ॥7॥ 

(SGGS – Aasaa Mehla 3 – Page 441)

Man Tu Jot-e Sarop Hae Aapnaa Mool Pachhaan ||

Man Har Jee Tay-ray Naal Hae Gurmatee R-ang Maan ||

Mool Pachhaa-neh Taa-n Sah-u Jaa-neh Maran Jeevan Kee Sojhee Hoee ||

Gur Parsaadee Eak-o Jaa-nayh Taa-n Doojaa Bhaa-u Na Hoee ||

Man Saa-ant Aayee Vajee Vadhaayee Taa Hoaa Parvaan ||

Ioa-n Kahey Naanak Man Too-n Jot Saroop Hae Apnaa Mool Pachhaan || 5 ||

Man Too-n Gaarab At-iaa Gaarab Lad-iyaa Jaa-ih||

Maayaa Mohnee Mohiyaa Phir Phir Joonee Bha-vaa-ih ||

Gaar-ib Laagaa Jaa-ih Mugadh Man A-nt Ga-iyaa Pachh-u-taa-vaeh ||

Ahn-kaar Tris-naa Rog-u La-gaa Birthaa Janam Gavav-ih ||

Manmukh Mugadh Chay-teh Naa-hee Ag-gae Ga-i-yaa Pachh-u-taa-vaeh ||

Iao-n Kahey Naanak Man Too-n Gaarib At-iaa Gaarib Lad-iyaa Jaa-ih || 6 ||

Man Too-n Ma-t Maan Kar-ih J-I H-au

Kichh Jaan-daa Gurmukh Nimaanaa Ho-ah ||

Ant-ar A-gi-aan Ha-u Budh Hae Sach Sabad M-al Kh-oh ||

Ho-ah Nimaanaa Satguroo Ag-gae Ma-t Kichh Aap Lakhaa-vah-en ||

“O’ Man! You have the light of god in you; visualize the truth in your own heart. If you are intelligent enough, don’t blame others, look for your own shortcomings. Thus harmonized relationship between ourselves can be resurrected once again if only we desist from the practice of building preconceived opinions and images. One simple plan to make our family happier is to learn and practice to control Kaam (Lust), Krodh (Anger), Lobh (Greed), Moh (Selfish Love) and Hankaar (Ego) in our lives. By controlling Kaam one becomes a virtuous person, controlling Krodh one becomes a fighter to fight only against injustice, controlling Lobh one acquires the quality of contentment, Controlling Moh one learns to practice True love and by controlling Hankaar one acquires the quality of self-esteem with humility.”

(—ਚਲਦਾ– ——— Continued in next month’s issue)

ਲੋਕ ਤੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ

0

ਲੋਕ ਤੰਤ੍ਰ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਆੱਫ ਐਜੁਕੇਸ਼ਨ)

ਭਾਰਤ ਵਾਸੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ ਪਏ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਹੌਲ਼ੀ-ਹੌਲ਼ੀ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਪਰਜਾ ਉੱਤੇ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਦਾ ਹੀ ਹਾਮੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ ਅਧੀਨ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਪੁਰਖੀ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਗੁਲਾਮੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਨ ਕਰਨੀ ਪੈ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਅਨੇਕਾਂ ਫਿਰਕੇ ਜਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ।  ਲਾਲਾ ਦੌਲਤ ਰਾਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:-‘ਨ ਖੁਰਾਕ ਏਕ, ਨ ਲਿਬਾਸ ਏਕ, ਨ ਖੁਸ਼ੀ ਏਕ, ਨ ਗ਼ਮੀ ਏਕ, ਨ ਜ਼ੁਬਾਨ ਏਕ, ਨ ਇਖਲਾਕ ਏਕ।’

ਇਕ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਭੋਜਨ ਛਕਣਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹੀਣੀ ਗੱਲ ਸੀ/ਹੈ।  ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਮੀਅਤ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਖੰਭ ਲਾ ਕੇ ਉੱਡ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ (ਰਾਜ) ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸ ਵਿਰੁਧ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ: ‘‘ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ ਕਰਹਿ ਨਿਵਾਜ॥  ਛੁਰੀ ਵਗਾਇਨਿ ਤਿਨ ਗਲਿ ਤਾਗ॥ ਤਿਨ ਘਰਿ ਬ੍ਰਹਮਣ ਪੂਰਹਿ ਨਾਦ॥  ਉਨ੍ਾ ਭਿ ਆਵਹਿ ਓਈ ਸਾਦ॥ ਕੂੜੀ ਰਾਸਿ ਕੂੜਾ ਵਾਪਾਰੁ॥ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਕਰਹਿ ਆਹਾਰੁ॥ ਸਰਮ ਧਰਮ ਕਾ ਡੇਰਾ ਦੂਰਿ॥ ਨਾਨਕ ! ਕੂੜੁ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰਿ॥  (ਮ:੧/੪੭੧), ਲਬੁ ਪਾਪੁ ਦੁਇ ਰਾਜਾ ਮਹਤਾ, ਕੂੜੁ ਹੋਆ ਸਿਕਦਾਰੁ॥ ਕਾਮੁ ਨੇਬੁ ਸਦਿ ਪੁਛੀਐ, ਬਹਿ ਬਹਿ ਕਰੇ ਬੀਚਾਰੁ॥’’  (ਮ:੧/੪੬੮), ਆਦਿ।

ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੰਜੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਾਨਣ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਕੀਤਾ: ‘‘ਸ੍ਰਾਵਗ ਸੁਧ ਸਮੂਹ ਸਿਧਾਨ ਕੇ, ਦੇਖਿ ਫਿਰਿਓ ਘਰਿ ਜੋਗਿ ਜਤੀ ਕੇ॥ ਸੂਰ ਸੁਰਾਰਦਨ ਸੁਧ ਸੁਧਾਦਿਕ, ਸੰਤ ਸਮੂਹ, ਅਨੇਕ ਮਤੀ ਕੇ॥ ਸਾਰੇ ਹੀ ਦੇਸ ਕੋ ਦੇਖਿ ਰਹਿਯੋ ਮਤ, ਕੋਊ ਨ ਦੇਖੀਅਤ ਪ੍ਰਾਨ ਪਤੀ ਕੇ॥  ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਕੀ ਭਾਇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੂੰ ਤੇ, ਏਕ ਰਤੀ ਬਿਨੁ, ਏਕ ਰਤੀ ਕੇ॥… ਜੀਤ ਫਿਰੇ ਸਭ ਦੇਸ ਦਿਸਾਨ ਕੋ, ਬਾਜਤ ਢੋਲ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਨਗਾਰੇ॥ ਗੁੰਜਤ ਗੂੜ ਗਜਾਨ ਕੇ ਸੁੰਦਰ, ਹਿੰਸਤ ਹੀ ਹਯ ਰਾਜ ਹਜਾਰੇ॥  ਭੂਤ ਭਵਿਖ ਭਵਾਨ ਕੇ ਭੂਪਤਿ, ਕਉਨ ਗਨੈ ਨਹੀ ਜਾਤ ਬਿਚਾਰੇ॥  ਸ੍ਰੀਪਤਿ ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਭਜੇ ਬਿਨੁ, ਅੰਤ ਕੋ ਅੰਤ ਕੇ ਧਾਮ ਸਿਧਾਰੇ॥’’ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ)

‘ਪੰਥ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ‘ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ’, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਕਹਿਣ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਘਰ ਕਿਸ ਦਾ ?  ਪੰਥ ਦਾ।  ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿਸ ਦੀ ?  ਪੰਥ ਦੀ।  ਇਹ ਹੁਕਮ ਕਿਸ ਦਾ ?  ਪੰਥ ਦਾ, ਆਦਿ। 

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘‘ਸਾਧ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਫਿਰੈ ਜਗਿ, ਸਤ੍ਰ ਸਬੈ ਅਵਿਲੋਕ ਚਪੈਂਗੇ॥’’ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਮੀਅਤ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ‘ਪੰਥ’ ਸ਼ਬਦ ਨੇ ਸਾਡੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਾਕਤ ਆ ਗਈ ਜੋ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਪੰਥ ਉੱਤੇ ਇੰਨ੍ਹਾ ਮਾਣ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਉਸਤਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ: ‘‘ਜੁਧ ਜਿਤੇ ਇਨਹੀ ਕੇ ਪਰਸਾਦਿ, ਇਨ ਹੀ ਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸੁ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਅਘ ਅਉਘ ਟਰੇ ਇਨਹੀ ਕੇ ਪਰਸਾਦਿ, ਇਨ ਹੀ ਕਿ ਕਿਰਪਾ, ਸਭ ਸਤ੍ਰ ਮਰੇ॥’’ ਸਤ੍ਯ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਆਖ ਦਿੱਤਾ: ‘‘ਇਨ ਹੀ ਕੀ ਕਿਰਪਾ ਕੇ ਸਜੇ ਹਮ ਹੈਂ, ਨਹੀਂ ਮੋ ਸੋ ਗਰੀਬ ਕਰੋਰ ਪਰੇ॥’’

ਸੋ ਇਸ ‘ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ’ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਦ (ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ) ਨੂੰ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣਾ ਹੈ।  ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਫਿਕਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ, ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ।’

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਬਾਟੇ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਊਚ ਨੀਚਤਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਕ ਕੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਤੇ ‘ਚੇਲੇ’ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਟਾ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋ ਗਏ। ਪੰਥ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।  ਸੰਗਤ ਦੀ ਉੱਚ ਪਦਵੀ ਹੇਠਾਂ ਅੰਕਿਤ ਸਵਈਏ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ‘‘ਸੇਵ ਕਰੀ ਇਨਹੀ ਕੀ ਭਾਵਤ, ਅਉਰ ਕੀ ਸੇਵ ਸੁਹਾਤ ਨ ਜੀਕੋ॥  ਦਾਨ ਦਯੋ ਇਨਹੀ ਕੋ ਭਲੋ, ਅਰੁ ਆਨ ਕੋ ਦਾਨ ਨ ਲਾਗਤ ਨੀਕੋ॥  ਆਗੈ ਫਲੈ ਇਨਹੀ ਕੋ ਦਯੋ, ਜਗ ਮੈ ਜਸੁ ਅਉਰ ਦਯੋ ਸਭ ਫੀਕੋ॥ ਮੋ ਗ੍ਰਿਹ ਮੈ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਤੇ, ਸਿਰ ਲਉ ਧਨ ਹੈ ਸਬ ਹੀ ਇਨਹੀ ਕੋ॥ ੩॥’’ (ਖਾਲਸਾ ਮਹਿਮਾ) ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਬੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤਾਕਤ ਲੋਕਾਂ ਹੱਥ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲੋਕਤੰਤ੍ਰ ਦੇ ਹਾਮੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪੁਰਖੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵੀਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਤੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਆਚਰਨ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਮ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੂਸਰਾ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀਵਾਦ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਤੇ ਔਗੁਣ ਦੋਨੋਂ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ, ਕੌਮ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਂਝੇ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ ਹਿਤ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਾ ਵਾਰਨਾ।  ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਬਣਨਾ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਕੁਰਾਹੇ ਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਨਾਲ ਬੰਦੇ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਕਿਸੇ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧੜੇ ਵੱਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ‘‘ਦੇਸ ਔਰ ਨ ਭੇਸ ਜਾਕਰ, ਰੂਪ ਰੇਖ ਨ ਰਾਗ॥ ਜਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਦਿਸਾ ਵਿਸਾ, ਹੋਇ ਫੈਲਿਉ ਅਨੁਰਾਗ॥’’ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਬੜੀ ਉਦਾਰਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।  ਹਰ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਕੁਝ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ, ਕਿਰਤੀ ਸੰਘ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਆਦਿ।  ਹਰ ਆਦਮੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਰੁੱਪ ਦੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਪਾਲ਼ਦਾ ਹੈ ਫਿਰ ਉਸ ਲਈ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਫ਼ਰਜ਼ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਲੁੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤਿਆਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਖੋਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ੁਲਮ ਰਾਜ ਕਹਿਣਾ ਪਏਗਾ।

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘‘ਗਰਬ ਗੰਜਨ ਦੁਸਟ ਭੰਜਨ, ਮੁਕਤਿ ਦਾਇਕ ਕਾਮ॥’’ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੱਲ ਹਮਦਰਦੀ ਜਤਾਈ ਹੈ।  ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘‘ਦੁਸਟ ਸਭਨ ਕੋ ਮੂਲਿ ਉਪਾੜਨ॥’’ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ‘‘ਏਕ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ॥’’ ਜਾਂ ‘‘ਬਿਸਰਿ ਗਈ, ਸਭ ਤਾਤਿ ਪਰਾਈ ॥  ਜਬ ਤੇ, ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਮੋਹਿ ਪਾਈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥  ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ, ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ; ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ ॥’’ (ਮ: ੫/੧੨੯੯) ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਪੱਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਨੇ ‘‘ਕੋਊ ਭਇਓ ਮੁੰਡੀਆ ਸੰਨਿਆਸੀ, ਕੋਊ ਜੋਗੀ ਭਇਓ ਕੋਊ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਕੋਊ ਜਤੀ ਅਨੁਮਾਨਬੋ॥ ਹਿੰਦੂ ਤੁਰਕ ਕੋਊ ਰਾਫਿਜੀ ਇਮਾਮ ਸਾਫੀ, ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤਿ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਚਾਨਬੋ॥ ਕਰਤਾ ਕਰੀਮ ਸੋਈ, ਰਾਜਿਕ ਰਹੀਮ ਓਈ, ਦੂਸਰੋ ਨ ਭੇਦ ਕੋਈ, ਭੂਲਿ ਭ੍ਰਮ ਮਾਨਬੋ॥ ਏਕ ਹੀ ਕੀ ਸੇਵ, ਸਭ ਹੀ ਕੋ ਗੁਰਦੇਵ ਏਕ, ਏਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਸਬੈ ਏਕੈ ਜੋਤਿ ਜਾਨਬੋ ॥੧੫॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ) ਵਾਲੀ ਉੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਨਸੀਹਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।

ਅੱਜ ਦੀ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੱਖ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ: ‘ਸਮਾਜਵਾਦ’, ਅੱਜ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਬਾਨੀ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ (Karl marx) ਹਨ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹਨ ਇਕ ‘ਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼’ ਦੂਜਾ ‘ਦੌਲਤ ਦੀ ਸਮਾਨ ਵੰਡ’। ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਾਜਵਾਦ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਅਰੰਭਿਆ ਤੇ ਪਰਚਾਰਿਆ: ‘‘ਪ੍ਰਿਥਮੇ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਕੀ ਅਰਦਾਸ ਹੈ ਜੀ, ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਕੋ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਚਿਤ ਆਵੇ॥ ਚਿਤ ਆਵਨ ਕਾ ਸਦਕਾ, ਸਰਬ ਸੁਖ ਹੋਵੇ॥ .. ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ॥ ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬਤ ਦਾ ਭਲਾ॥’’

ਕਲਗੀਧਰ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਵਿਹਲੜ ਜਾਂ ਕਿਰਤ ਵਿਹੂਣੇ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਅਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੈਲ਼ ਤੇ ਹਉਮੈ ਕੱਢਦਾ ਹੈ: ‘‘ਹਉਮੈ ਬੂਝੈ, ਤਾ ਦਰਿ ਸੂਝੈ॥’’ ਅਤੇ ‘‘ਮਾਤੇ ਮਤੰਗ ਜਰੇ ਜਰ ਸੰਗ, ਅਨੂਪ ਉਤੰਗ ਸੁਰੰਗ ਸਵਾਰੇ॥ ਕੋਟਿ ਤੁਰੰਗ ਕੁਰੰਗ ਸੇ ਕੂਦਤ, ਪਉਨ ਕੇ ਗਉਨ ਕੋ ਜਾਤ ਨਿਵਾਰੇ॥  ਭਾਰੀ ਭੁਜਾਨ ਕੇ ਭੂਪ ਭਲੀ ਬਿਧਿ, ਨਿਆਵਤ ਸੀਸ, ਨ ਜਾਤ ਬਿਚਾਰੇ॥ ਏਤੇ ਭਏ ਤੋ ਕਹਾ ਭਏ ਭੂਪਤਿ ? ਅੰਤ ਕੋ ਨਾਗੇ  ਹੀ ਪਾਇ ਪਧਾਰੇ ॥੨॥੨੨॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ) ਵਾਲੀ ਬਿਬੇਕਤਾ ਬਖਸ਼ਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚੀ ਜੀਵਨ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ‘ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ, ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ‘ਨਾਮ ਜਪਣ’ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।  ‘ਨਾਮ ਜਪਣ’ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ (State) ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Power System) ਹੀ ਨਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਏ ਬਲਕਿ ਇਖ਼ਲਾਕ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਜਾਏ। ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਵੱਡੀ ਖਾਮੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਧੰਦਿਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਖ਼ਲਾਕ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਜੋਕੇ ਲੋਕ ਰਾਜ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਅਤਿਆਚਾਰ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।  Business is Business ਕਹਿ ਕੇ ਹਰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਲੁਟ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਸਤ ਜਾਂ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ‘ਧਰਮ’ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਲੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਅਸੂਲ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦਿਆਂ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ।  ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੰਗੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ, ‘‘ਰਾਜੇ ਚੁਲੀ ਨਿਆਵ ਕੀ..॥’’ ਵਾਲੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਇਆ ਅਤੇ ‘‘ਇਨ ਹੀ ਸੇ ਰਾਜੇ ਉਪਜਾਉ॥’’ ਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝੀ ਤਾਂ ਕਿ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।  ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਣੀ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਦਾ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ: ‘‘ਬ-ਲਾਚਾਰਗੀ ਦਰ ਮਿਯਾਂ ਆਮਦਮ॥ ਬ-ਤਦਬੀਰਿ ਤੀਰੋ ਤੁਫ਼ੰਗ ਆਮਦਮ॥’’ (ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ) ਭਾਵ ਹੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਮੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰਨ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਪਿਆ, ਤੀਰ ਕਮਾਨਾਂ (ਬੰਦੂਕਾਂ) ਆਦਿ ਸ਼ਸਤਰ ਵਰਤਣੇ ਪਏ ਕਿਉਂਕਿ ‘‘ਚੂੰ ਕਾਰ ਅਜ ਹਮਾ ਹੀਲਤੇ ਦਰਿ ਗੁਜਸਤ॥ ਹਲਾਲ ਅਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ-ਸ਼ਮਸ਼ੀਰਿ ਦਸਤ॥’’ ਭਾਵ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਨਿਆਇ (ਅਤਿਆਚਾਰ) ਸਾਰੇ ਹੀਲੇ ਉਪਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ਤਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਲੈਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਲੋਕਤੰਤ੍ਰੀ ਖਾਲਸਾ; ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਭਾਵ ਇਕ ਪੁਰਖੀ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ, ਨਾਮ-ਜਪਣਾ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦਾ ਹਾਮੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਤੰਤ੍ਰ ਦਾ ਹਮਾਇਤੀ ਬੰਦਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਤੰਤ੍ਰੀ-ਢਾਂਚੇ ਜਾਂ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਖੀ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।  ਸਿਆਸਤ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਜਹੀਰੀ ਇਖ਼ਲਾਖ (ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਿਰਦਾਰ) ’ਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ‘‘ਕੂੜ ਦੀ ਪਾਲਿ॥’’ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਆਓ, ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਨੂੰ ਲੋਚਦਿਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਜੋਦੜੀ ਕਰੀਏ ਤੇ ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਈ ਗਈ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਵਾਲੇ ਨਿਯਮ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰੀਏ: ‘‘ਏਕੈ ਨੈਨ, ਏਕੈ ਕਾਨ, ਏਕੈ ਦੇਹ, ਏਕੈ ਬਾਨ; ਖਾਕ ਬਾਦ ਆਤਿਸ, ਔ ਆਬ ਕੋ ਰਲਾਉ ਹੈ॥’’ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤਿ) ਭਾਵ ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਬੋਲਣ ਸ਼ਕਤੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹਨ (ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦੀ ਰਚਨਾ) ਮਿੱਟੀ (ਧਰਤੀ), ਹਵਾ, ਅੱਗ ਤੇ ਜਲ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

Most Viewed Posts