ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ

June 21, 2023

ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ

ਗਿਆਨੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ

ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ (27 ਅਕਤੂਬਰ 1670 -9 ਜੂਨ 1716) ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਲਛਮਣ ਦੇਵ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਲਛਮਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗੀ ਬਣਨ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਪਣਾ ਆਸ਼ਰਮ ਬਣਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਤੰਬਰ 1708 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।

ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਸੰਬਰ 1715 ਵਿੱਚ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਗਿ੍ਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ 27 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1716 ਦੇ ਦਿਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਪਿੰਡ ਅਗਰਾਬਾਦ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। 29 ਫ਼ਰਵਰੀ, 1716 ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਜਲੂਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਬੈਂਡ-ਵਾਜਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਲੂਸ ਦਿੱਲੀ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਅਗਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ, ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤੱਕ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਬੈਂਡ ਦੇ ਪਿੱਛੇ 2000 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਤੂੜੀ ਭਰ ਕੇ ਬਾਂਸਾਂ ’ਤੇ ਲਟਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕ ਪਛਾਣ ਸਕਣ ਕਿ ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸਿਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕੁੱਝ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੀ ਵੱਢ ਕੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਵਾਲਾਂ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਹੀ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਸੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਾੜੇ ਵਾਂਗ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜ਼ਰੀ ਵਾਲੀ ਲਾਲ ਪੱਗ, ਅਨਾਰ ਦੇ ਫ਼ੁਲਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਚੋਲਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਲਕੜੀ ਦਾ ਖੋਖਾ, ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਕਿਲੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਗਰਦਨ ਝੁਕਾਈ ਟੇਢਾ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਗ਼ਲ ਡਰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਬੰਦਾ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਉੱਡ ਹੀ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ 740 ਕੈਦੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹਾਂ ’ਤੇ ਕਾਲਖ਼ ਮਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਹੱਥ ਗਰਦਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਿਕੰਜੇ ਵਿੱਚ ਕੱਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ’ਤੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਖਾ-ਟੋਪੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਸਮਾਂ ’ਤੇ ਭੇਡਾਂ ਦੀ ਖੱਲ ਲਵ੍ਹੇਟੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਕਰ ਕੇ ਕਾਠੀਆਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਊਠਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਜਲੂਸ ਪਿੱਛੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਮੀਨ ਖ਼ਾਨ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਮਰ-ਉਦ-ਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅਬਦੁਸ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ, ਜੋ ਮਗਰੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਿਆ, ਜੇਤੂਆਂ ਵਾਂਗ ਆਕੜ-ਆਕੜ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਜਲੂਸ ਲਾਹੌਰੀ ਗੇਟ ਦੇ ਰਸਤਿਉਂ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਜਲੂਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ਼ਹਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਖ਼ਸ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਕਾਰਨ ਏਨੀ ਘੁਟਣ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕੋਝੀਆਂ ਸੈਨਤਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰਖ਼ਸੀਅਰ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹੋ ਜਹੀ ਮੌਤ ਚੁਣੇਗਾ ? ਇਸ ’ਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਦਮ ਕਿਹਾ, ਜਿਹੋ ਜਹੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਚਾਹਵੇਂਗਾ।

ਅਰੰਭ ਦਾ ਜੀਵਨ : ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਜੌਰੀ (ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ) ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਰਾਮ ਦੇਵ ਦੇ ਘਰ ਹਿੰਦੂ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਸਰੋਂਤਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਡੌਗਰਾ ਰਾਜਪੂਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਬੈਰਾਗੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੈਰਾਗੀ ਜਾਂ ਵੈਰਾਗੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਰੰਭਕ ਜਿੱਤਾਂ : ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਖੰਡਾ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸੋਨੀਪਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਸੰਨ 1709 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਣਾ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਹਰ ਸਮਾਣਾ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਮਾਣਾ ’ਚੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਕੇ ਜਬਤ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੁਸਤਫਾਬਾਦ ਅਤੇ ਸਾਧੋਰਾ (ਨੇੜੇ ਜਗਾਧਰੀ) ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਅਤੇ ਨਾਹਨ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੀਸ-ਸਤਲੁਜ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। 12 ਮਈ 1710 ਨੂੰ ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਸੁਚਾਨੰਦ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਸਨ। ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੁਣ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਯਮੁਨਾ ਤੱਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕਣ।

ਇਨਕਲਾਬੀ : ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਦੌਰਾ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਲੋਕ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੇ ਅਜੀਬ ਜਵਾਬ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਲੂਕ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਢੌਰੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸੱਯਦ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।

ਫੌਜੀ ਹਮਲੇ : ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੁਖਲਿਸਗੜ੍ਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਬਦਲ ਕੇ ਲੋਹਗੜ (ਸਟੀਲ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ) ਰੱਖਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਟਕਸਾਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਅੱਧੇ ਸਾਲ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਹਾਰਨਪੁਰ, ਜਲਾਲਾਬਾਦ, ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੇੜਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਰਨ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੰਨ-1713 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜਾਂ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਨੂੰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸੰਨ-1715 ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਾਰੂਖਸੀਅਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਜਰਨੈਲ, ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਬਦੁਸ ਸਮਦ ਖਾਨ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ’ਤੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘੇਰਾ ਮਾਰਚ 1715 ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 1715 ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਆਖ਼ਿਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 3 ਸਾਲ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 740 ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਹੇਠ ਦਿੱਲੀ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਕਈ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜੂਨ ਸੰਨ-1716 ਨੂੰ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ

admin

June 21, 2023

ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ

ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ

ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਇਸ ਵੱਲੋਂ ਪੰਥਕ ਏਜੰਡੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇਣੀ। ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਡੇਰੇਦਾਰ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਿਰਸਾ ਸਥਿਤ ਡੇਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ, ਪਿਆਰਾ ਭਨਿਆਰੇ ਵਾਲਾ, ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਨੂਰ ਮਹਿਲ, ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਰਾਧਾ ਸਵਾਮੀ ਆਦਿਕ ਸਿੱਖੀ ਭੇਸ ਵਾਲੇ ਡੇਰੇਦਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਡੇਰੇਦਾਰ ਦੀ ਵੱਧ ਮਾਣਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਣ; ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਕ ਪਾਖੰਡੀ ਤੇ ਭੇਖੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਡੰਮ ਡੇਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲ਼ਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਸਰਕਾਰੀ ਜਮੀਨਾਂ ਅਲਾਟ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਡੇਰੇ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੀ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸਾਜਣਾ ਦੀ ਤੀਸਰੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਰ੍ਹੇ 1999 ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ (ਹਿੰਦੀ) ਪੁਸਤਕ ਛਪਵਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਘਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਥਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ’ਤੇ 2007 ’ਚ ਉਸ ਪੁਸਤਕ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤਾਂ ਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਪੰਥਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ ਪੁਸਤਕ ਦ ਖਰੜਾ ਛਪਣ ਲਈ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਚੈੱਕ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਛਪਣ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਹੜੇ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਛਪਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਿੱਲ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ; ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਕਿੰਨੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਸਟਾਕ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਿਲੇ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੇਸ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਏ ਗਏ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਨਸ਼ਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਪਰ ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਿਆਂ ’ਤੇ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰੀਏ। ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾ: ੬ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਛਪਵਾਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਰਹੁ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਵਢਾਵਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮੌਕੇ ਪਾਬੰਦੀ ਸ਼ੁਦਾ ਪੁਸਤਕ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੋਣ ’ਤੇ ਵਿਕਰੀ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ ਪੁਸਤਕ ’ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਉੱਠਣ ’ਤੇ ਹੀ ਪਾਬੰਦੀ ਕਿਉਂ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ? ਛਪਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ‘ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਸਰਚ ਬੋਰਡ’ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ? ਕੀ ਇਹ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ੀ ’ਤੇ ਲਗਾਏ ਹਨ ਤੇ ਗਿਣੀ ਮਿਥੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਧੀਨ ਐਸੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਫਿਰਕੂ ਕੱਟੜ ਹਿੰਦੂ ਕਾਰਕੁਨ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜ਼ਹਰ ਉਗਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਹਰ ਉਲਗਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬੀ ਸ਼ਬਦੀ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟੜਵਾਦੀ, ਵੱਖਵਾਦੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਦਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਏਕਤਾ ਦਾ ਮਸੀਹਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਪੰਥਕ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਕੱਟੜਵਾਦੀਆਂ ਲਈ ਹੋਰ ਸੋਚ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

2003 ’ਚ ਕੈਲੰਡਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਤੱਥਾਂ ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਵੀ ਪਾਸ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਹਾਊਸ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਮਤੇ ਨੂੰ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਪਿੱਛੋਂ ਜਥੇਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨੇ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ ੫੩੫ (2003-04) ਕੈਲੰਡਰ ਅਤੇ ਜੰਤਰੀਆਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਛਾਪਣ, ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਕੀਤੀ। 14 ਅਪ੍ਰੈਲ 2003 ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੇਦੰਤੀ, ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਡੂੰਗਰ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਅਤੇ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੇ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਮੂਹ ਲੀਡਰਸ਼ਿੱਪ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ’ਚ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਸਮੁੱਚੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾ ਕੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੈਲੰਡਰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ। ਕੈਲੰਡਰ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ ੫੩੫ (2003-04) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਮਤ ੫੪੧ (2009-10) 7 ਸਾਲ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਵੀ ਰਿਹਾ ਪਰ ਅਚਾਨਕ 2009 ਦੇ ਅਖੀਰ ’ਤੇ ਦੋ ਮੈਂਬਰੀ (ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਧੁੰਮਾ+ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮੱਕੜ) ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਫ਼ਰਜੀ ਰਿਪੋਰਟ (ਜੋ ਤਤਕਾਲੀ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਭੌਰ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗਈ) ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੁਖਬੀਰ ਬਾਦਲ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਡਰਾਵੇ ਨਾਲ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਰੱਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਗੋਰਖ ਧੰਦੇ ਵਾਲਾ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਮੁੜ ਕੌਮ ਦੇ ਸਿਰ ਮੜ ਕੇ ਆਰ.ਐੰਸ.ਐੱਸ. ਨਾਲ਼ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਾਙ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਨਰਲ ਹਾਊਸ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬ ਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋਏ ਮਤੇ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਭੌਰ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਮੈਂਬਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੰਦਗੜ੍ਹ (ਜਥੇਦਾਰ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ) ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ।

ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਸਹੀ ਢੁੱਕਦਾ ਹੈ ‘‘ਜੇ ਮਾਉ ਪੁਤੈ ਵਿਸੁ ਦੇ; ਤਿਸ ਤੇ ਕਿਸੁ ਪਿਆਰਾ। ਜੇ ਘਰੁ ਭੰਨੈ ਪਾਹਰੂ; ਕਉਣੁ ਰਖਣਹਾਰਾ। ਬੇੜੀ ਡੋਬੈ ਪਾਤਣੀ; ਕਿਉ ਪਾਰਿ ਉਤਾਰਾ। ਆਗੂ ਲੈ ਉਝੜਿ ਪਵੈ; ਕਿਸੁ ਕਰੈ ਪੁਕਾਰਾ। ਜੇ ਕਰਿ ਖੇਤੈ ਖਾਇ ਵਾੜਿ; ਕੋ ਲਹੈ ਨ ਸਾਰਾ। ਜੇ ਗੁਰ ਭਰਮਾਏ ਸਾਂਗੁ ਕਰਿ; ਕਿਆ ਸਿਖੁ ਵਿਚਾਰਾ ॥੨੨॥’’

ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਇਸ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ’ਚ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅਕਾਲੀ-ਭਾਜਪਾ ਗੱਠਜੋੜ ਦਾ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਅਕਾਲੀ-ਭਾਜਪਾ ਗੱਠਜੋੜ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਈਆਂ 2022 ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ, ਸੰਗਰੂਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਉੱਪ ਚੋਣ ਅਤੇ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਹੋਈ ਜਲੰਧਰ ਲੋਕ ਸਭ ਉਪ ਚੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਮਿਲੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਹਾਰ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਬਾਦਲ) ਤਾਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਹਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਸਿਧਾਂਤਹੀਣ ਕੁੱਝ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਉਹ ਬਿਆਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗੱਠਜੋੜ ਤੋੜ ਕੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਮੁੜ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਨ ਲਓ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਮੁੜ ਗੱਠਜੋੜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣਗੇ ਜੇ ਮੁੜ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋੜਿਆ ਕਿਉਂ ? ਤੋੜ ਵਿਛੋੜਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਸਨ, ਕੀ ਉਹ ਦੂਰ ਕਰਵਾ ਲਏ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਅੱਖੀਂ ਘੱਟਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਸਨ ?

ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਆਗੂ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬਿਆਨਾਂ ’ਤੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਪੱਧਰ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਅਤੇ ਬਾਦਲ ਸਰਕਾਰ ’ਚ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਮੰਤਰੀ ਮਾ: ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਦਾ ਜਗਬਾਣੀ ’ਚ ‘ਸ: ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਕੀ ਕਰੇ ?’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਛਪੇ ਲੇਖ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ ਇਉਂ ਹੈ ‘ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਮੋਦੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇ’। ਸਾਰਾ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹਨ ’ਤੇ ਸਮਝ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੋਦੀ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਕੋਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਚਾਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਭਾਜਪਾ ਅਜਿਹੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇਵੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ, ਜਦੋਂ ਜਿਹੜੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਲੱਗ ਦਲ ਜਾਂ ਫੈੱਡਰੇਸ਼ਨਾਂ ਬਣਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਭਾਜਪਾ ’ਚ ਮਿਲਣ ਤੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਬਚਿਆ ਖੁਚਿਆ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਰਨ ’ਚ ਡਿੱਗਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋਇਆ ਬੈਠਾ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਵਾਰਸ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਵੇਖਣ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਕੇ ਕਿਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਕੀ ਖੱਟਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀ ਗੁਆਇਆ। ਸੰਨ 1985 ’ਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲੜੀਆਂ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 100 ਸੀਟਾਂ ਲੜ ਕੇ 73 ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ 38.1% ਵੋਟਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ 26 ਸੀਟਾਂ ਲੜ ਕੇ ਕੇਵਲ 5 ਜਿੱਤੀਆਂ ਤੇ 4.99% ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ 1997 ’ਚ ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਕੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 92 ਸੀਟਾਂ ਲੜ ਕੇ 75 ਜਿੱਤੀਆਂ ਤੇ 37.64% ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ। ਭਾਈਵਾਲ ਭਾਜਪਾ ਨੇ 22 ਲੜ ਕੇ 18 ਜਿੱਤੀਆਂ ਤੇ 8.33% ਵੋਟ ਹਾਲ ਕੀਤੇ। ਇੱਥੋਂ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀਆਂ ਕੇਵਲ 2 ਸੀਟਾਂ ਵਧੀਆਂ, ਪਰ ਵੋਟ 0.37% ਘਟ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ 22 ਸੀਟਾਂ ਲੜ ਕੇ 5 ਦੀ ਥਾਂ 18 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ 8.33% ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਭਾਵ 13 ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ 3.34% ਵੋਟ ਦਾ ਲਾਭ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।

2002 ’ਚ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਚੋਣ ਲੜੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਲ ਦਲ ਨੇ 92 ਸੀਟਾਂ ਲੜ ਕੇ 41 ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ 31.08% ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ 23 ਸੀਟਾਂ ’ਤੇ ਚੋਣ ਲੜ ਕੇ 3 ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ 5.67% ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

2007 ’ਚ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਚੋਣ ਲੜੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਲ ਦਲ ਨੇ 93 ਸੀਟਾਂ ਲੜ ਕੇ 48 ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ 37.09% ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ 23 ਸੀਟਾਂ ’ਤੇ ਚੋਣ ਲੜ ਕੇ 19 ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ 8.28% ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਜਿਹੜਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਇਕੱਲਿਆਂ 65% ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੀ, ਉਹੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਇਸ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਭਾਜਪਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਿਆ।

2012 ’ਚ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਚੋਣ ਲੜੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਲ ਦਲ ਨੇ 94 ਸੀਟਾਂ ਲੜ ਕੇ 56 ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ 34.73% ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ 23 ਸੀਟਾਂ ’ਤੇ ਚੋਣ ਲੜ ਕੇ 12 ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ 7.18% ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।

2017 ’ਚ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਚੋਣ ਲੜੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਦਲ ਦਲ ਨੇ 94 ਸੀਟਾਂ ਲੜ ਕੇ ਕੇਵਲ 15 ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ 25.02% ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ 23 ਸੀਟਾਂ ’ਤੇ ਚੋਣ ਲੜ ਕੇ 3 ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ 5.4% ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਹਾਰ ਦਾ ਇੱਥੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਹੈ 2015 ’ਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ, ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਿੱਖ ਧਰਨਾਕਾਰੀਆਂ ’ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਗੋਲ਼ੀ ਚਲਾ ਕੇ 2 ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ, 2007 ’ਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸ੍ਵਾਂਗ ਰਚਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਜਿਸ਼ਘਾੜੇ ਸੌਦਾ ਡੇਰਾ ਮੁਖੀ ਵਿਰੁੱਧ ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ’ਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਕੇਸ ਵਾਪਸ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਿਆਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਵਾਉਣਾ ਆਦਿਕ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੌਦਾ ਸਾਧ ਨਾਲ ਹੇਜ਼ ਵਿਖਾਏ ਜਾਣ ’ਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਭੁੱਖ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਥ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਨਕਾਰੀ ਰੱਖਣ ਸਦਕਾ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੰਥਕ ਵੋਟਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਖੋਰਾ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਡੇਰੇ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਇਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਯੂ. ਪੀ. ਆਦਿਕ ਗੁਆਂਢੀ ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਸੌਦਾ ਸਾਧ ਦੀ ਵੱਧ ਲੋੜ। ਕਤਲਾਂ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ’ਚ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਸੌਦਾ ਸਾਧ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾਮਰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਜਿਸ਼ਘਾੜੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਜਪਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਲ ’ਚ ਚਾਰ ਵਾਰ ਪੈਰੋਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ, ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਸੌਦਾ ਡੇਰਾ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਤੀ ਹੇਜ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਸੌਦਾ ਸਾਧ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਵਾਉਣ ’ਚ ਵੱਧ ਦਿਲਚਸਪੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰਤਿਆ।

ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਤੋੜਨ ਪਿੱਛੋਂ 2022 ’ਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਬਸਪਾ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 97 ਸੀਟਾਂ ਲੜ ਕੇ ਕੇਵਲ 3 ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ 18.38% ਵੋਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲ ਬਸਪਾ ਨੇ 20 ਸੀਟਾਂ ਲੜ ਕੇ 1 ਸੀਟ ਅਤੇ 1.77% ਵੋਟਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ 73 ਸੀਟਾਂ ’ਤੇ ਚੋਣ ਲੜ ਕੇ ਕੇਵਲ 3 ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ 6.6% ਵੋਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਵੋਟ ’ਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਭਾਜਪਾ ਨਾਲੋਂ ਗੱਠਜੋੜ ਤੋੜਨਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਤਿੰਨ ਖੇਤੀ ਕਾਲ਼ੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਲਈ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਹਰਸਿਮਰਤ ਕੌਰ ਬਾਦਲ ਵੱਲੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਨਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਬਾਦਲ ਸਮੇਤ ਸੁਖਬੀਰ ਬਾਦਲ ਅਤੇ ਹਰਿਸਮਰਤ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਨੀ ਸੀ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਖੜ੍ਹ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਸੋ ਇਸ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਵੀ ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਗੱਠਜੋੜ ਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਦੀ ਇਹ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਜਾਰੀ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਗੱਠਜੋੜ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਹਰਸਿਮਰਤ ਕੌਰ ਬਾਦਲ ਵੱਲੋਂ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ’ਚੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਐਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੱਠਜੋੜ ਦਾ ਲਾਭ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਭਾਜਪਾ ਇਸ ਭੁਲੇਖੇ ’ਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਰਹੇ ਕਿ ਇਕੱਲਿਆਂ ਚੋਣ ਲੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੋਟ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਧੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੋਟ ’ਚ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਵੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੱਜਰ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1975 ’ਚ ਜਦੋਂ ਜੇ ਪੀ ਅੰਦੋਲਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਮੰਗਾਂ ਹਨ ਮੈਂ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ’ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਜੇ ਪੀ ਅੰਦੋਲਨ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਮੰਗਿਆ ਪਰ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅੰਦੋਲਨ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਮੰਗਾਂ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਜ ਰੋਣਾ ਰੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੜੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਨਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ।

30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1986 ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਅਤੇ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ ਉਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ 27 ਵਿਧਾਇਕ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਬਰਨਾਲਾ ਸਰਕਾਰ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਰਹਿ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਰਹਿਮੋ ਕਰਮ ’ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ: ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਸਾਬਕਾ ਆਈ.ਏ.ਐੱਸ., ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਚੱਕਰਵਿਊ’ ’ਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀਆਂ ਉਹ ਗੁਪਤ ਚਿੱਠੀਆਂ ਛਾਪ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ’ਚੋਂ ਖਾੜਕੂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਪੁਸਤਕ ’ਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਿੱਠੀਆਂ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ’ਚ ਬਾਦਲ ਖ਼ੁਦ ਭਾਈਵਾਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਉਸੇ ਗੁਨਾਹ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਬਰਨਾਲੇ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਨਾਹ ਹੈ। ਬਰਨਾਲੇ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ’ਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ; ਇੱਕ ਧੜਾ ਬਰਨਾਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਕਾਂਗਰਸ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਬਾਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਰ ਮੰਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਝੋਲ਼ੀ ’ਚ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਜੇ 1986 ’ਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਇੱਕ ਜੁੱਟ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ 26 ਜਨਵਰੀ 1986 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਐਨ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਇਕ ਅੰਦੋਲਨ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮਨਵਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹੋਰ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਮਈ 1996 ਦੇ ਅਖੀਰ ’ਚ ਜਦੋਂ 13 ਦਿਨ ਦੀ ਅਟਲ ਬੀਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀਆ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਫਰੰਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਤਕਰੀਬਨ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣ ਗਈ ਕਿ ਇੱਕ ਜੁਝਾਰੂ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੀਲ ਪਾਰਟੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਇਸ ਫਰੰਟ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਨਾਲਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਿਆਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਲਸਰੂਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਐੱਚ. ਡੀ. ਦੇਵਗੌੜਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਖੜ੍ਹ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਕਈ ਮਸਲੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੱਲ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਢਾਈ ਦਹਾਕੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਹਿਮਾਇਤ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਵੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਮਨਵਾ ਸਕਿਆ।

ਅੰਤ 2020 ’ਚ ਕਿਸਾਨ ਬਿੱਲਾਂ ’ਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੋਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੋਦੀ ਨੇ ਬਾਦਲ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇ ਖੂਹ ’ਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ। ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਬਾਦਲ ਦੇ ਉਸ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪੱਲਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਜਦੋਂ ਵਾਜਪਾਈ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਵੋਟ ’ਤੇ ਬੇਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ 75 ਅਕਾਲੀ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁ ਸੰਮਤੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਾਦਲ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ’ਚ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣਾਇਆ।

ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਗੋਦੀ ’ਚ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਛਲੇ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਜਿਸ ਥਾਲੀ ’ਚ ਖਾਧਾ ਉਸੇ ’ਚ ਛੇਕ ਕੀਤਾ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਐੱਨ.ਡੀ.ਏ ’ਚ ਭਾਈਵਾਲ ਰਹੇ ਚੰਦਰ ਬਾਬੂ ਨਾਇਡੂ ਦੀ ਤੇਲਗੂ ਦੇਸਮ ਪਾਰਟੀ, ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਠਾਕਰੇ ਦੀ ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ, ਨਿਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਜੇ.ਡੀ.ਯੂ. ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਾਦਲ ਨੂੰ ਖੁੱਡੇ ਲਾਈਨ ਲਾਉਣ ’ਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ; ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਨਿਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨੀਤੀਵਾਨ ਬਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਊਧਵ ਠਾਕਰੇ ਬਚਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਹਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੰਥਕ ਰੂਪ ’ਚ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਇਆ ਲੋਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੁਖਬੀਰ ਬਾਦਲ ਕੀ ਕਰੇ ? ਸੁਝਾਅ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ 1978 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਅਤੇ 2015 ’ਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਕਾਰਨ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਨਾਹਾਂ ਲਈ ਪੰਥਕ ਇਕੱਠ ਬੁਲਾ ਕੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜ ਜਾਂ ਵੱਧ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਚੁਣੀ ਜਾਵੇ। ਬਹੁਤਾਤ ਪੰਥ ਦਰਦੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਉਣ, ਪਰ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਰਬਉੱਚ ਸੰਸਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਹਿੰਮਤ ਰਹਿਣ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹੱਕ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਠੀ ਬੁਲਾ ਕੇ ਹੁਕਮ ਚਾੜ੍ਹੇ ਕਿ ਸੌਦਾ ਸਾਧ ਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸੰਗਤਾਂ ਤੋਂ ਮਨਵਾਉਣ ਲਈ 93 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਗੋਲਕ ਦਾ ਪੈਸਾ ਖਰਚ ਕੇ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਛਪਵਾਏ ਤਾਂ ਐਸਾ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਭਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹ ਕਬੂਲਣ, ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਇਹ ਕੰਮ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।

ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਾਦਲ ਛੱਡ ਕੇ ਜਿਹੜੇ ਆਗੂ ਵੱਖ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਤੇ ਹੁਣ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲਈ ਸੁਖਬੀਰ ਬਾਦਲ ਦੇ ਮੁਆਫ਼ੀਨਾਮੇ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਦੁੱਧ ਧੋਤੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੁਨਾਹ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ’ਚ ਬੈਠੇ ਮੂਕ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਜੇ ਉਹ ਪੰਥ ਪ੍ਰਸਤ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਈਵਾਲ ਆਗੂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਭਾਗੀਦਾਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜੇ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁਨਾਹ ਕਬੂਲ ਕਰਕੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਏਜੰਡਾ ਕੀ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ? ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ 1973 ’ਚ ਪਾਸ ਹੋਇਆ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਤਾ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਏਜੰਡਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਗੱਠਜੋੜ ਕਿਸ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ? ਮੇਰਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਫ਼ਸਲਾਂ ’ਤੇ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਐੱਮ.ਐੱਸ.ਪੀ. ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ। ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ’ਤੇ ਭਾਜਪਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਮੋਦੀ ਮੰਤਰ ਹੀ ਹਿੰਦੂਤਵ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ, ਇੱਕ ਦੇਸ਼, ਇੱਕ ਕਨੂੰਨ, ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ, ਇਕ ਵੇਸਭੂਸ਼ਾ ਵਾਲ਼ੀ ਏਕਤਾ ਦੀ ਲੜੀ ’ਚ ਪ੍ਰੋਣ ਦਾ ਏਜੰਡਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਕਰਨਾਟਕਾ ਚੋਣ ’ਚ ਐਸੇ ਮੁੱਦੇ ਉਠਾਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੋਦੀ ਮੰਤਰ ਫੇਲ੍ਹ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਮਸਲਨ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਦੋ ਧਰਮਾਂ ’ਚ ਪਾੜਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਗਠਨ ਬਜਰੰਗ ਦਲ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ; ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਬਾਸ ਬੁਰਕਾ ਪਹਿਨਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਫ਼ਜੂਲ ਦੱਸਿਆ ਜਦਕਿ ਮੋਦੀ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀ ਹਰ ਰੈਲੀ ’ਚ ਜੈ ਬਜਰੰਗ ਬਲੀ ਦੇ ਨਾਹਰੇ ਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕਰਦਾ ਕਿ ਬਜਰੰਗ ਬਲੀ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਲਾ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਵੋਟ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਪਾਈ ਜਾਵੇ। ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਵੋਟ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਤੁਰੰਤ ਐੱਫ.ਆਈ.ਆਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਪਰ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮੂਕ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ।

ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ’ਚ ਵੈਸਾ ਹੀ ਤਣਾਅ ਪਾਉਣ ਨੂੰ ਵਢਾਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰੇੜ ਪਾ ਕੇ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਜੇਕਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਨੀਤੀ ਗ਼ਲਤ ਸੀ ਤਾਂ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲਈ ਸਹੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੱਠਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਦਲ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਕਰਨਾਟਕਾ ਦੇ ਵੋਟਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਕਾਂਗਰਸ ਸੱਤਾ ’ਚ ਆਈ ਤਾਂ ਕਰਨਾਟਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸਤਾ ਸੰਪੰਨ ਸੂਬੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ’ਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਟੁਕੜੇ ਟੁਕੜੇ ਗੈਂਗ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ ਤੇ ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਖ਼ਤਰਾ ਦੱਸਿਆ।

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੋਦੀ ਦੇ ਬਿਆਨ ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਗੈਰ ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਗੈਰ ਕਾਂਗਰਸ, ਤੀਜਾ ਫਰੰਟ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ’ਚ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1976 ’ਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਲਾਈ ਗਈ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਇੱਕ ਜੁੱਟ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਦੀ ਵੱਲੋਂ ਲਾਈ ਅਣਐਲਾਨੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਐਲਾਨੀਆ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਜੁੱਟ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਹੁਣ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 1996 ਵਾਲੀ ਗਲਤੀ ਦੁਹਰਾਅ ਕੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਕਦੀ ਮੁਆਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

ਗੁਰਬਾਣੀ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਝਰੋਖੇ ’ਚ ਮਹੀਨਾ ਹਾੜ

admin

June 21, 2023

ਗੁਰਬਾਣੀ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਝਰੋਖੇ ’ਚ ਮਹੀਨਾ ਹਾੜ

ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜੇਠ ਤੇ ਹਾੜ; ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਨਿਹਾਇਤ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਧੁੱਪ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵੀ ਇਹ ਸਚਾਈ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ‘‘ਗ੍ਰੀਖਮ ਰੁਤਿ ਅਤਿ ਗਾਖੜੀ, ਜੇਠ ਅਖਾੜੈ ਘਾਮ ਜੀਉ ॥’’ (ਰੁਤੀ/ਮਹਲਾ ੫/੯੨੮) ਇਸ ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਪਿੱਛਲੇ ਅੰਕ ’ਚ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹਾੜ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰੱਥ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੁਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ (Astronomy) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਰੁੱਤਾਂ ’ਚ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ ’ਚ ਦਰਜ ਬਾਰਹਮਾਹ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਲਈਏ ਫਿਰ ਖੁਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ :

‘‘ਆਸਾੜੁ ਭਲਾ, ਸੂਰਜੁ ਗਗਨਿ ਤਪੈ ॥’’ ਅਰਥ : ਹਾੜ ਮਹੀਨਾ ਭਰ ਜੋਬਨ (ਯਾਨੀ ਪੂਰਨ ਗਰਮਾਇਸ਼) ’ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਆਕਾਸ਼ ’ਚ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ। ਭਾਵਾਰਥ : ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਹਰ ਹਾੜ੍ਹ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਹੈ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਮੁਖ ਦੇ ਚਿੱਤ-ਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਮਾਨੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪ; ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਹੰਕਾਰ ਰੂਪੀ ਅਗਨ ਦਾ ਸੂਰਜ ਤਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

‘‘ਧਰਤੀ ਦੂਖ ਸਹੈ; ਸੋਖੈ, ਅਗਨਿ ਭਖੈ ॥ ਅਗਨਿ ਰਸੁ ਸੋਖੈ, ਮਰੀਐ ਧੋਖੈ; ਭੀ ਸੋ ਕਿਰਤੁ ਨ ਹਾਰੇ ॥’’ ਅਰਥ : (ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਦੀ ਨਮੀ ਨੂੰ) ਸੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਹੋਰ ਤਪਦੀ ਹੈ, ਅੱਗ ਵਾਙ ਭਖਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ; ਅੱਗ ਵਾਙ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦੀ ਜਿੰਦ) ਕ੍ਰਾਹ ਕ੍ਰਾਹ ਕਰ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਭੀ ਸੂਰਜ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਭਾਵ ਤਪਸ ਛੱਡਣੀ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਭਾਵਾਰਥ : ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮਾਇਸ਼ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤਪਦੀ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਦੀ ਹੈ; ਓਵੇਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦਈਪੁਣਾ, ਮੋਹ, ਲੋਭ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਰੂਪੀ ਚਾਰੇ ਅਗਨੀਆਂ ਭਖਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਚਨ ਹਨ ‘‘ਹੰਸੁ ਹੇਤੁ ਲੋਭੁ ਕੋਪੁ; ਚਾਰੇ ਨਦੀਆ ਅਗਿ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੧੪੭) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਭੁੱਲ ਜਾਈਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਤ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ, ਧਰਮ, ਧੀਰਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਬੰਦਾ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ (ਤਪਸ਼) ਨਹੀਂ ਬੰਦ ਕਰਦਾ; ਓਵੇਂ ਹੀ ਅੰਦਰਲੀ ਨਿਰਦਇਤਾ, ਮੋਹ, ਲੋਭ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਰੂਪੀ ਚਾਰੇ ਅਗਨੀਆਂ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਅ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀਆਂ, ਭਖਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਨੋਟ : ਖੁਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪੱਖ ਇਸ ਹੇਠਲੀ ਤੁਕ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਏਗਾ।

‘‘ਰਥੁ ਫਿਰੈ, ਛਾਇਆ ਧਨ ਤਾਕੈ; ਟੀਡੁ ਲਵੈ ਮੰਝਿ ਬਾਰੇ ॥’’ ਅਰਥ : (ਹਰ ਜੀਵ-ਜੰਤ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਜਾਨ ਲੁਕਾਂਦਾ ਹੈ) ਕਮਜ਼ੋਰ ਇਸਤਰੀ (ਮਾਰਗ ਦੇ ਰਾਹਗੀਰ ਵਾਙ) ਕਿਤੇ ਛਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਭਾਲਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ ਫਿਰਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੌਸਮ ’ਚ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਹਰ ਜੂਹ ਵਿਚ ਬਿੰਡਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। (ਬਿੰਡਿਆਂ ਦਾ ਬੋਲਣਾ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ।) ਭਾਵ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ ਫਿਰਨਾ ਕੀ ਹੈ ? : ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਕਰਕ ਰੇਖਾ (Tropic of Cancer) ’ਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉੱਤਰੀ ਧਰੁਵ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਝੁਕਾਅ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ ਗੋਲ਼ੇ ’ਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਗਰਮੀ ਵੱਧ ਅਤੇ ਦਿਨ; ਸਾਰੇ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ; ਸਭ ਰਾਤਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਰਕ ਰੇਖਾ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ’ਚ ਇਹ ਦਿਨ ਗਰਮੀ ਦਾ ਸਿਖਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੁਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਇਸ ਦਿਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ Sumer Solstice.

ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ ਕੈਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਦਿਨ; 20 ਜਾਂ 21 ਜੂਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀ 15-16 ਹਾੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ 7-8 ਹਾੜ ਹੈ ਯਾਨੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਨਾਲੋਂ ਅਜੋਕੇ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ’ਚ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ 8 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਛਪੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਚਾਂਗਾਂ ’ਚ ਇਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ੳ) ਦਖਣਾਇਨ ਸ਼ੁਰੂ (ਅ) ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਸ਼ੁਰੂ। (ੲ) ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਰਣੈ ਗ੍ਰਹਿ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਇਸੇ ਤਾਰੀਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਗਭਗ 23.5੦ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਧਰਤੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਲਗਭਗ 23.5੦ ’ਤੇ ਝੁਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦੀ ਹੋਈ ਜਦੋਂ Sumer Solstice ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਕੇ 21-22 ਦਸੰਬਰ (ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦਾ 8-9 ਪੋਹ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦੱਖਣੀ ਧਰੁਵ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਝੁਕਾਅ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਮਕਰ ਰੇਖਾ (Tropic of Capricorn) ’ਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪੈਣ ਨਾਲ਼ ਇਸ ਭਾਗ ’ਚ ਗਰਮੀ ਦਾ ਸਿਖਰ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲ਼ਟ ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ ਗੋਲ਼ਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਵੱਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਤਿਰਛੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ, ਦਿਨ ਛੋਟੇ ਤੇ ਰਾਤਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਠੰਡ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ ਗੋਲ਼ੇ ’ਚ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ Winter Solstice ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ੳ) ਉੱਤਰਾਇਨ ਸ਼ੁਰੂ (ਅ) ਸਿਸੀਅਰ ਰੁੱਤ ਸ਼ੁਰੂ (ੲ) ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਰਣੈ ਗ੍ਰਹਿ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਇਸੇ ਤਾਰੀਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਲੱਗਭਗ -23.50੦ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚਿੰਨ (+) ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ (-) ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਇੰਝ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ Sumer Solstice ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ Winter Solstice ਵਾਲੇ ਦਿਨ; ਸੂਰਜ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁੜ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦਾ ‘ਰਥ ਫਿਰਨਾ’ (ਦੱਖਨਾਇਨ – ਉੱਤਰਾਇਨ ) ਆਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ‘ਰਥ ਫਿਰੈ’ Sumer Solstice ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਇੱਕ ‘ਰਥ ਫਿਰੈ’ ਤੋਂ ਮੁੜ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਸੇ ‘ਰਥ ਫਿਰੈ’ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਸਤੇ, ਲੱਗਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਬਰਾਬਰ 365.2425 ਦਿਨ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ’ਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਾਂਝੇ ਕੈਲੰਡਰ (ਗ੍ਰੈਗੋਰੀਅਨ) ਦੇ ਸਾਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵੈਸੀਆਂ ਹੀ ਰਹਿਣਗੀਆਂ (ਇਕ ਦੂਸਰੀ ਨਾਲ Synchronised), ਜੋ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ‘ਰਥ ਫਿਰਨ’ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹਾੜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਆਖਰੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਯਾਨੀ ਕਿ 31 ਜਾਂ 32 ਹਾੜ ਨੂੰ ਵਾਪਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਾਵਣ ਦੀ 1 ਤਾਰੀਖ਼ ਹੁੰਦੀ ਸੀ; ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਜੇਠ ਹਾੜ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਅਤੇ ਸਾਵਣ ਭਾਦੋਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੇ ਮੰਨੇ ਗਏ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ; 31/32 ਹਾੜ ਨੂੰ ਫਿਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ 15/16 ਹਾੜ ਨੂੰ ਫਿਰਨ ਲੱਗਿਆ, ਜੋ ਹੁਣ 7-8 ਹਾੜ ਨੂੰ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਯਾਨੀ ਕੇਵਲ 500 ਸਾਲ ’ਚ ਹੀ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ’ਚ 8 ਦਿਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਫ਼ਰਕ 24 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ; ਅਜੋਕੀਆਂ ਛਪ ਰਹੀਆਂ ਪੰਚਾਂਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਮਾਰਤੰਡ ਪੰਚਾਂਗਮ ’ਚ 1 ਜਨਵਰੀ 2023 ਨੂੰ ਅਇਨਅੰਸ਼ 24੦ 10’ 31” ਅਤੇ 1 ਦਸੰਬਰ 2023 ਨੂੰ 24੦ 11’ 21” ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਤਕਰੀਬਨ 50” (ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੈਕੰਡ ਮਿੰਟਾਂ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਕੋਨ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦਾ ਹੈ) ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਇਨਅੰਸ਼ 24੦ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਰੁੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 24 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ ਲਗਭਗ 31/32 ਹਾੜ ਨੂੰ ਫਿਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ 24 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ 7/8 ਹਾੜ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ’ ਫਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੋਂ 550 ਕੁ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ ਹਾੜ ਦੀ ਥਾਂ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਫਿਰ ਜਾਇਆ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ ਦੇ ਹਾੜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ; ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਢੁਕ ਸਕੇਗੀ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੈਲੰਡਰ ’ਚ ਸੋਧ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਕ 15 ਸਦੀਆਂ ’ਚ 10 ਦਿਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਪਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1582 ’ਚ ਆਪਣੇ ਕੈਲੰਡਰ ’ਚ ਸੋਧ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਤਰੁਟੀ ਦੂਰ ਕਰ ਲਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਹੁਣ 3300 ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਹੀ ਫ਼ਰਕ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ, ਇਸ ਇੱਕ ਦਿਨ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰ 3300ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਨੂੰ ਲੀਪ ਸਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲੈਣਗੇ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਕੇਵਲ 500 ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਹੀ 7-8 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਚਿੰਤਤ ਨਹੀਂ। ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗਰਾਂਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਪਿਆਰ ਕਰਾਂਗੇ ਤਦ ਤੱਕ ਐਸੇ ਅੰਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾ ਸਕਦੇ।

ਭਾਵਰਥ : ਜਿਵੇਂ ਹਾੜ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਹਰ ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਲੋਅ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਛਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਰਥ ਫਿਰਨ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਸਾਵਣ ਦੇ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਜੀਵ ਬਿੰਡੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ’ਚ ਟੀਂ ਟੀਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਕੁਮਲਾਈ ਹੋਈ ਬਨਸਪਤੀ ਹਰੀ ਭਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਹੰਸ (ਹਿੰਸਾ), ਸੰਸਾਰੀ ਮੋਹ, ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਚਾਰੇ ਅਗਨੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਤਪਸ਼ ਮਿਟਾਣ ਲਈ ਜੀਵ ਇਸਤਰੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੱਭਦੀ ਹੈ ‘‘ਹੰਸੁ ਹੇਤੁ ਲੋਭੁ ਕੋਪੁ; ਚਾਰੇ ਨਦੀਆ ਅਗਿ ॥ ਪਵਹਿ ਦਝਹਿ ਨਾਨਕਾ; ਤਰੀਐ ਕਰਮੀ ਲਗਿ ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੧੪੭) ਅਰਥ : ਜੋ ਜੀਵ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ (ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨੀਂ) ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਗੁਰੂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਹਿਕਰਣ ’ਤੇ ਨਾਮ ਜਲ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਕਾਰ ਅਗਨੀਆਂ ’ਚ ਸੜੇ ਪਏ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ; ਮੁੜ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੀਵ ਇਸਤਰੀ ਸਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਉਸ ਜੀਵ-ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ-ਅਗਨੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ (ਦੀ ਪੰਡ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ’ਤੇ) ਰੱਖ ਕੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਨੰਦ-ਖੇੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਥਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ’ਚ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਜਿਸ ਜੀਵ-ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹਰੀ-ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਾਲਾ ਹਿਰਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਸਾਥ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਫਿਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੇਕ ਪੋਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ) ‘‘ਅਵਗਣ ਬਾਧਿ ਚਲੀ, ਦੁਖੁ ਆਗੈ, ਸੁਖੁ ਤਿਸੁ, ਸਾਚੁ ਸਮਾਲੇ ॥ ਨਾਨਕ ! ਜਿਸ ਨੋ ਇਹੁ ਮਨੁ ਦੀਆ; ਮਰਣੁ ਜੀਵਣੁ ਪ੍ਰਭ ਨਾਲੇ ॥੮॥ (ਤੁਖਾਰੀ ਬਾਰਹਮਾਹਾ, ਮਹਲਾ ੧/੧੧੦੮)’’

ਉਕਤ ਸਚਾਈ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨ ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਕਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਹੀ ਪਦੇ ’ਚ ਸਾਡੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਬਦਲਵੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ, ਖੁਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਪੱਖ ਤਿੰਨੇ ਸਿਧਾਂਤ ਲਾਜਵਾਬ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਮਾਝ ਰਾਗ ’ਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰਹਮਾਹਾ ’ਚ ਹੋਰ ਸੌਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਹਾੜ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵ-ਜੰਤਾਂ ਨੂੰ ਤਪਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ ਤਾਹੀਓਂ ਹਾੜ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਾਂਗ ਤਪਦੇ-ਕਲਪਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਬੰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਮੀਦਾਂ ਟਿਕਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਉਹ ਖੁਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭੀ ਹੋਰ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਮ ਦੀ ਫਾਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਸਦਾ ਡਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੀ ਐਸਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜੇਹਾ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜਾ ਲੇਖ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਫਲ ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਨ ਵਾਲੀ ਜੀਵ-ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪਛੁਤਾਵਿਆਂ ’ਚ ਗੁਜ਼ਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਗਤ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿਲ ਨਾਲ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਪਿਆ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਸੁਰਖ਼ਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਦਰ-ਮਾਣ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ! ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਾਨਕ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮਿਹਰ ਕਰ ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਤੈਥੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਦੀਵੀ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੇਮ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ (ਤਪਦਾ) ਹਾੜ (ਭੀ) ਸੁਹਾਵਣਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ‘‘ਆਸਾੜੁ ਤਪੰਦਾ ਤਿਸੁ ਲਗੈ; ਹਰਿ ਨਾਹੁ ਨ ਜਿੰਨਾ ਪਾਸਿ ॥ ਜਗਜੀਵਨ ਪੁਰਖੁ ਤਿਆਗਿ ਕੈ; ਮਾਣਸ ਸੰਦੀ ਆਸ ॥ ਦੁਯੈ ਭਾਇ ਵਿਗੁਚੀਐ; ਗਲਿ ਪਈਸੁ ਜਮ ਕੀ ਫਾਸ ॥ ਜੇਹਾ ਬੀਜੈ, ਸੋ ਲੁਣੈ; ਮਥੈ ਜੋ ਲਿਖਿਆਸੁ ॥ ਰੈਣਿ ਵਿਹਾਣੀ ਪਛੁਤਾਣੀ; ਉਠਿ ਚਲੀ ਗਈ ਨਿਰਾਸ ॥ ਜਿਨ ਕੌ ਸਾਧੂ ਭੇਟੀਐ; ਸੋ ਦਰਗਹ ਹੋਇ ਖਲਾਸੁ ॥ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਭ ਆਪਣੀ; ਤੇਰੇ ਦਰਸਨ ਹੋਇ ਪਿਆਸ ॥ ਪ੍ਰਭ ! ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ ਦੂਜਾ ਕੋ ਨਹੀ; ਨਾਨਕ ਕੀ ਅਰਦਾਸਿ ॥ ਆਸਾੜੁ ਸੁਹੰਦਾ ਤਿਸੁ ਲਗੈ; ਜਿਸੁ ਮਨਿ (’ਚ), ਹਰਿ ਚਰਣ ਨਿਵਾਸ ॥੫॥’’ (ਮਾਝ ਬਾਰਹਮਾਹਾ, ਮਹਲਾ ੫/੧੩੪)

ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ’ਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖੁਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ਵਾਙ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।

ਵਿਚਾਰ : ਜਿਵੇਂ ਖੁਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾੜ ਦੇ ਮਹੀਨੇ; ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਕੁਝ ਐਸੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਛੱਡੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ੨ ਹਾੜ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ ੧੬੬੩ (ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ ੧੩੮/30 ਮਈ 1606 ਜੂਲੀਅਨ) ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਤਸੀਹੇ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਲਾਵਟ ਸਵੀਕਾਰਨ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨਿਸ਼ਾਵਰ ਕਰਨਾ ਸਹੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ਬਰ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਬਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੰਨਣਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਬਚਨ ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ‘‘ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ ॥ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਦਾਰਥੁ, ਨਾਨਕੁ ਮਾਂਗੈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੩੯੪) ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕੇਵਲ ਉਚਾਰਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਮਾ ਕੇ ਵੀ ਲਾਜਵਾਬ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ 16 ਦਿਨ ਬਾਅਦ; ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ 18 ਹਾੜ/15 ਜੂਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਚਾ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਢਾਢੀ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ’ਚ ਵੀਰ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਥੜ੍ਹੇ ’ਤੇ ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਉਸਾਰੀ, ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹ ਢੇਰੀ ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ੨੧ ਹਾੜ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ ੧੬੫੨ (ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ ੧੨੭/ 19 ਜੂਨ 1595 ਜੂਲੀਅਨ) ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਵਡਾਲੀ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਕੁਖੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।

੨੫ ਹਾੜ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ ੧੭੯੧ (ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ ੨੬੬/24 ਜੂਨ 1734 ਜੂਲੀਅਨ) ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬੰਦ ਬੰਦ ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸਮਕਾਲੀ ‘ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ-ਏ-ਦਰਬਾਰ-ਏ-ਮੁਅਲਾ’ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ਰਖ਼ੁੱਸ਼ੀਅਰ ਨੇ 29 ਜ਼ਮਾਦੀ-ਉਲ-ਸਾਨੀ ਹਿਜ਼ਰੀ ਸੰਮਤ ੧੧੨੮ (ਇਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀਆਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਪੱਧਤੀਆਂ ’ਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਿਆਂ ਬਣਦਾ ਹੈ – ੧੧ ਹਾੜ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ ੧੭੭੩ (ਸੂਰਜੀ ਸਿਧਾਂਤ)/9 ਜੂਨ 1716 ਜੂਲੀਅਨ) ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ੁਆਜ਼ਾ ਕੁਤਬੁਦੀਨ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਜ਼ਰਾ ਖ਼ੁਲਦ ਮਜ਼ਲ ਦੇ ਮਕਬਰੇ (ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਕਬਰੇ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ, ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਮਾਸ ਨੋਚ ਦੇਣ, ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਸ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਜ਼ੁਦਾ ਕਰ ਦੇਣ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਵੀ ੧੫ ਹਾੜ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ ੧੮੯੬ (ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ ੩੭੧/ 27 ਜੂਨ 1839 ਈਸਵੀ) ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਸੂਰਜ ਹੀ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਗਦਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਯੁੱਧ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ 10 ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਹੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਅੰਤਮ ਵਾਰਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਜਲਵਤਨੀ ’ਚ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਅੱਜ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਕੇਵਲ ਛੇਵਾਂ ਸੱਤਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਹੈ।

ਅਦਰਕ

admin

June 21, 2023

ਅਦਰਕ

ਡਾ. ਹਰਸ਼ਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਪਟਿਆਲਾ)-0175-2216783

ਅਦਰਕ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਅਦਰਕ ਦੀ ਚਾਹ ਤੇ ਕੁੱਝ ਨੂੰ ਅਦਰਕ ਚਿਕਨ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਨੇਕ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਅਦਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਡਾਕਟਰੀ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਾਇਦੇ ਹਨ।

ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਦਰਕ ਵਿਚਲੇ ਖੰਘ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਦਰਦ ਨਿਵਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਂਦੀ ਖੰਘ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਲੱਠੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਚੂਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਸਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋ ਰਹੀ ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਦਰਦ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਅਦਰਕ ਦਾ ਚੂਸਣਾ ਬਹੁਤ ਅਸਰਦਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਅਸਰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਅਸਲ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਖੋਜ ਸੰਨ 2010 ਵਿਚ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਦਰਦ ਵਾਸਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਦਰਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਅਦਰਕ ਖਾਂਦੇ ਸਾਰ 25 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਘੱਟ ਗਈ। ‘ਅਮਰੀਕਨ ਪੇਨ ਸੋਸਾਇਟੀ’ ਨੇ ‘ਜਰਨਲ ਔਫ ਪੇਨ’ ਵਿਚ ਇਸ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 74 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਚੁਣੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਕਸਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਸੱਟ ਵੱਜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਦ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਨੂੰ ਦੱਸੇ ਬਗ਼ੈਰ ਕੱਚਾ ਅਦਰਕ ਫੇਹ ਕੇ ਖਾਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਇਕ ਤਿਹਾਈ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਕਹਿ ਕੇ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਅਦਰਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਅਦਰਕ ਦੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲੀ ਟਾਫੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਦਰਕ ਦਾ ਰਸ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਜਾਰਜੀਆ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਇਸ ਖੋਜ ਨੇ ਕਮਾਲ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਧਰੇ ਹਨ ਕਿ ਅਦਰਕ ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪੱਠਿਆਂ ਦੀ ਸੋਜ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਾੜੇ ਅਸਰ ਦੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਅਦਰਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪੀੜ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਦੋਵਾਂ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪੀੜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕੱਚਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਭੁੰਨ ਕੇ, ਅਦਰਕ ਕੁਦਰਤੀ ਦਰਦ ਨਿਵਾਰਕ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਦਾ ਹੈ !

ਅਦਰਕ ਵਿਚ 9 ਤੱਤ ਲੱਭੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਨਸਾਨੀ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰਲੇ ਸਿਰੋਟੋਨਿਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਅੰਤੜੀਆਂ ਦੀ ਨਾਰਮਲ ਤੋਰ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਏ।

ਅਦਰਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਾਏ ਰਸ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਇਕ ਖੋਜ ਵਿਚ ਇਹ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਅੰਤੜੀਆਂ ਦੀ ਸੋਜ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਾਰਕਰ ਪਰੋਸਟਾਗਲੈਂਡਿਨ ਈ2 (PGE2) ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਇਸ ਮਾਰਕਰ ਦਾ ਅੰਤੜੀਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਵਿਚ ਰੋਲ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਅਦਰਕ ਅੰਤੜੀਆਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਕੁੱਝ ਖੋਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰੀਂ ਰਸਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆ ਰਹੀ ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਦਿਲ ਕੱਚੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਕਿ ਆਮ ਟਾਫੀ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦਰਕ ਦਾ ਰਸ ਪੀਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਲਟੀ ਛੇਤੀ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਲਈ ਰੁਕ ਗਈ ਤੇ ਦਿਲ ਕੱਚਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੰਜ ਹੀ ਜੱਚਾ ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਉਲਟੀਆਂ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਵੀ ਅਦਰਕ ਅਸਰਦਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕੈਂਸਰ ਵਾਸਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਕੀਮੋਥੈਰਪੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਉਲਟੀਆਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵੀ ਕੁੱਝ ਹੱਦ ਤਕ ਅਸਰ ਵਿਖਾ ਗਿਆ।

ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆ ਰਹੀਆਂ ਉਲਟੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਦਰਕ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਲੱਠੀ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਚੂਸ ਲੈਣ ਨਾਲ ਫ਼ਰਕ ਦਿੱਸਿਆ।

ਕੁੱਝ ਖੋਜਾਂ ਜੋ ਹਾਲੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀਆਂ, ਉਹ ਹਨ :-

ਅਦਰਕ ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਉੱਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕੋਲੈਸਟਰੋਲ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਲਹੂ ਪਤਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਜਰੋਨ ਈ. ਕੌਲਾਈ ਕੀਟਾਣੂ (Enterotoxigenic E. Coli) ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਮਾੜੇ ਰਸਾਂ (Enterotoxin) ਨੂੰ ਅਸਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਟੱਟੀਆਂ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਵੀ !

ਇਕ ਹੋਰ ਖੋਜ ਜੋ ਕਈ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਸ਼ੱਕਰ ਰੋਗੀਆਂ ਵਿਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸ਼ੱਕਰ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਚਿੱਟਾ ਮੋਤੀਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜੇ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਅਦਰਕ ਆਪਣੇ ਐਂਟੀਗਲਾਈਕੇਟਿੰਗ ਅਸਰ ਰਾਹੀਂ ਚਿੱਟੇ ਮੋਤੀਏ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਦੇਰ ਤੱਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਦਰਕ ਵਿਚਲੇ ਤੇਲ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ – ਜ਼ਿੰਜਰੋਨ, ਸ਼ੋਗੋਲਜ਼, ਜਿੰਜੀਰੋਲ, ਵੋਲਾਟਾਈਲ ਤੇਲ। ਇਹ ਤਾਜ਼ੇ ਅਦਰਕ ਵਿਚਲੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਭਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਚੂਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੰਜੀਰੋਲ ਦਾ ਅਸਰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅੰਤੜੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਰਵਾਂ ਹੋਈ, ਦਰਦ ਘੱਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ, ਹਲਕੀ ਨੀਂਦਰ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਬੁਖ਼ਾਰ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਕੀਟਾਣੂਆਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਅਸਰਦਾਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਚੂਹੀਆਂ ਦੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਵਿਚਲੇ ਕੁੱਝ ਸੈੱਲ ਮਾਰ ਦੇਣ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਦਿੱਸਿਆ।

ਕਮਾਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਕਬਜ਼ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਅਦਰਕ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਲ ਦਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪਾ ਕੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਤਾਂ ਮੰਨੀ ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਗੱਲ ਹੈ ਤੇ ਖੋਜ ਵੀ ਸਾਬਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਅਦਰਕ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਥੁੱਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖਾਣਾ ਛੇਤੀ ਹਜ਼ਮ ਹੋਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੇਟ ਗੈਸ, ਅਫ਼ਾਰਾ, ਕਬਜ਼, ਪੇਟ ਦਰਦ ਆਦਿ ਲਈ ਤਾਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਜ਼ੁਕਾਮ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਅਦਰਕ ਤੋਂ ਬਣੀ ਚਾਹ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਦਾ ਅਸਰ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਬਰਮਾ, ਚੀਨ, ਕੌਂਗੋ, ਭਾਰਤ, ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ, ਨੇਪਾਲ, ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਕਨੇਡਾ ਵਿਚ ਸਫਰ ਦੌਰਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਦਿਲ ਕੱਚੇ, ਪੇਟ ਗੈਸ ਤੇ ਜ਼ੁਕਾਮ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਹਨ। ਕੋਈ ਚੂਸ ਕੇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉਬਾਲ ਕੇ, ਕੋਈ ਰਿੰਨ ਕੇ ਜਾਂ ਭੁੰਨ ਕੇ, ਕੋਈ ਅਦਰਕ ਕੁੱਟ ਕੇ ਅੰਬ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਲ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ (ਕੌਗੋ ਵਿਚ), ਕੋਈ ਅੰਡਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਜਾਂ ਕੋਲਾ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ (ਚੀਨ), ਕੋਈ ਅਦਰਕ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਪਾਮ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਜੂਸ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ (ਬਰਮਾ) ਤੇ ਕੋਈ ਪੇਸਟ ਬਣਾ ਕੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲਾ ਕੇ ਸਿਰਦਰਦ ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਦੀ ਦਰਦ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਨਿੰਬੂ ਕਾਲਾ ਲੂਣ ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਦਿਲ ਕੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ (ਭਾਰਤ) ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ !

ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਪੱਠਿਆਂ ਵਿਚਲੇ ਅਕੜਾਓ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਅਦਰਕ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਜਿੱਥੇ ਏਨੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਗਿਣਾਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮੇਰਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਮਾੜੇ ਅਸਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਦਰਕ ਓਨਾ ਹੀ ਅਸਰਦਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਸ਼ਕਲ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਉਂਝ ਹੀ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਫ਼ਾਰਾ ਅਦਰਕ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਅਦਰਕ ਲੈਣ ਨਾਲ ਅਫ਼ਾਰਾ ਵੱਧ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਦਿਲ ਕੱਚਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਦਾਣੇ ਨਿਕਲੇ ਵੀ ਦਿੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਦਰਕ ਦੇ ਪਾਊਡਰ ਨੂੰ ਖਾਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜੇ ਅੰਤੜੀਆਂ ਜਾਂ ਢਿੱਡ ਵਿਚ ਅਲਸਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਾਧੂ ਅਦਰਕ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅੰਤੜੀਆਂ ਵਿਚ ਰੋਕਾ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਦਰਕ ਵਾਰਫੈਰਿਨ ਦਵਾਈ ਖਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਕਾਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਕੁ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਅਦਰਕ ਖਾਂਦੇ ਸਾਰ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵੀ ਵਧਿਆ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਦਰਕ ਖਾਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਨਾਲ ਖਾਧੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਲੂਣ, ਆਦਿ ਨਾਲ !

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਤੇ ਵਿਚ ਪਥਰੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਦਰਕ ਖਾਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਾਈਲ ਰਸ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਥਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਅਦਰਕ ਦੇ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਤੇ ਕੁੱਝ ਕੁ ਮਾੜੇ ਅਸਰ ਵੀ ਗਿਣਾ ਦਿੱਤੇ ! ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਆਪ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਸੌਗਾਤ ਤੋਂ ਫ਼ਾਇਦਾ ਲੈਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਰਦ ਨਿਵਾਰਕ, ਖੰਘ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹਾਜ਼ਮੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਦਵਾਈ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ ਮਾਣਿਆ, ਮੇਰੀ ਜਾਚੇ, ਉਹ ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਗੁਆਈ ਬੈਠੇ ਹਨ ! ਜੇ ਥਕਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਤਾਂ ਕੀ ਹਰਜ਼ ਹੈ ਜੇ ਇਕ ਵਾਰ ਅਦਰਕ ਦੀ ਚਾਹ ਅਜ਼ਮਾ ਹੀ ਲਈ ਜਾਏ ?

ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਦਾ ਰੁਤਬਾ (ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਜੀ)

admin

June 21, 2023

ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਦਾ ਰੁਤਬਾ (ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਜੀ)

ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਜਾਂ ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ (1563 ਤੋਂ 1606 ਈ: ਤੱਕ ਅਰਥਾਤ) ਕੁਲ 43 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ, ਆਚਰਨਿਕ ਸਵੱਛਤਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਰਉਪਕਾਰ ਨਿਸ਼ਕਾਮਤਾ ਦੀ ਤਿਕੋਨ ਵਿੱਚ ਉਸਰਿਆ ਤੇ ਨਿਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਿਕ, ਸਾਹਿਤਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖਾਂ ’ਤੇ ਅਮਿੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤਿਕ ਨਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਹੈ ‘‘ਜੋਤਿ ਰੂਪਿ (’ਚ) ਹਰਿ ਆਪਿ; ਗੁਰੂ ਨਾਨਕੁ ਕਹਾਯਉ ॥ ਤਾ ਤੇ ਅੰਗਦੁ ਭਯਉ; ਤਤ ਸਿਉ ਤਤੁ ਮਿਲਾਯਉ ॥ ਅੰਗਦਿ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰਿ (ਕੇ); ਅਮਰੁ ਸਤਿਗੁਰੁ ਥਿਰੁ ਕੀਅਉ ॥ ਅਮਰਦਾਸਿ (ਨੇ) ਅਮਰਤੁ ਛਤ੍ਰੁ; ਗੁਰ ਰਾਮਹਿ (ਨੂੰ) ਦੀਅਉ ॥ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਦਰਸਨੁ ਪਰਸਿ; ਕਹਿ ਮਥੁਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਯਣ ॥ ਮੂਰਤਿ ਪੰਚ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੁਰਖੁ; ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਪਿਖਹੁ ਨਯਣ ॥੧॥’’ (ਸਵਈਏ ਮਹਲੇ ਪੰਜਵੇਂ ਕੇ/ਭਟ ਮਥੁਰਾ/੧੪੦੮) ਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਚੁਸਤੀਆਂ, ਚਤੁਰਾਈਆਂ, ਚਲਾਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਲਈ ‘‘ਗੁਰਿ (ਨੇ) ਕਹਿਆ; ਸਾ ਕਾਰ ਕਮਾਵਹੁ ॥’’ (ਓਅੰਕਾਰ/ਮਹਲਾ ੧/੯੩੩) ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਜੋ ਦੀਸੈ; ਸੋ ਤੇਰਾ ਰੂਪੁ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੭੨੪) ਵਾਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ‘‘ਹਉ ਗੋਸਾਈ ਦਾ ਪਹਿਲਵਾਨੜਾ ॥ ਮੈ ਗੁਰ ਮਿਲਿ ਉਚ ਦੁਮਾਲੜਾ ॥ ਸਭ ਹੋਈ ਛਿੰਝ ਇਕਠੀਆ; ਦਯੁ (ਦਈ) ਬੈਠਾ ਵੇਖੈ ਆਪਿ ਜੀਉ ॥੧੭॥ ਵਾਤ ਵਜਨਿ ਟੰਮਕ ਭੇਰੀਆ ॥ ਮਲ ਲਥੇ ਲੈਦੇ ਫੇਰੀਆ ॥ ਨਿਹਤੇ (ਢਾਹ ਲਏ) ਪੰਜਿ ਜੁਆਨ (ਕਾਮਾਦਿਕ) ਮੈ; ਗੁਰਿ (ਨੇ) ਥਾਪੀ ਦਿਤੀ ਕੰਡਿ ਜੀਉ ॥੧੮॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੭੪) ਵਾਕ ਰਾਹੀਂ ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਸਾਈਂ ਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਪਹਿਲਵਾਨ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰੇਕ ਘੋਲ ਵਿੱਚ ਖੇੜੇ ਤੇ ਸਹਿਜ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪਰਪੱਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ‘ਪੀਊ ਦਾਦੇ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ’ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 2312 ਸ਼ਬਦਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, ਛੰਤ, 6 ਵਾਰ ਆਦਿਕ ਹਨ) ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਈ; ਸਦੀਵ ਕਾਲ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਹਿਨਮਾਈ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੈਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ, ਸਾਹਿਤਿਕ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੂਝ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਦੁੱਤੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪੰਜਾਬ ਜਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੀ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ, ਸੰਤਾਂ, ਭੱਟਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਸੰਪਾਦਨਾ ਨਾਲ ਅਮਰ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਰਾਗਾਂ, ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮਜਮੂਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਢੁੱਕਵੀਂ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੁੱਚਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੱਡ ਅਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਿਧਰੇ ਆਪਾ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ‘‘ਇਕਾ ਬਾਣੀ, ਇਕੁ ਗੁਰੁ; ਇਕੋ ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰਿ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੩/੬੪੬) ਦੀ ਲੜੀਬਧ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਮਹਾਂ ਪੁਰਖ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕ ਸੁਰ ਹਨ, ਇਹ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ‘‘ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ ॥ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੧੩੪੯), ਬਿਸਰਿ ਗਈ ਸਭ ਤਾਤਿ ਪਰਾਈ ॥ (ਮਹਲਾ ੫/੧੨੯੯), ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ.. ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੯੭) ਦਾ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ, ਜੋ ‘‘ਸਭੇ ਜੀਅ ਸਮਾਲਿ; ਅਪਣੀ ਮਿਹਰ ਕਰੁ ॥ (ਮਹਲਾ ੫/੧੨੫੧) ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ; ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰਾਗਾਂ, ਛੰਦਾਂ, ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰ ਮਜਮੂਨ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਹੈ। ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ, ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ, ਗਾਥਾ, ਫੁਨਹੇ, ਮਾਰੂ ਡਖਣੇ ਆਦਿ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ‘‘ਤਖਤੁ ਬਖਤੁ ਲੈ ਮਲਿਆ; ਸਬਦ ਸੁਰਤਿ ਵਾਪਾਰਿ ਸਪਤਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਭੰਡਾਰੁ ਭਰਿ; ਕੀਰਤਨੁ ਕਥਾ ਰਹੈ ਰੰਗ ਰਤਾ।’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ/ਵਾਰ ੨੪ ਪਉੜੀ ੧੯) ਆਪ ਜੀ; ਮਹਾਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਉਸਤਾਦ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ; ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ, ਕਬੀਰ ਜੀ, ਜੈਦੇਵ ਜੀ, ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਆਦਿ ਸੰਤਾਂ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਮੀਰ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਤ ਭਾਖਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ‘ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਬ੍ਰਿਜਭਾਸ਼ਾ, ਲਹਿੰਦੀ, ਸਿੰਧੀ, ਮੁਲਤਾਨੀ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਆਦਿ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ; ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਕਦੀ ਹੈ।

ਡਾ. ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਬਾਹਰੀ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਇਖ਼ਲਾਕ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ ਉਦੋਂ ਜਿਸ ਬੋਲੀ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਗੁਰੁ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਿਭਾਅ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਭਗਤੀ ਰਸ ਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਰਸ ਲਈ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬਿਰੋਹ ਵਿਜੋਗ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਜਾਂ ਲਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੈਤਸਰੀ ਕੀ ਵਾਰ ਬੋਲੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸਟੀ ਕੋਣ ਤੋਂ ਵੰਨਗੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ । ਇਸ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਪੂਰਬੀ ਦਾ, ਇਕ ਲਹਿੰਦੀ ਦਾ ਤੇ ਪਉੜੀ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘‘ਸਲੋਕ ॥ ਕੋਟਿ ਦਾਨ ਇਸਨਾਨੰ; ਅਨਿਕ ਸੋਧਨ ਪਵਿਤ੍ਰਤਹ ॥ ਉਚਰੰਤਿ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਹਰਿ ਰਸਨਾ; ਸਰਬ ਪਾਪ ਬਿਮੁਚਤੇ ॥੧॥ ਈਧਣੁ ਕੀਤੋਮੂ ਘਣਾ; ਭੋਰੀ ਦਿਤੀਮੁ ਭਾਹਿ ॥ ਮਨਿ ਵਸੰਦੜੋ ਸਚੁ ਸਹੁ; ਨਾਨਕ ! ਹਭੇ ਡੁਖੜੇ ਉਲਾਹਿ ॥੨॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੭੦੭) ਇਉਂ ਜੈਤਸਰੀ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਤ੍ਰੈ ਰੰਗੀ ਪੀਂਘ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਦਾ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਤ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਸ਼; ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਚੰਗਿਆਈ ਤੇ ਨੇਕੀ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਨੇਕੀ ਨੂੰ ਜੰਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ‘‘ਗੁਰਮੁਖਿ ਖੋਜਤ ਭਏ ਉਦਾਸੀ ॥’’ (ਗੋਸਟਿ/ਮਹਲਾ ੧/੯੩੯) ਭਾਵ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਮਹਤੱਤਾ ਨੂੰ ‘‘ਮੇਰੇ ਮਾਧਉ ਜੀ ! ਸਤਸੰਗਤਿ ਮਿਲੇ, ਸੁ ਤਰਿਆ ॥’’ (ਸੋ ਦਰੁ/ਮਹਲਾ ੫/੧੦) ਰਾਹੀਂ ਉਚਿਆਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਸੰਗਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਵਾਈ ਲਈ ਦੂਰ ਦਰੇਡੇ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਮਿਲਦੇ, ਪੱਖਾ ਝਲਦੇ ਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ‘‘ਹਰਿ ਕੀਰਤਿ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਹੈ; ਸਿਰਿ ਕਰਮਨ ਕੈ ਕਰਮਾ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੬੪੨) ਸਿਧਾਂਤ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ‘‘ਵਿਚਿ ਸੰਗਤਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਵਸੈ ਜੀਉ ॥ (ਮਹਲਾ ੪/੯੪) ਯਾਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਸਤਿ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਕਰਵਾਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਦਿਆਂ ਫ਼ੈਸਲਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਤਿਣਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖਿੰਡੀ-ਪੁੰਡੀ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਮੁਰਦਾ ਤੇ ਨਿਢਾਲ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜੰਥੇਬੰਦ ਕਰਕੇ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੱੁਚੇ ਪ੍ਰੰਬਧ ਕੀਤੇ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ

ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ।
ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਭੀੜਾ ਤੇ ਵੈਰ ਭਾਵ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਆਪ ਭੁਖਿਆਂ ਰਹਿ ਕੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜਮਾਤੀ (ਕੌਮੀ) ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਰ ਭੇਟ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ ਦਸਵੰਧ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਕੀਤਾ ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਉਸ ਉਤੇ ‘‘ਥਾਲ ਵਿਚਿ ਤਿੰਨਿ ਵਸਤੂ ਪਈਓ.. ॥ (ਮਹਲਾ ੫/੧੪੨੯) ਦੀ ਪੱਕੀ ਮੋਹਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੀ ਹਨ।
ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ; ਦੇਸਾਂ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸਥਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਇਸ਼ਟ; ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ; ਇਉਂ ਧਰਮ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਮਾਜ; ਭਰਮਾਂ ਵਹਿਮਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨੌਤਾਂ ਤੇ ਫੋਕਟ ਭਰਮਾਂ ਨੇ ਵਿੰਨਿਆਂ ਪਿਆ ਸੀ ਮਾਨੋ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਟੁੱਟ ਚੱੁਕੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੁਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਲ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੀਤਲਾ ਨਿਕਲ ਆਈ ਤਾਂ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ੀਤਲਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਤਦ ਆਪ ਜੀ ‘ਡਿਗੈ ਨ ਡੋਲੇ’ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਿਆ ‘‘ਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਗਾਸੁ ਕੀਆ ਗੁਰਦੇਵ ॥ ਭਰਮ ਗਏ, ਪੂਰਨ ਭਈ ਸੇਵ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ ਸੀਤਲਾ ਤੇ ਰਖਿਆ ਬਿਹਾਰੀ ॥ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮਿ ਪ੍ਰਭਿ (ਨੇ) ਕਿਰਪਾ ਧਾਰੀ ॥੧॥ ਨਾਨਕ ! ਨਾਮੁ ਜਪੈ, ਸੋ ਜੀਵੈ ॥ ਸਾਧਸੰਗਿ ਹਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਪੀਵੈ ॥੨॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੨੦੦) ਦਾ ਮਹਾਨ ਸੰਦੇਸ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ‘‘ਏਕ ਟੇਕ ਗੋਵਿੰਦ ਕੀ; ਤਿਆਗੀ ਅਨ ਆਸ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੮੧੨) ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ। ਵਿਆਕੁਲ ਹੋਏ ਜਗਿਆਸੂਆਂ, ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ‘‘ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ ਦੂਜਾ ਨਾਹੀ ਕੋਇ ॥ ਤੂ ਕਰਤਾਰੁ ਕਰਹਿ ਸੋ ਹੋਇ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੭੨੩) ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ । ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਨੇਕੀ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸੱਚ ਕਿ ‘‘ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਹਿ ਸ੍ਰੇਸਟ ਧਰਮੁ ॥ ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮੁ ॥’’ (ਸੁਖਮਨੀ (ਮਹਲਾ ੫/੨੬੬) ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪੰਗਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ‘‘ਉਗਵਣਹੁ ਤੈ ਆਥਵਣਹੁ; ਚਹੁ ਚਕੀ ਕੀਅਨੁ ਲੋਆ ॥’’ (ਬਲਵੰਡ ਸਤਾ/੯੬੮) ਅਨੁਸਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਮੋਹਸਨਫਾਨੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਐਨਾ ਫੈਲਾਅ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਹਿਰ, ਕਸਬਾ ਜਾਂ ਕੋਨਾ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਨਾ ਵੱਸਦੇ ਹੋਣ।

ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋਰ ਨੇਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਠਿਆਂ ਕਰ ਲਏ । ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਛੋਹ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਐਸੇ ਗੁਰਮੁਖ ਇੱਕਠੇ ਕਰ ਲਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਕਲਿਆਣਾ ਜੀ, ਬੱੁਧੂ ਸ਼ਾਹ ਲਹੌਰੀ ਜੀ, ਭਾਈ ਅਜਬ ਡਰੋਲੀ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਜੀ, ਭਾਈ ਪ੍ਰੇਮਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ, ਆਦਿ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਰਹਿਣੀ, ਬਹਿਣੀ ਤੇ ਕਥਨੀ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਸਾਂਝੇ ਹੋ ਗਏ। ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਨੇ ਐਸੀ ਹੀ ਰਹਿਣੀ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸਾਂ ਵਿਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਵਾਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਫੈਲੀ ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਸਾਹਸੀ, ਸਿਆਣੇ ਅਤੇ ਧਨਾਢ ਬਣ ਗਏ।

ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਹਕੂਮਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਠੋਕਿਆਂ ਨੂੰ ਹਲੂਣਿਆ। ਜਬਰ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਸਬਰ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ‘‘ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ; ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੧੨੯੯) ਦੀ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਸਿਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਇਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਮੋੜ ਦੀ ਸੂਚਕ ਸੀ। ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਬਲਿਦਾਨ ਨੇ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ ਦੇ ਕੇ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ’ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਕਿ ਨੇਕੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ; ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ‘‘ਛਠਮੁ ਪੀਰੁ ਬੈਠਾ ਗੁਰੁ ਭਾਰੀ। (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ/ਵਾਰ ੧ ਪਉੜੀ ੪੮) ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੰਤ ਸਿਪਾਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।

ਆਓ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕਥਾ, ਛਬੀਲਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿੱਤ ਗੁਰਮਤਿ ਲਿਟਰੇਚਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਛਬੀਲ ਤੇ ਲੰਗਰ ਵੀ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਾਈਏ। ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ-ਕਾਰ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ‘‘ਅਕਲੀ ਕੀਚੈ ਦਾਨੁ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੧੨੪੫) ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਈਏ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਦੇਸ਼ ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਸਰੱਬਤ ਦੇ ਭਲੇ ਹਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਸੰਬੰਧੀ ਦਿੱਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਪੱਧਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾਈਏ ‘‘ਜੇ ਕੋ ਖਾਵੈ, ਜੇ ਕੋ ਭੁੰਚੈ; ਤਿਸ ਕਾ ਹੋਇ ਉਧਾਰੋ ॥ ਏਹ ਵਸਤੁ ਤਜੀ ਨਹ ਜਾਈ; ਨਿਤ ਨਿਤ ਰਖੁ ਉਰਿ ਧਾਰੋ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੧੪੨੯)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ (ਭਾਗ 1)

admin

June 21, 2023

ਪ੍ਰਸ਼ਨ–ਉੱਤਰ (ਭਾਗ 1)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਠੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ’ਚ ਲਿਖੇ ਮੰਗਲਾ ਚਰਨ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ‘‘ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥’’ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਛੇਦ ਕਰਕੇ ‘‘ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥’’ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ’ਚ ਕਿਹੜਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ ਵੱਧ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ ?

ਉੱਤਰ : ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਅਰਥਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਓਹੀ ਢੁਕਵਾਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਮੁੱਚੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ’ਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਮੰਗਲਾਚਰਨ; ਚਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ’ਚ ਦਰਜ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ

(1). ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ’ਚ ‘‘ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥’’ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੂਪ 33 ਵਾਰ ਦਰਜ ਹੈ।

(2) ‘‘ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥’’ ਭਾਵ ਸੰਪੂਰਨ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ’ਚੋਂ ‘‘ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ’’ ਇਹ 6 ਸ਼ਬਦ ਘਟਾ ਕੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੂਪ 9 ਵਾਰ ਦਰਜ ਹੈ।

(3) ‘‘ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥’’ ਇਸ ਰੂਪ ’ਚ 6 ਦੀ ਬਜਾਏ 8 ਸ਼ਬਦ ‘‘ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ’’ ਘਟਾ ਕੇ ਹੋਰ ਸੰਖੇਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੂਪ 2 ਵਾਰ ਦਰਜ ਹੈ।

(4) ‘‘ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥’’ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੂਪ 524 ਵਾਰ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਦਾ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਰ ‘ਸਤਿ ਨਾਮੁ’ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਨਾਮੁ’ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ ਹਰ ਵਾਰ ‘ੴ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸਤਿ’ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਰਿਜ਼ਕ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ਾ, ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕ ਰਸ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਸਦੀਵੀ ਹੋਂਦ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ’ਚ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੁਆਰਾ (ਮਿਲਦਾ ਹੈ)।

ਉਕਤ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ’ਚ ਤਾਂ ‘ੴ’ ਨਾਲ਼ ‘ਸਤਿ’ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰੀ ਆਏ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ’ਚ ਪਦ ਛੇਦ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਜਾਣੇ ਅਣਜਾਣੇ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਨਾਲੋਂ ‘ਗੁਰ’ ਅਲੱਗ ਕਰ ਕੇ ‘ਸਤਿ’ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ 44 ਵਾਰ ‘ਸਤਿ’ ਨਾਲ਼ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਗੁਰ’ ਅਤੇ ‘ਸਤਿਗੁਰ’ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ’ਚ ਤਾਂ ਬਹੁਤਾ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਇਹ ਸਮ ਅਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਹਨ; ਪਰ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ’ਚ ‘ੴ’ ਨੂੰ ‘ਸਦੀਵੀ ਸਥਿਰ’ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਤਿ’ ਦੀ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਖੇਪ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਦਾ ਸਹੀ ਉਚਾਰਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ‘‘ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥’’

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਹਰ ਵਾਰ ਆਏ ਸ਼ਬਦ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਨੂੰ ਵੀ ਪਦ ਛੇਦ ਕਰਕੇ ‘‘ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥’’ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਆਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕਾਰਕੀ ਅਰਥ ਦਾ, ਦੇ, ਦੀ, ਰਾਹੀਂ, ਦੁਆਰਾ ਆਦਿਕ ਕੇਵਲ ਉਸੇ ਬਣਤਰ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਅੱਖਰ ਮੁਕਤਾ ਜਾਂ ਸਿਹਰੀ ਸਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ਵਿੱਚ ‘ਰ’ ਅੱਖਰ ਮੁਰਤਾ ਹੈ।

ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਦਰਜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਠੀ ਇਸ (ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ) ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਸੁਣਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ’ਤੇ ‘‘ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥’’ ਉਚਾਰਨ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ‘‘ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥’’ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਰਵਾਨਗੀ ’ਚ ‘‘ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥’’ ਪਾਠ ਹੀ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਦ ਛੇਦ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਕਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਬਲਕਿ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਥਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪੈਨਲ ਬਣਾ ਕੇ ਹੋਈਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਭਾਵਕ ਮਨੁੱਖੀ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਕਾਈ ਲਈ ਆਏ ਸ਼ਬਦ ‘ਘੜੀ’ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ ? ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਮੂਲ ਇਕਾਈ ਬਾਰੇ ਪੱਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ?

ਉੱਤਰ: ਸਮਾਂ ਮਿਣਨ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ 1 ਦਿਨ (ਦਿਨ+ਰਾਤ) ਵਿੱਚ 8 ਪਹਿਰ ਅਤੇ 60 ਘੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੀ ਬਚਨ ਹਨ ‘‘ਆਠ ਹੀ ਪਹਰ, ਸਾਠਿ ਘਰੀ ਮੈ; ਜਉ ਏਕ ਘਰੀ ਸਾਧ ਸਮਾਗਮੁ ਕਰੈ, ਨਿਜ ਘਰ ਜਾਤ ਹੈ ॥310॥’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ/ਕਬਿੱਤ 310) ਇਸ ਗਣਿਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਪਹਿਰ ਦੀ ਔਸਤ ਲੰਬਾਈ ਬਣੀ 7.5 ਘੜੀਆਂ ਜਾਂ 3 ਘੰਟੇ ਜਾਂ 180 ਮਿੰਟ। ਜੇਕਰ 180 ਮਿੰਟਾਂ ਨੂੰ ਸਾਢੇ ਸੱਤ (7.5) ਪਹਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੰਡ ਲਈਏ ਤਾਂ ਇਕ ਘੜੀ ਦੀ ਔਸਤਨ ਲੰਬਾਈ ਬਣਦੀ ਹੈ : 24 ਮਿੰਟ।

ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ’ਚ ਦਿਨ ਵੱਡੇ ਤੇ ਰਾਤਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਘੜੀ ਦਾ ਉਕਤ ਸਮਾਂ ਵੀ ਵਧਦਾ-ਘਟਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ

ਦਿਨ ਦੇ 4 ਪਹਿਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ; ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ 4 ਪਹਿਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ; ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਦਿਨ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨ 14 ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ 10 ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਮਿੰਟ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਲਈਏ ਤਾਂ ਹਰ ਦਿਨ 14 ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਹੈ ਭਾਵ 4 ਪਹਿਰ= 14 ਘੰਟੇ; ਇਉਂ 1 ਪਹਿਰ= 3 ਘੰਟੇ 30 ਮਿੰਟ (ਜਾਂ 210 ਮਿੰਟ) ਬਣ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ 210 ਮਿੰਟਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ 7.5 (ਇੱਕ ਪਹਿਰ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ) ’ਤੇ ਵੰਡੀਏ ਤਾਂ ਇੱਕ ਘੜੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਇਆ 28 ਮਿੰਟ। ਰਾਤ ਦੇ 4 ਪਹਿਰਾਂ ’ਚ 10 ਘੰਟੇ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਿਸ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਪਹਿਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਣਿਆ 2 ਘੰਟੇ 30 ਮਿੰਟ (ਜਾਂ 150 ਮਿੰਟ), ਇਨ੍ਹਾਂ 150 ਮਿੰਟਾਂ ਨੂੰ 7.5 ’ਤੇ ਵੰਡੀਏ ਤਾਂ ਇੱਕ ਘੜੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਣਿਆ 20 ਮਿੰਟ ਯਾਨੀ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਰ ਘੜੀ; 28 ਮਿੰਟ ਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪਹਿਰ; ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਰ ਘੜੀ 20 ਮਿੰਟ ਦੀ ਤੇ ਇੱਕ ਪਹਿਰ; ਢਾਈ ਘੰਟਿਆਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲ਼ਟ; ਸਰਦੀਆਂ (ਦਸੰਬਰ ਜਨਵਰੀ) ’ਚ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦਿਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਹਿਰ ਤੇ ਘੜੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਤੇ ਪਹਿਰ; ਵੱਡੇ ਹੋਣਗੇ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਅਰਦਾਸੀਆ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ ‘ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਦੇਗ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ; ਆਪ ਜੀ ਭੋਗ ਲਾਓ’ ਕੀ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾਨ ਭੇਂਟ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ?

ਉੱਤਰ : ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਆਪ ਜੀ ਭੋਗ ਲਾਵੋ ਜਾਂ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲੱਗੇ’ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ ਜਾਣਾ ਹੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭੋਗ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਸਹੀ ਸ਼ਬਦ ਇਹ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ‘ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਦੇਗ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ; ਸਾਧ ਸੰਗਤ ’ਚ ਵਰਤਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਜੀ’।

ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਕਿਰਪਾਨ ਕਿਸ ਸਮੇਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ’ਚ ‘ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਮਦ (ਅ) ਦੀਆਂ ਅੰਤਲੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ, ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹਜੂਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ’ਚ ਸੁਣਾ ਕੇ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਜ ਪਉੜੀਆਂ ਤੇ ਇਕ ਅੰਤਲੀ ਪਉੜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਕਿਰਪਾਨ ਭੇਟ ਹੋਵੇ’।

ਸੋ ਮਰਿਆਦਾ ਵਿੱਚ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕਿਰਪਾਨ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਅਰਦਾਸੀਏ ਦੇ ਮੂਹੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ ਜਾਣ ‘ਆਪ ਜੀ ਭੋਗ ਲਾਵੋ’ ਜਾਂ ‘ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਬਖ਼ਸ਼ੋ ਜੀ’। ਇਸ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਸੁਣਨ ਉਪਰੰਤ ਕਿਰਪਾਨ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹਰ ਕਾਰਜ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੜਕੇ ਲੜਕੀ ਦੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲੈ ਕੇ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਲੜਕੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੜਕੇ ਦਾ ਪੱਲਾ ਲੜਕੀ ਹੱਥ ਫੜਾਵੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਭਾਵ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਆਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਅਰਦਾਸੀਆ ਸਿੰਘ ਅਰਦਾਸ ’ਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਜਾਵੇ ਜੀ’।

ਦੂਸਰੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹਜੂਰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਸੁਣਨ ਉਪਰੰਤ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਨੀਂਹ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਚਿਣਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ ਚਿਣਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਰਾਜ ਮਿਸਤਰੀ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਨੀਂਹ ਦੀ ਚਿਣਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਅਰਦਾਸੀਏ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੂਹੋਂ ਨੀਂਹ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ ਗਏ ਹੋਣ।

ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਦੇਗ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਰਪਾਨ ਭੇਟ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਅਰਦਾਸੀਏ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੂਹੋਂ ‘ਆਪ ਜੀ ਭੋਗ ਲਾਵੋ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ ਜਾਣ’ ਬਲਕਿ ਬਿਹਤਰ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਸੁਣਨ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਕਿਰਪਾਨ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ‘ਮੀਣੇ, ਮਸੰਦ, ਧੀਰ ਮੱਲੀਏ, ਰਾਮਰਾਈਏ, ਨੜੀਮਾਰ, ਕੁੜੀਮਾਰ, ਸਿਰਗੁੰਮ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਤਨਖ਼ਾਹੀਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ ?

ਉੱਤਰ : ਮੀਣੇ = ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਨਕੋਸ਼ ’ਚ ਮੀਣੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਕਪਟੀ’, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਛਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵੇ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਗੱਦੀ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਉਹ ਸਦਾ ਕਪਟ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਮੀਣੇ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੀ ਵੰਸਜ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਹੀ।

ਮਸੰਦ: ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪਾਸਾਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਸਵੰਧ; ਸੰਗਤਾਂ ਪਾਸੋਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ‘ਮਸੰਦ’ ਥਾਪੇ ਸਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ’ਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਦਸਵੰਧ ਭੇਟਾ; ਖਾਣ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦਤ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਚਰਨਹੀਨ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਸੁਧਰਨ ਵਾਲੇ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਤੇਲ ਦੇ ਗਰਮ ਕੜਾਹੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਲਕ ਦਾ ਦੁਰਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਨਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਸੰਦਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਧੀਰਮੱਲੀਏ : ਧੀਰਮੱਲ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪੋਤਰਾ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, 7ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, 8ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਤਾਇਆ ਅਤੇ 9ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰਗੱਦੀ ਹਥਿਆਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ’ਚ ਬਾਬਾ ਰਾਮਰਾਇ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਗੋਲ਼ੀ ਚਲਾਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਵਾਲ਼ ਵਾਲ਼ ਬਚੇ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇਸੇ ਦੀ ਬੰਸ ਦੇ ਸੋਢੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਮਰਾਇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜ ਦੀ ਟੇਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਰਾਮਰਾਈਏ : ਬਾਬਾ ਰਾਮਰਾਇ; ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ’ਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਰੁਧ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਭੇਜਿਆ। ਜਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ’ਚ ‘‘ਮਿਟੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੀ ਪੇੜੈ ਪਈ ਕੁਮਿ੍ਆਰ ॥ ਘੜਿ ਭਾਂਡੇ ਇਟਾ ਕੀਆ ਜਲਦੀ ਕਰੇ ਪੁਕਾਰ ॥’’ (ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਮ 1/466) ਲਿਖ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਮਰਾਇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਬਦ ਬੇਈਮਾਨ ਹੈ। ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਗਲਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬਦਲਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ; ਬਾਬਾ ਰਾਮਰਾਇ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸੋ ਬਾਬਾ ਰਾਮਰਾਇ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮਰਾਇ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਦੇਹਰਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੌਂਪੀ ਤਾਂ ਰਾਮਰਾਇ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਰਾਮਰਾਇ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮਰਾਈਏ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨੜੀਮਾਰ : ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਨਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਨੜੀਮਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਹੁੱਕੇ ਦੀ ਨੜੀ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਾ/ ਹੁੱਕਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ’।

ਕੁੜੀਮਾਰ : ਕੁੜੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਖਰਚੇ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਾਮਾਦ ਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇ।

ਸਿਰਗੁੰਮ : ਜੈਨੀਆਂ ਵਾਙ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ਼ ਪੁਟਵਾ ਲਏ ਜਾਂ ਸਿਰ ਮੁਨਾ ਕੇ ਰੋਡਾ ਘੋਡਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਮਤ ’ਚ ਸਿਰਗੁੰਮ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰ ਮੁਨਵਾ ਲਿਆ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਸੰਗਤ ’ਚ ਕਥਾ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਗ੍ਰੰਥ ਜਾਂ ਪੁਸਤਕ ’ਚੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਉੱਤਰ : ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ (ੳ) ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸਿੱਖ ਹੀ ਕਰੇ।

(ਅ) ਕਥਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰਮਤਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਉਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।

(ੲ) ਕਥਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪੰਥਕ ਪੁਸਤਕ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ (ਜੋ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ) ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਅਨਮਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਹਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕਿਸੇ ਮਹਾਤਮਾ ਜਾਂ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ : ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ’ਚ ਸੰਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉੱਤਰ : ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ‘ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕੀਰਤਨ, ਕਥਾ, ਵਖਿਆਨ, ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਅਰਦਾਸ, ਫ਼ਤਹ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਤੇ ਹੁਕਮ’।

ਨਾਮ ਦਾਨੁ ਗੁਰਿ+ਪੂਰੈ ਦੀਓ; ਮੈ ਏਹੋ ਆਧਾਰੀ ॥

admin

June 21, 2023

ਨਾਮ ਦਾਨੁ ਗੁਰਿ+ਪੂਰੈ (ਨੇ) ਦੀਓ; ਮੈ ਏਹੋ ਆਧਾਰੀ ॥

ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਆਸਾ ਮਹਲਾ ੫ ॥

ਅੰਤਰਿ ਗਾਵਉ ਬਾਹਰਿ ਗਾਵਉ; ਗਾਵਉ ਜਾਗਿ ਸਵਾਰੀ ॥

ਸੰਗਿ ਚਲਨ ਕਉ ਤੋਸਾ ਦੀਨ੍ਾ; ਗੋਬਿੰਦ ਨਾਮ ਕੇ ਬਿਉਹਾਰੀ ॥੧॥

ਅਵਰ ਬਿਸਾਰੀ ਬਿਸਾਰੀ ॥ ਨਾਮ ਦਾਨੁ ਗੁਰਿ+ਪੂਰੈ (ਨੇ) ਦੀਓ; ਮੈ ਏਹੋ ਆਧਾਰੀ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

ਦੂਖਨਿ ਗਾਵਉ ਸੁਖਿ (’ਚ) ਭੀ ਗਾਵਉ; ਮਾਰਗਿ ਪੰਥਿ ਸਮ੍ਾਰੀ ॥

ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜੁ ਗੁਰਿ (ਨੇ) ਮਨ ਮਹਿ ਦੀਆ; ਮੋਰੀ ਤਿਸਾ ਬੁਝਾਰੀ ॥੨॥

ਦਿਨੁ ਭੀ ਗਾਵਉ ਰੈਨੀ ਗਾਵਉ; ਗਾਵਉ ਸਾਸਿ ਸਾਸਿ (ਨਾਲ਼) ਰਸਨਾਰੀ ॥

ਸਤਸੰਗਤਿ ਮਹਿ ਬਿਸਾਸੁ ਹੋਇ; ਹਰਿ ਜੀਵਤ ਮਰਤ ਸੰਗਾਰੀ ॥੩॥

ਜਨ ਨਾਨਕ ਕਉ ਇਹੁ ਦਾਨੁ ਦੇਹੁ ਪ੍ਰਭ ! ਪਾਵਉ ਸੰਤ ਰੇਨ ਉਰਿ ਧਾਰੀ ॥

ਸ੍ਰਵਨੀ ਕਥਾ ਨੈਨ ਦਰਸੁ ਪੇਖਉ; ਮਸਤਕੁ ਗੁਰ ਚਰਨਾਰੀ ॥੪॥ (ਮਹਲਾ ੫/੪੦੧)

ਨੋਟ : ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ‘ਉ’ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਬਿੰਦੀ ਸਹਿਤ ਉਚਾਰਨ ਹੋਣਗੇ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਗਾਵਉਂ, ਪਾਵਉਂ, ਪੇਖਉਂ’।

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਬਦ ਪੰਚਮ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਸੀ੍ਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਅੰਗ 401 ’ਤੇ ਅੰਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫ਼ੁਰਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਕੀ ਓਟ; ਉੁੱਕਾ ਹੀ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦਿਨ ਰਾਤ, ਹਰੇਕ ਸੁਆਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਜਪਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਕੀ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੇ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੋਰਠਿ ਰਾਗ ਵਿਚਲੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ‘‘ਹਰਿ ਸਾਚਾ ਸਿਮਰਹੁ; ਭਾਈ ! ॥ ਸਾਧ ਸੰਗਿ ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਪਾਈਐ; ਹਰਿ ਬਿਸਰਿ ਨ ਕਬਹੂ ਜਾਈ ॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੬੧੬), ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਵੀ ਬਚਨ ਹਨ ‘‘ਕਹਤ ਕਬੀਰ ਸੁਨਹੁ ਰੇ ਪ੍ਰਾਨੀ ! ਛੋਡਹੁ ਮਨ ਕੇ ਭਰਮਾ ॥ ਕੇਵਲ ਨਾਮੁ ਜਪਹੁ ਰੇ ਪ੍ਰਾਨੀ ! ਪਰਹੁ ਏਕ ਕੀ ਸਰਨਾਂ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੬੯੨), ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਸੋਰਠ ਰਾਗ ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਹੋਰ ਬਚਨ ਹਨ ‘‘ਹਰਿ ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਸਭ ਬਿਧਿ ਜਾਣੈ; ਤਾ ਕਿਸੁ ਪਹਿ ਆਖਿ ਸੁਣਾਈਐ ॥ ਕਹਣੈ ਕਥਨਿ (ਨਾਲ਼) ਨ ਭੀਜੈ ਗੋਬਿੰਦੁ; ਹਰਿ ਭਾਵੈ ਪੈਜ ਰਖਾਈਐ ॥ ਅਵਰ ਓਟ ਮੈ ਸਗਲੀ ਦੇਖੀ; ਇਕ ਤੇਰੀ ਓਟ ਰਹਾਈਐ ॥੩॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੬੨੪), ਪਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਹਥਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਰਹਾਉ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ‘‘ਅਵਰ ਬਿਸਾਰੀ ਬਿਸਾਰੀ ॥ ਨਾਮ ਦਾਨੁ ਗੁਰਿ+ਪੂਰੈ (ਨੇ) ਦੀਓ; ਮੈ ਏਹੋ ਆਧਾਰੀ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ ਅਰਥ : ਹੇ ਭਾਈ ! ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਓਟ ਮੈਂ ਉੱਕਾ ਹੀ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿ (ਗੁਰੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ) ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਝਿਜਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸਗੋਂ ‘‘ਜੋ ਗੁਰੁ ਕਹੈ; ਸੋਈ ਭਲ ਮਾਨਹੁ… ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੬੬੭) ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਸੀਸ ਝੁਕਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਾ ਸੀਸ ਝੁਕਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਕੇ ਹੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਏਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਈ ਭੁੱਲੇ ਭਟਕੇ ਲੋਕ; ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇੇ ਲੜ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੜ ਲੱਗਣਾ ਵਕਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਅਖੀਰਲੇ ਸਵਾਸਾਂ ਤੱਕ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਏਹੋ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲ਼ੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ। ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਗੁਰੂ ਹੀ ਕਾਹਦਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਰਾਈ ਤਾਤ (ਈਰਖਾ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ‘‘ਜਿਸੁ ਮਿਲਿਐ ਮਨਿ (’ਚ) ਹੋਇ ਅਨੰਦੁ; ਸੋ ਸਤਿਗੁਰੁ ਕਹੀਐ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੧੬੮), ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬਾਕੀ ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਦੇ ’ਚ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ‘‘ਅੰਤਰਿ ਗਾਵਉ ਬਾਹਰਿ ਗਾਵਉ; ਗਾਵਉ ਜਾਗਿ ਸਵਾਰੀ ॥ ਸੰਗਿ ਚਲਨ ਕਉ ਤੋਸਾ ਦੀਨ੍ਾ; ਗੋਬਿੰਦ ਨਾਮ ਕੇ ਬਿਉਹਾਰੀ ॥੧॥’’ ਅਰਥ : ਹੇ ਭਾਈ ! ਗੁਰੂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਸਦਕਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਵਣਜਾਰੇ ਸਤਸੰਗੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ; ਸਫ਼ਰ-ਖਰਚ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਬਾਹਰ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਨ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤਿ ਸਲਾਹ ਚੇਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਸੌਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਅਤੇ ਤੀਸਰੇ ਪਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ‘‘ਦੂਖਨਿ (’ਚ) ਗਾਵਉ ਸੁਖਿ (’ਚ) ਭੀ ਗਾਵਉ; ਮਾਰਗਿ+ਪੰਥਿ (’ਚ) ਸਮ੍ਾਰੀ ॥ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜੁ ਗੁਰਿ (ਨੇ) ਮਨ ਮਹਿ ਦੀਆ; ਮੋਰੀ ਤਿਸਾ ਬੁਝਾਰੀ ॥੨॥ ਦਿਨੁ ਭੀ ਗਾਵਉ; ਰੈਨੀ ਗਾਵਉ; ਗਾਵਉ ਸਾਸਿ ਸਾਸਿ (ਨਾਲ਼) ਰਸਨਾਰੀ ॥ ਸਤਸੰਗਤਿ ਮਹਿ ਬਿਸਾਸੁ ਹੋਇ; ਹਰਿ ਜੀਵਤ ਮਰਤ ਸੰਗਾਰੀ ॥੩॥’’ ਅਰਥ : ਹੇ ਭਾਈ ! ਗੁਰੂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਨਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ । ਹੁਣ ਮੈਂ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਨੀ ਹਰੇਕ ਸੁਆਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਨਾਲ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਾਈ ! ਇਹ ਸਾਰੀ ਬਰਕਤ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਦੀ ਹੈ। ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆਂ ਅਨੁਭਵੀ ਬੰਦਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਮਰਦਿਆਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਹੁਣ ਅਖੀਰਲੇ ਪਦੇ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਜੋਦੜੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫ਼ੁਰਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ‘‘ਜਨ ਨਾਨਕ ਕਉ ਇਹੁ ਦਾਨੁ ਦੇਹੁ ਪ੍ਰਭ ! ਪਾਵਉ ਸੰਤ ਰੇਨ ਉਰਿ ਧਾਰੀ ॥ ਸ੍ਰਵਨੀ ਕਥਾ ਨੈਨ ਦਰਸੁ ਪੇਖਉ; ਮਸਤਕੁ ਗੁਰ ਚਰਨਾਰੀ ॥੪॥’’ ਅਰਥ : ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਆਪਣੇ ਦਾਸ ਨਾਨਕ ਨੂੰ ਇਹ ਦਾਨ ਦੇਈ ਰੱਖਿਓ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਦੀ ਚਰਨ ਧੂੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਾਂ, ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਰਹਾਂ। ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂ ਤੇ ਆਪਣਾ ਮੱਥਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾ ਉੱਤੇ ਧਰੀ ਰੱਖਾਂ। ਸੂਹੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਚਨ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਦੇ ਹਨ ‘‘ਦਿਨੁ ਰੈਣਿ ਸਾਸਿ+ਸਾਸਿ (ਨਾਲ਼) ਗੁਣ ਗਾਵਾ; ਜੇ ਸੁਆਮੀ ਤੁਧੁ ਭਾਵਾ ॥ ਨਾਮੁ ਤੇਰਾ ਸੁਖੁ ਨਾਨਕੁ ਮਾਗੈ; ਸਾਹਿਬਿ+ਤੁਠੈ (ਨਾਲ਼) ਪਾਵਾ ॥੪॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੭੪੭)

ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ, ਹਰਿ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ

admin

June 21, 2023

ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ, ਹਰਿ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ

ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ (ਕੈਨੇਡਾ)

ਰਾਗੁ ਆਸਾ, ਮਹਲਾ ੪, ਸੋ ਪੁਰਖੁ, ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥

ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ, ਹਰਿ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ; ਹਰਿ ਅਗਮਾ ਅਗਮ ਅਪਾਰਾ ॥ ਸਭਿ ਧਿਆਵਹਿ, ਸਭਿ ਧਿਆਵਹਿ ਤੁਧੁ ਜੀ; ਹਰਿ ਸਚੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾ ॥ ਸਭਿ ਜੀਅ ਤੁਮਾਰੇ ਜੀ; ਤੂੰ ਜੀਆ ਕਾ ਦਾਤਾਰਾ ॥ ਹਰਿ ਧਿਆਵਹੁ ਸੰਤਹੁ ਜੀ ! ਸਭਿ ਦੂਖ ਵਿਸਾਰਣਹਾਰਾ ॥ ਹਰਿ ਆਪੇ ਠਾਕੁਰੁ, ਹਰਿ ਆਪੇ ਸੇਵਕੁ ਜੀ; ਕਿਆ, ਨਾਨਕ ! ਜੰਤ ਵਿਚਾਰਾ ॥੧॥ ਤੂੰ ਘਟ ਘਟ ਅੰਤਰਿ, ਸਰਬ ਨਿਰੰਤਰਿ ਜੀ; ਹਰਿ ਏਕੋ ਪੁਰਖੁ ਸਮਾਣਾ ॥ ਇਕਿ ਦਾਤੇ, ਇਕਿ ਭੇਖਾਰੀ ਜੀ; ਸਭਿ ਤੇਰੇ ਚੋਜ ਵਿਡਾਣਾ ॥ ਤੂੰ ਆਪੇ ਦਾਤਾ, ਆਪੇ ਭੁਗਤਾ ਜੀ; ਹਉ, ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਜਾਣਾ ॥ ਤੂੰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਬੇਅੰਤੁ ਬੇਅੰਤੁ ਜੀ; ਤੇਰੇ ਕਿਆ ਗੁਣ ਆਖਿ ਵਖਾਣਾ ॥ ਜੋ ਸੇਵਹਿ, ਜੋ ਸੇਵਹਿ ਤੁਧੁ ਜੀ; ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੁਰਬਾਣਾ ॥੨॥ ਹਰਿ ਧਿਆਵਹਿ, ਹਰਿ ਧਿਆਵਹਿ ਤੁਧੁ ਜੀ; ਸੇ ਜਨ ਜੁਗ ਮਹਿ ਸੁਖਵਾਸੀ ॥ ਸੇ ਮੁਕਤੁ, ਸੇ ਮੁਕਤੁ ਭਏ, ਜਿਨ ਹਰਿ ਧਿਆਇਆ ਜੀ; ਤਿਨ ਤੂਟੀ ਜਮ ਕੀ ਫਾਸੀ ॥ ਜਿਨ ਨਿਰਭਉ, ਜਿਨ ਹਰਿ ਨਿਰਭਉ ਧਿਆਇਆ ਜੀ; ਤਿਨ ਕਾ ਭਉ ਸਭੁ ਗਵਾਸੀ ॥ ਜਿਨ ਸੇਵਿਆ, ਜਿਨ ਸੇਵਿਆ ਮੇਰਾ ਹਰਿ ਜੀ; ਤੇ ਹਰਿ ਹਰਿ ਰੂਪਿ ਸਮਾਸੀ ॥ ਸੇ ਧੰਨੁ, ਸੇ ਧੰਨੁ, ਜਿਨ ਹਰਿ ਧਿਆਇਆ ਜੀ; ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਬਲਿ ਜਾਸੀ ॥੩॥ ਤੇਰੀ ਭਗਤਿ, ਤੇਰੀ ਭਗਤਿ ਭੰਡਾਰ ਜੀ; ਭਰੇ ਬਿਅੰਤ ਬੇਅੰਤਾ ॥ ਤੇਰੇ ਭਗਤ, ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਸਲਾਹਨਿ ਤੁਧੁ ਜੀ; ਹਰਿ ਅਨਿਕ ਅਨੇਕ ਅਨੰਤਾ ॥ ਤੇਰੀ ਅਨਿਕ, ਤੇਰੀ ਅਨਿਕ ਕਰਹਿ ਹਰਿ ਪੂਜਾ ਜੀ; ਤਪੁ ਤਾਪਹਿ, ਜਪਹਿ ਬੇਅੰਤਾ ॥ ਤੇਰੇ ਅਨੇਕ, ਤੇਰੇ ਅਨੇਕ ਪੜਹਿ ਬਹੁ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਸਾਸਤ ਜੀ; ਕਰਿ ਕਿਰਿਆ ਖਟੁ ਕਰਮ ਕਰੰਤਾ ॥ ਸੇ ਭਗਤ, ਸੇ ਭਗਤ ਭਲੇ ਜਨ ਨਾਨਕ ਜੀ; ਜੋ ਭਾਵਹਿ ਮੇਰੇ ਹਰਿ ਭਗਵੰਤਾ ॥੪॥ ਤੂੰ ਆਦਿ ਪੁਰਖੁ ਅਪਰੰਪਰੁ ਕਰਤਾ ਜੀ; ਤੁਧੁ ਜੇਵਡੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ ॥ ਤੂੰ ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਏਕੋ, ਸਦਾ ਸਦਾ ਤੂੰ ਏਕੋ ਜੀ; ਤੂੰ ਨਿਹਚਲੁ ਕਰਤਾ ਸੋਈ ॥ ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਭਾਵੈ, ਸੋਈ ਵਰਤੈ ਜੀ; ਤੂੰ ਆਪੇ ਕਰਹਿ ਸੁ ਹੋਈ ॥ ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸਭ ਉਪਾਈ ਜੀ; ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਸਿਰਜਿ ਸਭ ਗੋਈ ॥ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਕਰਤੇ ਕੇ ਜੀ; ਜੋ ਸਭਸੈ ਕਾ ਜਾਣੋਈ ॥੫॥੧॥ (ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਆਸਾ ਮਹਲਾ ੪/੧੧)

ਇਸ ਹਥਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਰੰਭ ’ਚ ਆਏ ‘ਸੋ ਪੁਰਖੁ’ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ‘ਸਿਰਲੇਖ’ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ‘ਪੁਰਖੁ’ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੰਦਰ 33 ਵਾਰ ਦਰਜ ਸੰਪੂਰਨ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ ਤੇ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ, ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ’। ‘ਪੁਰਖੁ’ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਕਈ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ’ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ; ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ‘‘ਪੁਰਖਾਂ ਬਿਰਖਾਂ ਤੀਰਥਾਂ; ਤਟਾਂ ਮੇਘਾਂ ਖੇਤਾਂਹ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੪੬੭) ਇਸ ਵਾਕ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ’ਚ ਬਿੰਦੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ‘ਪੁਰਖਾਂ, ਬਿਰਖਾਂ, ਤੱਟਾਂ, ਮੇਘਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ’। ਇਸ ਪੂਰੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ 13 ਨਾਂਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਕੰਨੇ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁ ਵਚਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਬਣਦੇ ਹਨ ‘ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ (ਗਿਣਤੀ), ਸਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ (ਗਿਣਤੀ ਰੱਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ) ਆਦਿ। ਫਿਰ ਆਇਆ ਹੈ ‘ਪੂਰਨ ਸਤਿਗੁਰੂ’ ਲਈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘‘ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੁਰਖੁ ਮਿਲਿਆ, ਪ੍ਰਭੁ ਪ੍ਰਗਟਿਆ; ਗੁਣ ਗਾਵੈ, ਗੁਣ ਵੀਚਾਰੀ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੬੦੭) ਇੱਥੇ ‘ਪੁਰਖੁ’; ਇਕ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ। ‘ਪੁਰਖੁ’ ਸ਼ਬਦ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘‘ਇਸੁ ਜਗ ਮਹਿ ਪੁਰਖੁ ਏਕੁ ਹੈ; ਹੋਰ ਸਗਲੀ ਨਾਰਿ ਸਬਾਈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੩/੫੯੧) ਹਥਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ‘‘ਤੂੰ ਘਟ ਘਟ ਅੰਤਰਿ, ਸਰਬ ਨਿਰੰਤਰਿ ਜੀ; ਹਰਿ ਏਕੋ ਪੁਰਖੁ ਸਮਾਣਾ ॥’’ (ਸੋ ਪੁਰਖੁ/ਮਹਲਾ ੪/੧੧) ਭਾਵ ‘ਪੁਰਖੁ’ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕੋ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਹਿਰਦੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ’ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਕਰਤਾ’ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਿਵੇਂ ਕੁਰਸੀ, ਕੰਪਿਊਟਰ, ਆਈਪੈਡ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਜਿਹੜੇ ਕਰਤੇ ਹਨ ਉਹ ਕੋਈ ਚਾਈਨਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਇੰਡੀਆ ’ਚ ਬੈਠਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ ਭਾਵ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਕਰਤਾ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਵਸਤੂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਦਕਿ ਜਗਤ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਕਰਤਾ (ਕਰਤਾਰ) ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਸਾਡੇ ਕੋਲ਼ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ੴ- ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਰਸ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ/ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਕ ਹੈ ‘‘ਕੀਤਾ ਪਸਾਉ ਏਕੋ ਕਵਾਉ ॥ ਤਿਸ ਤੇ ਹੋਏ ਲਖ ਦਰੀਆਉ ॥…. ॥੧੬॥’’ (ਜਪੁ/ਮਹਲਾ ੧/੩) ਉਸ ਕਰਤੇ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਕਰਤਾ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਅੰਦਰ ਉਸ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ

ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ, ਹਰਿ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ; ਹਰਿ ਅਗਮਾ ਅਗਮ ਅਪਾਰਾ ॥ ਭਾਵ ਉਹ ਪੁਰਖ ਨਿਰੰਜਨ; ਮਾਇਆ ਦੀ ਕਾਲਖ਼ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹਾਂ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕਾਲਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਨਿਰੰਜਨ ਹੈ। ਉਹ ਅਗੰਮ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ। ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ; ਅਸੀਮ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੀਆਂ ਸੀਮਤ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਸੀਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਰ ਪਾਉਣ ਹੈ ਜਦਕਿ ਉਹ ਅਪਾਰ ਹੈ, ਅੰਤ ਪਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵਾਕ ਹੈ ‘‘ਜਨ ਨਾਨਕ ! ਬਲਿ ਬਲਿ ਸਦ ਬਲਿ ਜਾਈਐ; ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਰਾਵਰਿਆ ॥੪॥੫॥’’ (ਸੋ ਦਰੁ/ਮਹਲਾ ੫/੧੦) ਭਾਵ ਤੇਰਾ ਅੰਤ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਆਦਿ। ਇਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਹਥਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੰਦ ਦੀ ਅਰੰਭਕ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ‘‘ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ, ਹਰਿ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ; ਹਰਿ ਅਗਮਾ ਅਗਮ ਅਪਾਰਾ ॥’’ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਸਬਦ ਵੀ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ

(1). ਤੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ; ਨਾਹੀ ਸਿਰਿ ਕਾਲਾ ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੧੦੩੮) ਭਾਵ ਤੇਰੇ ਉੱਪਰ ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਕਾਲ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਅਕਾਲ ਦੀ ਮੂਰਤਿ ਹੈ।

(2). ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਆਦਿ ਪੁਰਖ’ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੈ/ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੈਂ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪ ਵਿਆਪ ਰਿਹਾ ਹੈ ‘‘ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਕਰਤਾਰ; ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਸਭ ਆਪੇ ॥ ਸਰਬ ਰਹਿਓ ਭਰਪੂਰਿ; ਸਗਲ ਘਟ ਰਹਿਓ ਬਿਆਪੇ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੧੩੮੫) ‘ਪੁਰਖੁ’ ਦੀ ਇਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਸੀਂ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਾਂ।

(3). ਪੁਰਖ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿਰਜਨਹਾਰ ॥ ਜੀਅ ਜੰਤ ਦੇਵੈ ਆਹਾਰ ॥ (ਮਹਲਾ ੫/੧੧੪੮) ਭਾਵ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਜੀਅ-ਜੰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਹਾਰ (ਰਿਜ਼ਕ) ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਪੁਰਖੁ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ- ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

ਉਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਸਦੀਵੀ ਸਥਿਰ ਹਰੀ ! ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਿਰਜਹਾਰ ! ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ‘‘ਸਭਿ ਧਿਆਵਹਿ, ਸਭਿ ਧਿਆਵਹਿ ਤੁਧੁ ਜੀ; ਹਰਿ ਸਚੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾ ॥’’ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜੀਵ ਤੈਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ਹੀ ਰਿਜ਼ਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ ‘‘ਸਭਿ ਜੀਅ ਤੁਮਾਰੇ ਜੀ; ਤੂੰ ਜੀਆ ਕਾ ਦਾਤਾਰਾ ॥’’ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਸੋ ਦਰੁ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਖੰਡ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਪਰਮਾਰਥੀ ਪਥ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ ‘‘ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਚਿਤੁ ਗੁਪਤੁ ਲਿਖਿ ਜਾਣਨਿ; ਲਿਖਿ ਲਿਖਿ ਧਰਮੁ ਬੀਚਾਰੇ ॥ ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਈਸਰੁ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵੀ; ਸੋਹਨਿ ਤੇਰੇ ਸਦਾ ਸਵਾਰੇ ॥ ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਇੰਦ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰਾਸਣਿ ਬੈਠੇ; ਦੇਵਤਿਆ ਦਰਿ ਨਾਲੇ ॥’’ (ਸੋ ਦਰੁ/ਆਸਾ ਮਹਲਾ ੧/੯) ਭਾਵ ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ! ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਧਿਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੇਰੇ ਹੀ ਜੀਅ-ਜੰਤ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਤ ਮੁਤਾਬਕ ‘ਜੀਅ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਜੀਵ-ਜੰਤ’ ਹੈ ਜਦਕਿ ‘ਜੀ’ ਸਤਿਕਾਰਮਈ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘‘ਸਭਿ ਧਿਆਵਹਿ ਤੁਧੁ ਜੀ’’, ਪਰ ‘‘ਸਭਿ ਜੀਅ ਤੁਮਾਰੇ ਜੀ; ਤੂੰ ਜੀਆ ਕਾ ਦਾਤਾਰਾ ॥’’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈਂ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਰਿਜ਼ਕ ਪਹੁੰਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਤਾਂ ਤੇ ਹੇ ਸੰਤ ਜਨੋ ! ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰਣਹਾਰ ਹੈ ‘‘ਹਰਿ ਧਿਆਵਹੁ ਸੰਤਹੁ ਜੀ ! ਸਭਿ ਦੂਖ ਵਿਸਾਰਣਹਾਰਾ ॥’’

ਵਿਚਾਰ : ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਕਰਤਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਾਤਾਂ ਹੀ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘‘ਸੁਖੁ ਦੁਖੁ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਪਿਆਰੇ ! ਦੂਜੀ ਨਾਹੀ ਜਾਇ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੪੩੨), ਸੋ ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਨਾਲ ਬੰਦਾ ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਹਰ ਵੇਲਾ ਸੁਖਾਵਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਇੰਨੀ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਸੁੱਖ ਹੀ ਸੁੱਖ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ‘‘ਨਾਨਕ ! ਬੋਲਣੁ ਝਖਣਾ; ਦੁਖ ਛਡਿ, ਮੰਗੀਅਹਿ ਸੁਖ ॥ ਸੁਖੁ ਦੁਖੁ ਦੁਇ ਦਰਿ ਕਪੜੇ; ਪਹਿਰਹਿ ਜਾਇ ਮਨੁਖ ॥ ਜਿਥੈ ਬੋਲਣਿ ਹਾਰੀਐ; ਤਿਥੈ ਚੰਗੀ ਚੁਪ ॥੨॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੧੪੯) ਕਿਉਂਕਿ ‘‘ਸਭ ਦੁਖ, ਤੇਰੇ ਸੂਖ ਰਜਾਈ ॥ ਸਭਿ ਦੁਖ ਮੇਟੇ, ਸਾਚੈ ਨਾਈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੪੧੨) ਭਾਵ ਤੇਰੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਸੁੱਖ ਦੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜਪਣ ਨਾਲ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ‘‘ਹਰਿ ਧਿਆਵਹੁ ਸੰਤਹੁ ਜੀ ! ਸਭਿ ਦੂਖ ਵਿਸਾਰਣਹਾਰਾ ॥’’ ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਬੰਦ ਦੇ ਅੰਤ ’ਚ ਬਚਨ ਹਨ ਕਿ ‘‘ਹਰਿ ਆਪੇ ਠਾਕੁਰੁ, ਹਰਿ ਆਪੇ ਸੇਵਕੁ ਜੀ; ਕਿਆ, ਨਾਨਕ ! ਜੰਤ ਵਿਚਾਰਾ ॥੧॥’’ ਇਹ ਪੂਰੇ ਬੰਦ ਦਾ ਤੱਤਸਾਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ‘ਪੁਰਖੁ’; ਕਣ ਕਣ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਮਾਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸੇਵਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ! ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਠਾਕੁਰ ਹੋ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਸੇਵਕ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਸਭ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਬਣ ਕੇ ਰਮੇ ਹੋਏ ਹੋ। ਹਰੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੀਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਜ ਕੇ ਬਿਨਸਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ।

ਦੂਜੇ ਬੰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਤੂੰ ਘਟ ਘਟ ਅੰਤਰਿ, ਸਰਬ ਨਿਰੰਤਰਿ ਜੀ; ਹਰਿ ਏਕੋ ਪੁਰਖੁ ਸਮਾਣਾ ॥’’ ਭਾਵ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਸ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਯਾਨੀ ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਦਾਤੇ (ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੇ) ਅਤੇ ਕਈ ਭਿਖਾਰੀ (ਭਾਵ ਲੈਣ ਵਾਲ਼ੇ) ਬਣ ਬੈਠੇ ਹਨ ‘‘ਇਕਿ ਦਾਤੇ, ਇਕਿ ਭੇਖਾਰੀ ਜੀ; ਸਭਿ ਤੇਰੇ ਚੋਜ ਵਿਡਾਣਾ ॥’’ ‘ਇਕਿ’ ਦੇ ‘ਕ’ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁ ਵਚਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਕਈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਾਤੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਦਾਤੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਭੰਡਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਭਿਖਾਰੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚੋਜ ਹਨ, ਇਹ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਖੇਡ ਤਮਾਸ਼ੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਦਾਤਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ ‘‘ਦਦਾ ਦਾਤਾ ਏਕੁ ਹੈ; ਸਭ ਕਉ ਦੇਵਨਹਾਰ ॥ ਦੇਂਦੇ ਤੋਟਿ ਨ ਆਵਈ; ਅਗਨਤ ਭਰੇ ਭੰਡਾਰ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੨੫੭), ਇਹੀ ਬੇਨਤੀ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ ‘‘ਤੂੰ ਆਪੇ ਦਾਤਾ, ਆਪੇ ਭੁਗਤਾ ਜੀ; ਹਉ, ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਜਾਣਾ ॥’’ ਭਾਵ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦਾਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਅਗਾਂਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ‘‘ਤੂੰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ ਬੇਅੰਤੁ ਬੇਅੰਤੁ ਜੀ; ਤੇਰੇ ਕਿਆ ਗੁਣ ਆਖਿ ਵਖਾਣਾ ? ॥ ਜੋ ਸੇਵਹਿ, ਜੋ ਸੇਵਹਿ; ਤੁਧੁ ਜੀ, ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੁਰਬਾਣਾ ॥੨॥’’ ਭਾਵ ਤੂੰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਕੋਈ ਪਾਇਆਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਖਿਆਣ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ, ਦਾਸ ਨਾਨਕ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪੇ ਠਾਕੁਰ ਹੈਂ, ਆਪੇ ਸੇਵਕ ਹੈਂ, ਆਪੇ ਦਾਤਾ ਹੈਂ, ਆਪੇ ਭੁਗਤਾ ਹੈਂ, ਵੈਸਾ ਹੀ ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ ‘‘ਹਰਿ ਆਪੇ ਠਾਕੁਰੁ, ਸੇਵਕੁ ਭਗਤੁ; ਹਰਿ ਆਪੇ ਕਰੇ ਕਰਾਏ ॥ ਹਰਿ ਆਪੇ ਵੇਖੈ, ਵਿਗਸੈ ਆਪੇ; ਜਿਤੁ ਭਾਵੈ, ਤਿਤੁ ਲਾਏ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੫੫੦) ਭਾਵ ਹਰਿ ਆਪ ਹੀ ਠਾਕੁਰ ਹੈ, ਆਪ ਹੀ ਸੇਵਕ ਹੈ, ਭਗਤ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਕੋਲੋਂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਦੇ ਕੰਮ ਕਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜੀਵ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਆਪੇ ਹੀ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਅਭੁੱਲ ਨਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਸਾਰੇ ਚੋਜ-ਤਮਾਸ਼ੇ ਆਪ ਕਰਕੇ ਆਪ ਹੀ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ ‘‘ਉਦਮੁ ਕਰਉ, ਕਰਾਵਹੁ ਠਾਕੁਰ ! ਪੇਖਤ ਸਾਧੂ ਸੰਗਿ ॥ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਚਰਾਵਹੁ ਰੰਗਨਿ; ਆਪੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਰੰਗਿ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੪੦੫) ਅਰਥ : ਹੇ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ ! ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦਾ ਰੰਗ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿਓ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਦਿਓ। ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜੇ ਇਹ ਉਦਮ ਕਰਾਓਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।

ਨੋਟ : ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਕਰਉ’ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਇੱਕ ਵਚਨ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੈ ‘ਕਰਉਂ’ ਤੇ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ’।

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਜੋਦੜੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹੀ ਢੰਗ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹਥਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ‘‘ਤੂੰ ਆਪੇ ਦਾਤਾ, ਆਪੇ ਭੁਗਤਾ ਜੀ; ਹਉ, ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਜਾਣਾ ॥’’, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁੱਝ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ

(1). ਆਪੇ ਧਰਤੀ, ਆਪੇ ਹੈ ਰਾਹਕੁ; ਆਪਿ ਜੰਮਾਇ ਪੀਸਾਵੈ ॥ ਆਪਿ ਪਕਾਵੈ, ਆਪਿ ਭਾਂਡੇ ਦੇਇ ਪਰੋਸੈ; ਆਪੇ ਹੀ ਬਹਿ ਖਾਵੈ ॥ ਆਪੇ ਜਲੁ, ਆਪੇ ਦੇ ਛਿੰਗਾ; ਆਪੇ ਚੁਲੀ ਭਰਾਵੈ ॥ ਆਪੇ ਸੰਗਤਿ ਸਦਿ ਬਹਾਲੈ; ਆਪੇ ਵਿਦਾ ਕਰਾਵੈ ॥ ਜਿਸ ਨੋ ਕਿਰਪਾਲੁ ਹੋਵੈ ਹਰਿ ਆਪੇ; ਤਿਸ ਨੋ ਹੁਕਮੁ ਮਨਾਵੈ ॥੬॥ (ਮਹਲਾ ੪/੫੫੧) ਭਾਵ ਤੂੰ ਆਪੇ ਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈਂ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਕਿਸਾਨ ਬਣ ਕੇ ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਅੰਨ ਨੂੰ ਪਿਸਾ ਕੇ ਤੇ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਸਦਾ ਹੈਂ। ਆਪ ਹੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪਾਣੀ ਹੈਂ, ਆਪ ਹੀ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਖਾਣਾ ਕੱਢਣ ਲਈ ਨੋਕਦਾਰ ਪਤਲਾ ਤੀਲਾ ਹੈਂ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਚੂਲੀਆਂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇੱਕਠਾ ਕਰ ਬੈਠਾਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰੋ ਘਰੀਂ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਰਜ਼ਾ ਮਨਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਪਾਇਆਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕੁੱਝ ਆਪ ਕਰ ਸਕੇ।

(2). ਆਪੇ ਠਾਕੁਰੁ, ਸੇਵਕੁ ਆਪੇ; ਆਪੇ ਹੀ ਪਾਪ ਖੰਡਨੁ ॥ ਆਪੇ ਸਭਿ ਘਟ ਭੋਗਵੈ ਸੁਆਮੀ; ਆਪੇ ਹੀ ਸਭੁ ਅੰਜਨੁ ॥ ਆਪਿ ਬਿਬੇਕੁ, ਆਪਿ ਸਭੁ ਬੇਤਾ; ਆਪੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਭੰਜਨੁ ॥ (ਮਹਲਾ ੪/੫੫੨) ਭਾਵ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਵਿਰਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਤੂੰ ਆਪ ਹੈਂ। ਸਭ ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਣਹਾਰ ਵੀ ਤੂੰ ਆਪ ਹੈਂ। ਆਪੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਮਾਇਆਵੀ ਪਦਾਰਥ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਭਾਵ ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਆਪ ਹੈਂ।

(3). ਆਪੇ ਚਾਟਸਾਲ, ਆਪਿ ਹੈ ਪਾਧਾ; ਆਪੇ ਚਾਟੜੇ ਪੜਣ ਕਉ ਆਣੇ ॥ ਆਪੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਹੈ ਆਪੇ; ਆਪੇ ਬਾਲਕ ਕਰੇ ਸਿਆਣੇ ॥ ਇਕ ਥੈ ਪੜਿ ਬੁਝੈ ਸਭੁ ਆਪੇ; ਇਕ ਥੈ ਆਪੇ ਕਰੇ ਇਆਣੇ ॥ ਇਕਨਾ, ਅੰਦਰਿ ਮਹਲਿ (’ਚ) ਬੁਲਾਏ; ਜਾ ਆਪਿ ਤੇਰੈ+ਮਨਿ (’ਚ), ਸਚੇ ਭਾਣੇ ॥ ਜਿਨਾ ਆਪੇ, ਗੁਰਮੁਖਿ ਦੇ ਵਡਿਆਈ; ਸੇ ਜਨ ਸਚੀ ਦਰਗਹਿ ਜਾਣੇ ॥੧੧॥ (ਮਹਲਾ ੪/੫੫੩) ਚਾਟਸਾਲ ਤੋਂ ਭਾਵ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ‘ਸਤਿਸੰਗਤ’ ਹੈ ਯਾਨੀ ਕਿ ਆਪ ਹੀ ਸਤਿਸੰਗਤ ਹੈ। ਆਪ ਹੀ ਪਾਂਧਾ (ਅਧਿਆਪਕ) ਹੈ, ਜੋ ਸਤਿਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਹੀ ਤੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਤਿਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਪਾਂਧਾ ਸਭ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਬੱਚੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਮਝਣ ’ਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਰਾਜ਼ ਜਾਣਨ ਲਈ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵੀ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨੀਆ ਕਿਹਾ ‘‘ਕਬੀਰ ! ਕੂਕਰੁ ਰਾਮ ਕੋ; ਮੁਤੀਆ ਮੇਰੋ ਨਾਉ ॥ ਗਲੇ ਹਮਾਰੇ ਜੇਵਰੀ; ਜਹ ਖਿੰਚੈ, ਤਹ ਜਾਉ ॥੭੪॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ/੧੩੬੮) ਭਾਵ ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤਾ ਹਾਂ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਮੋਤੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ । ਮੇਰੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਪਟਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਜਿਧਰ ਵੱਲ ਉਹ, ਮੈਨੂੰ ਖਿਚਦੇ ਹਨ ਮੈਂ ਓਧਰ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਪਾਇਆਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰ ਸਕਾਂ ‘‘ਕਬੀਰ ! ਨਾ ਹਮ ਕੀਆ, ਨ ਕਰਹਿਗੇ; ਨਾ ਕਰਿ ਸਕੈ ਸਰੀਰੁ ॥ ਕਿਆ ਜਾਨਉ, ਕਿਛੁ ਹਰਿ ਕੀਆ; ਭਇਓ ਕਬੀਰੁ ਕਬੀਰੁ ॥੬੨॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀਉ/੧੩੬੭) ਭਾਵ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਨਾ ਮੈਂ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਸਕਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾ ਸਕਾਂ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਖੇਡ ਖੇਡੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ-ਵੱਡਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੂੰ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਹੇ ਭਾਈ ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੁੱਛ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਰੀ ਦਾਤਾਰ ਮਾਲਕ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ਼ ਸੰਵਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ‘‘ਆਪੇ ਕੀਤੋ ਰਚਨੁ; ਆਪੇ ਹੀ ਰਤਿਆ ॥ ਆਪੇ ਹੋਇਓ ਇਕੁ; ਆਪੇ ਬਹੁ ਭਤਿਆ ॥ ਆਪੇ ਸਭਨਾ ਮੰਝਿ (’ਚ); ਆਪੇ ਬਾਹਰਾ ॥ ਆਪੇ ਜਾਣਹਿ ਦੂਰਿ; ਆਪੇ ਹੀ ਜਾਹਰਾ (ਅੰਗ–ਸੰਗ) ॥ ਆਪੇ ਹੋਵਹਿ ਗੁਪਤੁ; ਆਪੇ ਪਰਗਟੀਐ ॥ ਕੀਮਤਿ ਕਿਸੈ ਨ ਪਾਇ; ਤੇਰੀ ਥਟੀਐ (ਕੁਦਰਤ ਦੀ) ॥ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰੁ ਅਥਾਹੁ; ਅਪਾਰੁ ਅਗਣਤੁ ਤੂੰ ॥ ਨਾਨਕ ! ਵਰਤੈ ਇਕੁ; ਇਕੋ ਇਕੁ ਤੂੰ ॥੨੨॥੧॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੯੬੬)

ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਗਲੇ ਬੰਦ ’ਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਤੈਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਹਿਰਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਸਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ‘‘ਹਰਿ ਧਿਆਵਹਿ, ਹਰਿ ਧਿਆਵਹਿ ਤੁਧੁ ਜੀ; ਸੇ ਜਨ, ਜੁਗ ਮਹਿ ਸੁਖਵਾਸੀ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੧੧), ਸਾਰੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਅਨੰਦ ਪਾਉਣਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ ‘‘ਅਨੰਦੁ ਭਇਆ ਮੇਰੀ ਮਾਏ ! ਸਤਿਗੁਰੂ ਮੈ ਪਾਇਆ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੩/੯੧੭) ਭਾਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਉਹੀ ਅਨੰਦਿਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੁਖੀ ਹਨ। ਬਾਣੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀ।

ਅਗਾਂਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ‘‘ਸੇ ਮੁਕਤੁ, ਸੇ ਮੁਕਤੁ ਭਏ; ਜਿਨ ਹਰਿ ਧਿਆਇਆ ਜੀ, ਤਿਨ ਤੂਟੀ ਜਮ ਕੀ ਫਾਸੀ ॥’’ ਸੇ ਮੁਕਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਆਵਾਗਵਣ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਭਾਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਧਿਆਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਮਾਂ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਕੱਟੀ ਗਈ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ‘ਸੇ’ ਬਹੁ ਵਚਨ ਪੜਨਾਂਵ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸੋ’ ਇੱਕ ਵਚਨ। ‘ਸੇ ਮੁਕਤੁ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਆ ਗਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਜਾਪਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਨਿਡਰ ਹੋ ਗਏ ‘‘ਜਿਨ ਨਿਰਭਉ, ਜਿਨ ਹਰਿ ਨਿਰਭਉ ਧਿਆਇਆ ਜੀ; ਤਿਨ ਕਾ ਭਉ ਸਭੁ ਗਵਾਸੀ ॥’’ ਭਾਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਭਉ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਧਿਆਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਡਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ 5 ਸੱਸੇ ਅਪਣਾਅ ਲਏ ‘ਸਿਮਰਨ, ਸੰਤੋਖ, ਸਹਿਜ, ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ’।

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਲਈ ‘ਨਿਰਭਉ’ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ ‘‘ਤਿਸ ਤੇ ਊਪਰਿ ਨਾਹੀ ਕੋਇ ॥ ਕਉਣੁ ਡਰੈ ? ਡਰੁ ਕਿਸ ਕਾ ਹੋਇ ?॥’’ (ਮਹਲਾ ੩/੮੪੨) ਭਾਵ ਉਸ ‘ੴ’ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ‘ਨਿਰਭਉ’ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ ਬੋਲ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹਨ ‘‘ਦੂਸਰ ਹੋਆ ਨਾ ਕੋ ਹੋਈ ॥ ਜਪਿ ਨਾਨਕ ! ਪ੍ਰਭ ਏਕੋ ਸੋਈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੭੪੦) ਭਾਵ ਨਾ ਕੋਈ ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ‘‘ਅਵਰੁ ਨ ਦੀਸੈ ਕਿਸੁ ਸਾਲਾਹੀ ? ਤਿਸਹਿ ਸਰੀਕੁ ਨ ਕੋਈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੫੯੭) ਭਾਵ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਹੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਟਕਰਾਵੇ।

ਜਿੱਥੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ ਓਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤ ਭੈ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਡਰ ਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਡਰ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਮਦਦਗਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ ‘‘ਸਤਿਗੁਰੁ ਜਿਨੀ ਧਿਆਇਆ; ਤਿਨ ਜਮ ਡਰੁ ਨਾਹੀ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੮੮) ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਵੀ ਡਰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ‘‘ਛਲ ਬਪੁਰੀ ਇਹ ਕਉਲਾ ਡਰਪੈ; ਅਤਿ ਡਰਪੈ ਧਰਮ ਰਾਇਆ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੯੯੯) ਭਾਵ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਮਾਇਆ ਵੀ ਡਰਦੀ ਹੈ। ਧਰਮਰਾਜ ਵੀ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਲੋਕ ਹੈ ‘‘ਭੈ ਵਿਚਿ; ਪਵਣੁ ਵਹੈ ਸਦਵਾਉ ॥ ਭੈ ਵਿਚਿ; ਚਲਹਿ ਲਖ ਦਰੀਆਉ ॥ ਭੈ ਵਿਚਿ; ਅਗਨਿ ਕਢੈ ਵੇਗਾਰਿ ॥ ਭੈ ਵਿਚਿ; ਧਰਤੀ ਦਬੀ ਭਾਰਿ ॥ ਭੈ ਵਿਚਿ; ਇੰਦੁ ਫਿਰੈ ਸਿਰ ਭਾਰਿ ॥ ਭੈ ਵਿਚਿ; ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਦੁਆਰੁ ॥ ਭੈ ਵਿਚਿ; ਸੂਰਜੁ ਭੈ ਵਿਚਿ ਚੰਦੁ ॥ ਕੋਹ ਕਰੋੜੀ ਚਲਤ ਨ ਅੰਤੁ ॥ ਭੈ ਵਿਚਿ; ਸਿਧ ਬੁਧ ਸੁਰ ਨਾਥ ॥ ਭੈ ਵਿਚਿ; ਆਡਾਣੇ ਆਕਾਸ ॥ ਭੈ ਵਿਚਿ; ਜੋਧ ਮਹਾਬਲ ਸੂਰ ॥ ਭੈ ਵਿਚਿ; ਆਵਹਿ ਜਾਵਹਿ ਪੂਰ ॥ ਸਗਲਿਆ ਭਉ ਲਿਖਿਆ ਸਿਰਿ ਲੇਖੁ ॥ ਨਾਨਕ ! ਨਿਰਭਉ ਨਿਰੰਕਾਰੁ ਸਚੁ ਏਕੁ ॥੧॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੪੬੪) ਯਾਨੀ ਕਿ ਸਾਰਿਆਂ ਅੰਦਰ ਡਰ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਡਰ ਮੁਕਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਪਰ ਕੋਈ ਡਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਹਥਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰਭਉ-ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਪਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਡਰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਭੈ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ‘‘ਜਿਨ ਸੇਵਿਆ, ਜਿਨ ਸੇਵਿਆ ਮੇਰਾ ਹਰਿ ਜੀ; ਤੇ ਹਰਿ ਹਰਿ ਰੂਪਿ ਸਮਾਸੀ ॥’’ ਯਾਨੀ ਕਿ ਨਿਰਭਉ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ਼ ਸੇਵਕ ਵੀ ਨਿਰਭਉ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਿਰਭਉ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਧੰਨਤਾਯੋਗ ਹਨ। ਤੀਸਰੇ ਬੰਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਚ ਇਹੀ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ ‘‘ਸੇ ਧੰਨੁ, ਸੇ ਧੰਨੁ, ਜਿਨ ਹਰਿ ਧਿਆਇਆ ਜੀ; ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਬਲਿ ਜਾਸੀ ॥੩॥’’ ਜੋ ਧੰਨਤਾ ਯੋਗ ਹਨ; ਦਾਸ ਨਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਲਿਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਚੌਥੇ ਬੰਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ! ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਤਾਂ ਭੰਡਾਰ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਬੇਅੰਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਕੋਈ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਜਪ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਤਪ ਤਾਪ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਭਗਤ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ‘‘ਤੇਰੀ ਭਗਤਿ, ਤੇਰੀ ਭਗਤਿ ਭੰਡਾਰ ਜੀ; ਭਰੇ ਬਿਅੰਤ ਬੇਅੰਤਾ ॥ ਤੇਰੇ ਭਗਤ, ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਸਲਾਹਨਿ ਤੁਧੁ ਜੀ; ਹਰਿ ਅਨਿਕ ਅਨੇਕ ਅਨੰਤਾ ॥ ਤੇਰੀ ਅਨਿਕ, ਤੇਰੀ ਅਨਿਕ ਕਰਹਿ ਹਰਿ ਪੂਜਾ ਜੀ; ਤਪੁ ਤਾਪਹਿ, ਜਪਹਿ ਬੇਅੰਤਾ ॥ ਤੇਰੇ ਅਨੇਕ, ਤੇਰੇ ਅਨੇਕ ਪੜਹਿ ਬਹੁ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਸਾਸਤ ਜੀ; ਕਰਿ ਕਿਰਿਆ ਖਟੁ ਕਰਮ ਕਰੰਤਾ ॥’’ ‘ਭਗਤਿ’ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ‘ਤ’ ਨੂੰ ਸਿਹਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਭਗਤੀ’। ਹਿੰਦੂ ਮਾਈਥੋਲੋਜੀ ਅਨੁਸਾਰ 27 ਸਿਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੇ 6 ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ।

ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ ‘ਛਾਂਅ, ਯੋਗ, ਨਿਆਏ, ਵਿਆਸ਼ੇਸ਼ਕਿ, ਵਿਮਾਨਸ਼ਾ, ਵਿਧਾਂਤ’।

ਖਟੁ ਕਰਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਛੇ ਕਰਮ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ

1,2. ਵਿੱਦਿਆ ਪੜਨੀ ਤੇ ਪੜਾਉਣੀ।

3,4. ਜਗ ਕਰਨਾ ਤੇ ਜਗ ਕਰਾਉਣਾ।

5,6. ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਤੇ ਦਾਨ ਲੈਣਾ।

ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਭਾਵ ਸੁਰਤੀ ਜੁੜਨੀ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਚਨ ਹਨ ‘‘ਹਰਿ ਪੜੁ, ਹਰਿ ਲਿਖੁ, ਹਰਿ ਜਪਿ, ਹਰਿ ਗਾਉ; ਹਰਿ ਭਉਜਲੁ ਪਾਰਿ ਉਤਾਰੀ ॥ ਮਨਿ ਬਚਨਿ ਰਿਦੈ ਧਿਆਇ; ਹਰਿ ਹੋਇ ਸੰਤੁਸਟੁ, ਇਵ ਭਣੁ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਮੁਰਾਰੀ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/ ੬੬੯) ਭਾਵ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਪੂਜਾ ਹੈ, ਤਪ ਹੈ। ਸੰਤੋਖੀ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਚੌਥੇ ਬੰਦ ਦੇ ਅੰਤ ’ਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ ‘‘ਸੇ ਭਗਤ, ਸੇ ਭਗਤ ਭਲੇ ਜਨ ਨਾਨਕ ਜੀ; ਜੋ ਭਾਵਹਿ ਮੇਰੇ ਹਰਿ ਭਗਵੰਤਾ ॥੪॥’’ ਭਾਵ ਓਹੀ ਭਗਤ-ਜਨ ਸਫਲ ਹਨ ਜੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਸੋ ਦਰੁ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤ ’ਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ ‘‘ਸੇਈ ਤੁਧ ਨੋ ਗਾਵਨਿ; ਜੋ ਤੁਧੁ ਭਾਵਨਿ; ਰਤੇ ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਰਸਾਲੇ ॥’’ ਭਾਵ ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੇ ਭਗਤ, ਭਗਤੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਗਏ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜ ਗਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਰਸ-ਕਸ ਭੁੱਲ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦਾ ਰਸ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅੰਤਮ ਬੰਦ ਹੈ ‘‘ਤੂੰ ਆਦਿ ਪੁਰਖੁ ਅਪਰੰਪਰੁ ਕਰਤਾ ਜੀ; ਤੁਧੁ ਜੇਵਡੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ ॥ ਤੂੰ ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਏਕੋ, ਸਦਾ ਸਦਾ ਤੂੰ ਏਕੋ ਜੀ; ਤੂੰ ਨਿਹਚਲੁ ਕਰਤਾ ਸੋਈ ॥ ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਭਾਵੈ, ਸੋਈ ਵਰਤੈ ਜੀ; ਤੂੰ ਆਪੇ ਕਰਹਿ ਸੁ ਹੋਈ ॥’’ ਅਪਰੰਪਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਬੇਅੰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਰ-ਪਾਰ ਨਾ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਭਾਵ ਤੂੰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੈਂ ਅਤੇ ਹਰ ਜੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਏਕੋ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਅਟੱਲ/ਕਰਤਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਤੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੇਰਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਨਾ ਹੀ ਤੇਰਾ ਉਰਲਾ ਪਰਲਾ ਬੰਨ੍ਹਾ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਫ਼ੁਰਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ‘‘ਕਰਣ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੁ ਏਕੁ ਹੈ; ਦੂਸਰ ਨਾਹੀ ਕੋਇ ॥ ਨਾਨਕ ! ਤਿਸੁ ਬਲਿਹਾਰਣੈ, ਜਲਿ ਥਲਿ ਮਹੀਅਲਿ ਸੋਇ ॥ …. ਦੁਹਾ ਸਿਰਿਆ ਕਾ ਆਪਿ ਸੁਆਮੀ ॥ ਖੇਲੈ ਬਿਗਸੈ ਅੰਤਰਜਾਮੀ ॥ ਜੋ ਭਾਵੈ; ਸੋ ਕਾਰ ਕਰਾਵੈ ॥ ਨਾਨਕ ! ਦ੍ਰਿਸਟੀ ਅਵਰੁ ਨ ਆਵੈ ॥’’ (ਸੁਖਮਨੀ/ਮਹਲਾ ੫/੨੭੭) ਭਾਵ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਸਿਰਿਆਂ (ਲੋਕ-ਪ੍ਰਲੋਕ) ਦਾ ਆਪ ਹੀ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਉਹ ਜਗਤ-ਖੇਡ ਖੇਡਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਖੇਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਰਗੀ ਹਸਤੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ‘‘ਇਸ ਕਾ ਬਲੁ, ਨਾਹੀ ਇਸੁ ਹਾਥ ॥ ਕਰਨ ਕਰਾਵਨ ਸਰਬ ਕੋ ਨਾਥ ॥ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਬਪੁਰਾ ਜੀਉ ॥ ਜੋ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ, ਸੋਈ ਫੁਨਿ ਥੀਉ ॥’’ (ਸੁਖਮਨੀ/ਮਹਲਾ ੫/੨੭੭) ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੁੱਟ ਸਕਦਾ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਿਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਤਾਰ ਨੇ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਜਿੰਨੀ ਮਰਜ਼ੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕਰੀਏ। ਸਾਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਵੇਂ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ‘‘ਜਿਉ ਪ੍ਰਭ ਭਾਵੈ, ਤਿਵੈ ਨਚਾਵੈ ॥ ਜੋ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ, ਸੋਈ ਹੋਇ ॥ ਨਾਨਕ ! ਦੂਜਾ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ ॥’’ (ਸੁਖਮਨੀ/ਮਹਲਾ ੫/੨੭੮) ਯਾਨੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਉਵੇਂ ਨਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਕੁੱਝ ਕਰ ਸਕੇ, ਜਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ। ਸਿਰਫ ਤੇ ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹਨ ‘‘ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸਭ ਉਪਾਈ ਜੀ; ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਸਿਰਜਿ ਸਭ ਗੋਈ ॥ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਕਰਤੇ ਕੇ ਜੀ; ਜੋ ਸਭਸੈ ਕਾ ਜਾਣੋਈ ॥੫॥੧॥’’ (ਸੋ ਪੁਰਖੁ/ਮਹਲਾ ੪/੧੧) ਭਾਵ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਜੀਵਨ ਵੀ ਤੂੰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਤੂੰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਚੌਥੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ! ਮੈ ਦਾਸ ਨਾਨਕ ਤੇਰੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਹੈ। ਤੁਹੀਂ ਸਭ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਨਿੱਤ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ‘‘ਘਟ ਘਟ ਕੇ ਅੰਤਰ ਕੀ ਜਾਨਤ ॥’’, ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਛੁਪੇ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਦਾਤਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਸੋ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ, ਸਿਮਰਨਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਚਾਵਲਾ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਕੀਤੀ ਨਖੇਧੀ

admin

June 21, 2023

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ’ਚ ਪੰਜ ਰੋਜਾ ਸਮਾਗਮ ਸਮਾਪਤ

ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਚਾਵਲਾ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਕੀਤੀ ਨਖੇਧੀ

ਬਠਿੰਡਾ, 20 ਜੂਨ (ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ): ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਗਰੀਨ ਪੈਲੇਸ ਰੋਡ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਲੋਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਬਾਬਾ ਸੰਤੂ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਅਜੀਤ ਰੋਡ ਵਿਖੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ 2 ਹਾੜ/16 ਜੂਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਪਰੰਤ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤਿ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਚੌਤਾ ਕਲਾ ਦੇ ਬਠਿੰਡਾ ਸਰਕਲ ਵੱਲੋਂ ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਲੀਕੇ ਪੰਜ ਰੋਜ਼ਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੋਈ। ਉਲੀਕੇ ਗਏ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤਹਿਤ 16 ਅਤੇ 17 ਜੂਨ (ਦੋ ਦਿਨ) ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਰਾਤ 7.30 ਵਜੇ ਤੋਂ 9.30 ਵਜੇ ਤੱਕ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਾਂ ਨੇ ਕਥਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। 18 ਅਤੇ 19 ਜੂਨ (ਦੋ ਦਿਨ) ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿਕਾਣਾ ਭਾਈ ਜਗਤਾ ਜੀ, ਨੇੜੇ ਖੇਡ ਸਟੇਡੀਅਮ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਰਾਤ 8.00 ਵਜੇ ਤੋਂ 10.00 ਵਜੇ ਤੱਕ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਏ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤਿ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਚੌਤਾ ਕਲਾਂ (ਰੋਪੜ), ਭਾਈ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸੇਵਾ ਲਹਿਰ ਭਾਈ ਬਖ਼ਤੌਰ ਅਤੇ ਭਾਈ ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿਕਾਣਾ ਭਾਈ ਜਗਤਾ ਜੀ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਕਥਾ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 19 ਜੂਨ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨਗਰ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ 20 ਜੂਨ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਿੰਡ ਬੀਬੀਵਾਲ ਨੇੜੇ ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਸਵੇਰੇ 5.45 ਤੋਂ 6.45 ਵਜੇ ਤੱਕ ਸਜੇ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ/ਕਥਾ ਨਾਲ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਕੀਤਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਕਤਾ ਭਰਪੂਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੇਠ ਸੁਦੀ ੪, ੨ ਹਾੜ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ ੧੬੬੩/ 30 ਮਈ 1606 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਹੁਣ ਇਕੱਠੀਆਂ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਆਉਣੀਆਂ ਤਾਂ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰ ਪੁਰਬ ਮਨਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾ ’ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਚੁਣਨੀ ਪੈਣੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਜੇਠ ਸੁਦੀ ੪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦੇਣ ਨਾਲ਼ ਗੁਰ ਪੁਰਬ ਸੰਬੰਧੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁਬਿਧਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਗੁਰ ਪੁਰਬ ਕਿਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਆਵੇਗਾ। ਜੇ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀ ੨ ਹਾੜ ਅਪਣਾਅ ਲਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ 1606 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ੨ ਹਾੜ 30 ਮਈ ਨੂੰ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ 16 ਜੂਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੌਲ਼ੀ ਹੌਲ਼ੀ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਖਿਸਕਦੀ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਅਖੀਰ ੨ ਹਾੜ ਦੀ ਰੁੱਤ ਦਾ 1606 ਵਾਲੀ ਰੁੱਤ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਵਰਣਿਤ ਮੌਸਮ ਨਾਲੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਜੇ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀ ੨ ਹਾੜ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ 16 ਜੂਨ ਨੂੰ ਹੀ ਆਇਆ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਸੁਖਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਰੁੱਤ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਹੀ ਰਹੇਗੀ, ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਹਾੜ ਮਹੀਨੇ ਰਾਹੀਂ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਭਾਵ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਦਿਹਾੜੇ ਮਨਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਇਕ ਟੀਵੀ ਡਿਬੇਟ ’ਚ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚਾਵਲਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਖਰੜਾ ਕਹੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਹਾਲੀ ਤੱਕ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਜਗਤਾ ਜੀ ਵਿਖੇ ਆਖਰੀ ਰਾਤ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ’ਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਸ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਛਾਪ ਕੇ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਖਤਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਹੀ ਜੇ ਖਰੜਾ ਦੱਸ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ’ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ 35ਵੀਂ ਵਾਰ ਦੀ 22ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਸਹੀ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ ‘‘ਜੇ ਮਾਉ ਪੁਤੈ ਵਿਸੁ ਦੇ, ਤਿਸ ਤੇ ਕਿਸੁ ਪਿਆਰਾ ?। ਜੇ ਘਰੁ ਭੰਨੈ ਪਾਹਰੂ, ਕਉਣੁ ਰਖਣਹਾਰਾ ?। ਬੇੜੀ ਡੋਬੈ ਪਾਤਣੀ (ਮਲਾਹ); ਕਿਉ ਪਾਰਿ ਉਤਾਰਾ ?। ਆਗੂ ਲੈ ਉਝੜਿ ਪਵੈ; ਕਿਸੁ ਕਰੈ ਪੁਕਾਰਾ ?। ਜੇ ਕਰਿ ਖੇਤੈ ਖਾਇ ਵਾੜਿ; ਕੋ ਲਹੈ ਨ ਸਾਰਾ ?। ਜੇ ਗੁਰ ਭਰਮਾਏ ਸਾਂਗੁ ਕਰਿ; ਕਿਆ ਸਿਖੁ ਵਿਚਾਰਾ ?॥੨੨॥’’ ਭਾਵ ਜੇ ਮਾਂ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜ਼ਹਰ ਦੇਵੇ, ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਹੀ ਘਰ ਨੂੰ ਸੰਨ੍ਹ ਲਾ ਲਵੇ, ਮਲਾਹ ਬੇੜੀ ਡੋਬਣ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਵਾੜ ਹੀ ਖੇਤ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਵੇ, ਆਗੂ ਹੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਔਝੜੇ ਪਾਵੇ ਤਾਂ ਪੁਕਾਰ ਕਿਸ ਅੱਗੇ ਕਰੀਏ ? ਤਾਂ ਤੇ ਪੰਥ ਦਰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਰ ਦੀਆਂ ਸਮੂਹ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਆਨੀ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਵੀਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇਸ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਪਾਇ ਕੁਹਾੜਾ ਮਾਰਿਆ; ਗਾਫਲਿ ਅਪੁਨੈ ਹਾਥਿ

admin

June 17, 2023

ਪਾਇ ਕੁਹਾੜਾ ਮਾਰਿਆ; ਗਾਫਲਿ ਅਪੁਨੈ ਹਾਥਿ

ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਠਿੰਡਾ 88378-13661

ਆਮ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ “ਮੱਛੀ ਪੱਥਰ ਚੱਟ ਕੇ ਮੁੜਦੀ ਹੈ”, ਪਰ ਬਾਦਲ ਰੂਪੀ ਮੱਛੀ ਪੱਥਰ ਚੱਟ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੁੜ ਰਹੀ ਬਲਕਿ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਮਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਚਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਰਹੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਸਕਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਬਦਲਣ ’ਚ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਬਚਾਅ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਨਾਮੱਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਜੋ ਅੱਜ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਾਲਤ ਬਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ-ਨੂੰਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਲਈ ਸੱਤਾ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਪੱਕੀ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੱਜਰ ਗਲਤੀ ਇਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਸਿਰਮੌਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ) ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸ਼ਾਖ ਨੂੰ ਅਸਲ ਖੋਰਾ ਲਾਇਆ ਹੈ। ਸਿਰਮੌਰ ਪੰਥਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਾਰਨ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਿਊਰਾ ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਲੇਖ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤੀ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ? gurparsad.com ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੇਧਾਂ ਦੇ ਜੂਨ ਅੰਕ ’ਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਸਣੇ ਸਭ ਪੰਜਾਬੀ ਖਾਸਕਰ ਸਿੱਖ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਸਦਕਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਤਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਾਲੀ ਕੋਠੀ ’ਚ ਤਲਬ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਅਤੇ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਨੇ ਕੇਵਲ ਚੰਦ ਵੋਟਾਂ ਖਾਤਰ ਬਲਾਤਕਾਰੀ, ਕਾਤਲ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸ੍ਵਾਂਗ ਰਚਨ ਵਾਲੇ ਸੌਦੇ ਸਾਧ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਿਆਂ ਹੀ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ; ਬਰਗਾੜੀ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਘੋਰ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਬੇਅਦਬੀ ਦਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਮੰਗ ਰਹੇ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ’ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਗੋਲ਼ੀ ਨਾਲ ਦੋ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ, ਬਾਦਲ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸਮੁੱਚੇ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਕਬਰ ’ਚ ਆਖਰੀ ਕਿੱਲ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਸੁਖਬੀਰ ਬਾਦਲ ’ਚ ਕਿਨਕਾ ਮਾਤਰ ਵੀ ਸੂਝ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਖਾਤਰ 2017 ਦੀਆਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਮਿਲੀ ਕਰਾਰੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਬੱਜਰ ਗਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਮਿਲੀ ਹਾਰ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਬੂਲਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਇਹ ਹਾਲਤ ਨਾ ਬਣਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਬਾਦਲ ਰੂਪੀ ਮੱਛੀ ਕਾਹਦੀ, ਪੱਥਰ ਚੱਟ ਕੇ ਮੁੜਦੀ ਭਾਵ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸਗੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਾਹਲ਼ੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਣੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਪਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹਟਾ ਕੇ ਪੱਥਰ ਚੱਟ ਕੇ ਮੁੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸੇ ਪੱਥਰ ’ਚ ਟਕਰਾਂ ਮਾਰ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸਲੋਕ ਦੇ ਅਰਥ ਭਾਵਾਂ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਉੱਤਰ ਗਿਆ “ਕਬੀਰ ਦੀਨੁ ਗਵਾਇਆ ਦੁਨੀ ਸਿਉ, ਦੁਨੀ ਨ ਚਾਲੀ ਸਾਥਿ ॥ ਪਾਇ ਕੁਹਾੜਾ ਮਾਰਿਆ, ਗਾਫਲਿ (ਨੇ) ਅਪੁਨੈ ਹਾਥਿ ॥” (ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ/੧੩੬੫)

ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਐਡਵੋਕੇਟ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵੱਲੋਂ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਬਤੌਰ ਜਥੇਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਇਸ ’ਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਐਡਵੋਕੇਟ ਧਾਮੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੌਮ ਤਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੇਦਾਂਤੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ, ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਆਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਪਿਛਲੇ 20 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਿਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਲਈ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਆਪਣਾ ਟੀਵੀ ਚੈੱਨਲ ਚਾਲੂ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਤਦ ਤੱਕ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਆਈ.ਟੀ. ਵਿਭਾਗ ਯੂ-ਟਿਊਬ ’ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਰੇ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਧਾਮੀ ਸਾਹਿਬ ਚੁੱਪ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਸ ਕਾਹਲ਼ੀ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਨੋਟਿਸ ’ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਏਜੰਡਾ ਦੱਸਿਆਂ ਸੱਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ’ਚ ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਰਘਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਾਮੀ ਸਾਹਿਬ ਜੋ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕੋਰਾ ਝੂਠ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੋਂ ਇਹੀ ਜਵਾਬ ਮਿਲੇਗਾ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਹਨ :

ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪੰਥਕ ਸਟੇਜਾਂ ’ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਇਹ ਬਿਆਨ “(1) ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ਰਮਾਏਦਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। (2) ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਪੰਥ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹਟਦੇ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਅਹੁੱਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਗ਼ੂ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣਗੇ ਤਾਂ ਸੱਤਾ ਦੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਨਗੀਆਂ ਆਦਿਕ ਬਿਆਨ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਗਵਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਰਾਜ਼ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਜਥੇਦਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਪੱਤਰ ਨੇ ਵੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਵਧਾਈ। ਚਰਚਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਆਗੂ ਜਥੇਦਾਰ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭੋਗ ਸਮਾਗਮ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਣੇ ਅਣਜਾਣੇ ਗਲਤੀਆਂ ਦੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗ ਲਈ ਹੈ, ਇਸ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਰੀ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗਲਤੀਆਂ ਅਣਜਾਣੇ ’ਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆ ਸਗੋਂ “’ਸਗੋਂ ਹਥ ਕੰਗਣ ਨੂੰ ਆਰਸੀ ਕੀ ?’ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਵਾਙ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਇੱਕ ਓਪਨ ਸੀਕ੍ਰੇਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਬੱਚਾ ਬੱਚਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੱਸ ਕੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਜਥੇਦਾਰ ਦਾ ਇਹ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਬਹਾਨੇ ਲੱਭੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਆਖਿਰ ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਆਗੂ ਰਾਘਵ ਚੱਢਾ ਦੇ ਮੰਗਣੀ ਸਮਾਗਮ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਵਿਰਸਾ ਸਿੰਘ ਵਲਟੋਹਾ ਨੇ ਟਵੀਟ ਰਾਹੀਂ ਝੱਟ ਸੁਨੇਹਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤਾ “’ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ! ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨਿਮਾਣੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੀ ਜੇ। ਕੌਮ ਦਾ ਗੁਰੂ ਰਾਖਾ।”’ਵਲਟੋਹਾ ਦੇ ਇਸ ਟਵੀਟ ਨੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਰਬਉੱਚ ਜਥੇਦਾਰ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੀ ਹੈਸੀਅਤ ਹੈ। ਵਲਟੋਹਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨਤ ਆਗੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਮੁਕਟ ਪਹਿਣ ਕੇ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਸੌਦਾ ਸਾਧ ਅਤੇ ਆਸ਼ੂਤੋਸ਼ ਨੂਰਮਹਿਲੀਏ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਠੀ ਸੱਦ ਕੇ ਸੌਦਾ ਸਾਧ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਅੰਗ ਬਰਗਾੜੀ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਖਿਲਾਰੇ ਗਏ, ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਬਾਦਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪੁਲਿਸ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਹਿਕਮਾ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਕੋਲ ਸੀ; ਨੇ ਗੋਲ਼ੀ ਚਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਿਮਾਣੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਠੇਸ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪਹੁੰਚੀ ? ਹੈਰਾਨੀ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਲਟੋਹਾ ਦੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਪਿੱਛੋਂ ਐਡਵੋਕੇਟ ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦੀ ਅਹਿਮ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਪਰ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਕੁ ਹਫ਼ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਨੋਟਿਸ ’ਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦੀ ਹੰਗਾਮੀ ਮੀਟਿੰਗ 16 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੱਦ ਲਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਏਜੰਡਾ ਵੀ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ 12 ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਐਡਵੋਕੇਟ ਧਾਮੀ ਨੇ ਜਿਸ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਨਾਂ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਉਹ ਤਾਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੱਕੇ ਜਥੇਦਾਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਣਗੌਲ਼ਿਆ ਕਰੀ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਐਸੀ ਕਿਹੜੀ ਆਫ਼ਤ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਨੋਟਿਸ ਨਾਲ ਹੰਗਾਮੀ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦਣੀ ਪਈ ਤੇ ਏਜੰਡਾ ਵੀ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਪਿਆ। ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਏਜੰਡਾ ਲੀਕ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਾ ਠੁਸ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਥੇਦਾਰ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਭਾਵੇਂ ਕਹਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸਚਾਈ ਕੌਮ ਤੋਂ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ।

ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਹਾਲੀ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਕੋਠੀ ’ਚ ਸੱਦ ਕੇ ਸੌਦਾ ਸਾਧ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ; ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਚਾਈ ਦੱਸਣ ਪਿੱਛੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰਾ ਪਹਿਲੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੱਚ ਤਾਂ ਜੱਗ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ। ਹਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਤਾਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਦਬਾਅ ’ਚ ਆ ਕੇ ਸੌਦਾ ਸਾਧ ਵਾਙ ਸੁਖਬੀਰ ਬਾਦਲ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਹੋਣਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇ ਨਾ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਵਿਰਸਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਅਖੌਤੀ ਨਿਮਾਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਲੀਲ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਵਧਾਈਆਂ।

ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਜਰੂਰ ਆਪਣੇ ਪੈਰੀਂ ਆਪ ਕੁਹਾੜਾ ਮਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਮੋਹਰ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਥੇਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਭਾਵ ਜੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨਸਾਰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਰਬਉੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੋੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚੇ, ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਆਗੂ ਨਾਲ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰ ਬੈਠੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ’ਚ ਹਾਜਰੀ ਭਰ ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਝੱਟ ਅਹੁੱਦੇ ਤੋਂ ਖਾਰਜ ਹੋਣਾ ਪੈਣਾ ਹੈ।

ਸੋ ਇਹ ਗਲਤੀਆਂ ਵੀ ਮਾਲਕ ਆਪ ਹੀ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ “ਜਿਸ ਨੋ ਆਪਿ ਖੁਆਏ ਕਰਤਾ, ਖੁਸਿ ਲਏ ਚੰਗਿਆਈ ॥” (ਮਹਲਾ ੧/੪੧੭)

1...212223...243 Page 22 of 243

SCAN AND DONATE

April 2026
M	T	W	T	F	S	S
		1	2	3	4	5
6	7	8	9	10	11	12
13	14	15	16	17	18	19
20	21	22	23	24	25	26
27	28	29	30

« Mar

ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ

ਭਾਜਪਾ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ

ਗੁਰਬਾਣੀ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਝਰੋਖੇ ’ਚ ਮਹੀਨਾ ਹਾੜ

ਅਦਰਕ

ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਦਾ ਰੁਤਬਾ (ਗੁਰੂ ਅਰਜੁਨ ਦੇਵ ਜੀ)

ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ (ਭਾਗ 1)

ਨਾਮ ਦਾਨੁ ਗੁਰਿ+ਪੂਰੈ ਦੀਓ; ਮੈ ਏਹੋ ਆਧਾਰੀ ॥

ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ, ਹਰਿ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ

ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਚਾਵਲਾ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੀ ਕੀਤੀ ਨਖੇਧੀ

ਪਾਇ ਕੁਹਾੜਾ ਮਾਰਿਆ; ਗਾਫਲਿ ਅਪੁਨੈ ਹਾਥਿ

Most Viewed Posts

ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਾ

ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਾ

ਹਿੰਦੂ ਚਾਣਕੀਆ ਨੀਤੀ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ‘ਚ ਇੱਕ ਸਾਧ ਤੋਤਾ ਵੀ ਫਸਿਆ

ਵਿੱਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ; ਪਰਉਪਕਾਰੀ॥

ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ