‘ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ’ ਇਸ ਅਜੋਕੇ ਯੁਗ ਵਿਚ

ਗੁਰਸਿੱਖ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਬਾਣੀ ਦੀ ਖੋਜ਼ ਕਰਨੀ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਨਵੀਂ ਮੁੰਬਈ)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਖਜ਼ਾਨੇ ਛਿਪੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਬਾਬਤ ਰਹਿਨੂਮਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਬਾਰੇ ਸੇਧ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਪਰਿਵਾਰਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਭੂਗੋਲ, ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਮਿਸਟਰੀ, ਫਿਜ਼ਿਕਸ, ਭੂਮੰਡਲ, ਅਕਾਸ਼ ਮੰਡਲ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਆਦਿ ਸੱਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆ ਸਬੰਧੀ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਆਉ, ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਖੋਜ ਸਬੰਧੀ ਕੁਝ ਸਾਂਝ ਕਰੀਏ।

ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਦਰਤ, ਉਸ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਾਇੰਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ, ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਜੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੀਮਿਤ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ (ਅੱਖ, ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਜਬਾਨ ਅਤੇ ਚਮੜੀ) ਕਰਕੇ, ਸਾਇੰਸ ਸਚਾਈ ਦੀ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੌ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਉਹੀ ਸਫਲ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਤੋਂ ਇਕ ਸਫਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਤੱਕ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਖੋਜ ਪਦਾਰਥ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਇੰਸ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ (Biology) ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ (Botony) ਭਾਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੀ ਖੋਜ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਮਨੁੱਖਾ ਸੁਭਾਅ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਦੋਸਤੀ, ਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਬਰ, ਦੂਸਰਿਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਸਮਝਣਾਂ, ਸੋਚਣ ਸ਼ਕਤੀ, ਮਾਣ, ਲਾਲਚ, ਗੁਸਾ, ਅਸਹਿਣਤਾ, ਕੱਟੜਪੁਣਾਂ, ਲੁਟਮਾਰ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ‘ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਹੰਕਾਰ’ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾ ਸਕਦੀ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਖੋਜ਼ ਪਦਾਰਥ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਇਕ ਕੀੜੀ ਵੀ ਆਪ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਪੰਜ ਤੱਤ (ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼) ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਨ। ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਹੁਣ ਤੱਕ 92 ਤੱਤ (ਐਲੀਮੈਂਟ) ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਢਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 118 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਲੇਕਿਨ ਅੱਜ ਦੇ ਤੱਤ (ਐਲੀਮੈਂਟ) ਦੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਜਿਹੜੀ ਹੋਰ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਵੰਡੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੀ, ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨ। ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ

Element ® Atom, Nucleus ® Electron, Proton, Neutron ® Elementary Particles® Rest unknown
Gravitational force ® Electromagnetic force ® Nuclear force ® Rest not known

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਸਾਇੰਸ ਦੀਆਂ ਥਿਊਰੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Light = Corpuscular theory (Newton) ® Wave theory (Diffraction) (Huygens) ® Quantum Theory
(Photoelectric Effect) ® Duality of Wave & Particle Theory (Debroglie)

ਧਰਮ ਦੇ ਅਸੂਲ ਤੇ ਨਿਯਮ ਬਦਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਮਿਲਾਵਟ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜਰੂਰ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਚਲਾਕੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਿਫ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਰੋਕਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕੋਲੋ ਆਪ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1604 ’ਚ) ਕੀਤਾ। ਤਰਤੀਬ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਿਲਾਵਟ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਤਰਮੀਮ ਕਰਨ ਦਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਪਦਾਰਥ ਸਬੰਦੀ ਸਾਇੰਸ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸਬੰਧੀ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਾਇੰਸ ਰਾਹੀਂ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਚਲ ਰਹੇ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਇੰਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਸਲੀਅਤਾਂ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿਤੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਇੰਸ ਨਵੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੱਤ ਦੇਣ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਸਾਇੰਸ ਦੁਆਰਾ ਐਟਮ ਬੰਬ ਦੀ ਕਾਢ ਜਾਪਾਨ ਵਿਚ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ। ਜੇਕਰ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਮਤ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਰਿਐਕਟਰ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਦੇ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਅਕਾਲ ਤੱਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਕ ਫੁੱਟ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਤੀਕ ਹੈ ਤੇ ਅਕਾਲ ਤੱਖਤ ਸਾਹਿਬ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਪਰਤੀਕ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਜਰੂਰੀ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਅਕਾਲ ਤੱਖਤ ਸਾਹਿਬ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।

ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਕਲ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਐਡਵਾਨਸਡ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਅਤਾ, ਕੁਟਲਨੀਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਲਪਿਤ ਆਧਾਰਾਂ ’ਤੇ ਕਹੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਕੂੜ ਅਤੇ ਝੂਠ ਮਿੱਠਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਅਸਲੀਅਤ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ, ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ 500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਚਾਈਆਂ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਹੁਣ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਲੱਗ ਜਾਣ। ਸੱਚ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸੱਚਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਵਸਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਾਚ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਸੱਚ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋਵੇ।
ਮ: ੧ ॥ ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ, ਜਾ ਰਿਦੈ ਸਚਾ ਹੋਇ ॥ ਕੂੜ ਕੀ ਮਲੁ ਉਤਰੈ, ਤਨੁ ਕਰੇ ਹਛਾ ਧੋਇ ॥ ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ, ਜਾ ਸਚਿ ਧਰੇ ਪਿਆਰੁ ॥ ਨਾਉ ਸੁਣਿ ਮਨੁ ਰਹਸੀਐ, ਤਾ ਪਾਏ ਮੋਖ ਦੁਆਰੁ ॥ ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ, ਜਾ ਜੁਗਤਿ ਜਾਣੈ ਜੀਉ ॥ ਧਰਤਿ ਕਾਇਆ ਸਾਧ ਕੈ, ਵਿਚਿ ਦੇਇ ਕਰਤਾ ਬੀਉ ॥ ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ, ਜਾ ਸਿਖ ਸਚੀ ਲੇਇ ॥ ਦਇਆ ਜਾਣੇ ਜੀਅ ਕੀ, ਕਿਛੁ ਪੁੰਨੁ ਦਾਨੁ ਕਰੇਇ ॥ ਸਚੁ ਤਾਂ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ, ਜਾ ਆਤਮ ਤੀਰਥਿ ਕਰੇ ਨਿਵਾਸੁ ॥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੋ ਪੁਛਿ ਕੈ, ਬਹਿ ਰਹੈ ਕਰੇ ਨਿਵਾਸੁ ॥ ਸਚੁ ਸਭਨਾ ਹੋਇ ਦਾਰੂ, ਪਾਪ ਕਢੈ ਧੋਇ ॥ ਨਾਨਕੁ ਵਖਾਣੈ ਬੇਨਤੀ, ਜਿਨ ਸਚੁ ਪਲੈ ਹੋਇ ॥ ੨ ॥ (ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ, ੪੬੮)

ਜੇਕਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਚਾਈ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਸੁਣਨਾ, ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਪਨਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਬਾਰੇ ਖੋਜਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚੋਂ ਖੋਜਣ ਲਈ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ‘ਆਗਿਆ ਭਈ ਅਕਾਲ ਕੀ, ਤਬੈ ਚਲਾਯੋ ਪੰਥ॥ ਸਬ ਸਿੱਖਨ ਕੋ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਮਾਨੀਓ ਗ੍ਰੰਥ॥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋ ਮਾਨੀਓ, ਪ੍ਰਗਟ ਗੁਰਾਂ ਕੀ ਦੇਹ॥ ਜੋ ਪ੍ਰਭ ਕੋ ਮਿਲਬੋ ਚਹੇ, ਖੋਜ ਸ਼ਬਦ ਮੈਂ ਲੇਹ॥’ ਸਾਇੰਸ ਵੀ ਖੋਜ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚੋਂ ਖੋਜਣ ਲਈ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਫੋਕਟ ਵਹਿਮ ਅਤੇ ਝੂਠੀਆਂ ਜਾਂ ਕਲਪਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੱਚ ਤੇ ਅਸਲੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਕਿ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਬਾਰ ਬਾਰ ਖੋਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਖੋਜਣ ਸਬੰਧੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ
ਬਾਹਰਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾਲ ਜੋ ਸ਼ੰਕੇ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਣ। ਸਾਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਖੋਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨਮਤਿ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਗਰ ਚਲ ਪਏ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹਾਂ ਤੇ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਚਲ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕਹਿਲਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਹੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੋਜਦਿਆਂ ਖੋਜਦਿਆਂ ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਿਲ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਵਿਚ ਵਿਚੋਲੇ (ਵਿਸਟੁ) ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨਾਲ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਤਨ ਬਾਰੇ ਖੋਜਣਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਸਕੀਏ ‘‘ਮੈ ਮਨੁ ਤਨੁ ਖੋਜਿ ਖੋਜੇਦਿਆ, ਸੋ ਪ੍ਰਭੁ ਲਧਾ ਲੋੜਿ ॥ ਵਿਸਟੁ ਗੁਰੂ ਮੈ ਪਾਇਆ, ਜਿਨਿ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਦਿਤਾ ਜੋੜਿ ॥’’ (੩੧੩) ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਸੁਰਤਿ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਆਸ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਇਸ ਸੁਰਤਿ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰੋ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਹੋਣ ਤੇ ਇਹ ਮਨ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਟਿਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਮਨ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਗਈ, ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦੀ ਜਾਚ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ ‘‘ਇਸੁ ਮਨ ਕਉ ਕੋਈ ਖੋਜਹੁ ਭਾਈ ! ॥ ਤਨ ਛੂਟੇ, ਮਨੁ ਕਹਾ ਸਮਾਈ  ? ॥’’ (੩੩੦) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬੜੀ ਲੰਮੀ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦਾ ਨਾਮੁ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਪੈ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਚਿਤ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਨਾਲ, ਗੁਰਮੁਖਿ ਬਣ ਕੇ ਹੁਕਮੁ ਵਿਚ ਚਲਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਨਾਮੁ ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਕੱਟ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਜੀਵ ਖ਼ਾਲੀ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਨਾਮੁ ਨੂੰ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੀਭ ਨਾਲ ਗਾਇਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਮਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵੱਲੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਸਾਡਾ ਜੀਵਨ ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ‘‘ਖੋਜਤ ਖੋਜਤ ਖੋਜਿ ਬੀਚਾਰਿਓ, ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਤਤੁ ਸਾਰਾ ॥ ਕਿਲਬਿਖ ਕਾਟੇ ਨਿਮਖ ਅਰਾਧਿਆ, ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਾਰਿ ਉਤਾਰਾ ॥’’ (੬੧੧) ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਸਿਆਣਾ ਪੰਡਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੋਜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਰੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਰਾ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ‘‘ਸੋ ਪੜਿਆ ਸੋ ਪੰਡਿਤੁ ਬੀਨਾ, ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਕਰੇ ਵੀਚਾਰੁ ॥ ਅੰਦਰੁ ਖੋਜੈ, ਤਤੁ ਲਹੈ, ਪਾਏ ਮੋਖ ਦੁਆਰੁ ॥’’ (੬੫੦)

ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਾਂ ਖੋਜਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਭਾਵ ਜੇਕਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਹਾਂ  ? ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦੇ ਹੋ  ? ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਸਭ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਸਦਾ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਖੋਜ ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਮਝ ਆ ਸਕੇ ‘‘ਕਾਹੇ ਰੇ! ਬਨ ਖੋਜਨ ਜਾਈ  ? ॥ ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੀ ਸਦਾ ਅਲੇਪਾ, ਤੋਹੀ ਸੰਗਿ ਸਮਾਈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (੬੮੪)

ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਜਣ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਿਲ ਪਏ ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦੀ ਯਾਦ ਵਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਸ ਦੇਸਾਂਤਰਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਲ ਭਟਕਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੱਭੋ, ਇਹੀ ਅਸਲ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਭਾਲ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਸਲ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਸਲ ਪੂਜਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਪਰਮ-ਤੱਤ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਨਿਰਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੀ ਨਾ ਸਮਝ ਰੱਖਣਾ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ, ਹਰੇਕ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ, ਉਹੀ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖੋ। ਇਹ ਸੂਝ ਸਾਨੂੰ ਸਰਬ ਸਾਂਝੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ‘‘ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡੇ, ਸੋਈ ਪਿੰਡੇ, ਜੋ ਖੋਜੈ ਸੋ ਪਾਵੈ ॥ ਪੀਪਾ ਪ੍ਰਣਵੈ ਪਰਮ ਤਤੁ ਹੈ, ਸਤਿਗੁਰੁ ਹੋਇ ਲਖਾਵੈ ॥’’ (੬੯੫) ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਆਤਮਕ ਅਡੋਲਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸੁਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੋਜ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦੇ ਦਾਸ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦਾ ਓਟ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਨਾ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਣਾ ਪਵੇਗਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ‘‘ਖੋਜਤ ਖੋਜਤ ਤਤੁ ਬੀਚਾਰਿਓ, ਦਾਸ ਗੋਵਿੰਦ ਪਰਾਇਣ ॥ ਅਬਿਨਾਸੀ ਖੇਮ ਚਾਹਹਿ ਜੇ, ਨਾਨਕ ! ਸਦਾ ਸਿਮਰਿ ਨਾਰਾਇਣ ॥’’ (੭੧੩-੭੧੪) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨਾਲ ਡੂੰਘੀ ਸਾਂਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਜਨੋ, ਸਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਰਹੋ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੋ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਨਾਲ ਬੜੀ ਹੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਸਚਰਜ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੋਗੇ ‘‘ਖੋਜਹੁ ਸੰਤਹੁ! ਹਰਿ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ॥ ਬਿਸਮਨ ਬਿਸਮ ਭਏ ਬਿਸਮਾਦਾ, ਪਰਮ ਗਤਿ ਪਾਵਹਿ, ਹਰਿ ਸਿਮਰਿ ਪਰਾਨੀ ! ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (੮੯੩) ਆਤਮਕ ਆਨੰਦ ਇਕ ਐਸਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਮਨੁੱਖ, ਮੁਨੀ ਲੋਕ, ਸੱਭ ਲੱਭਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਮੇਹਰ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਲਿਆ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ‘‘ਸੁਰਿ ਨਰ ਮੁਨਿ ਜਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਖੋਜਦੇ, ਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਗੁਰ ਤੇ ਪਾਇਆ ॥ ਪਾਇਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਗੁਰਿ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕੀਨੀ, ਸਚਾ ਮਨਿ ਵਸਾਇਆ ॥’’ (੯੧੮)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿਧਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਾਸਤੇ ਉਦਾਸੀ ਬਣੇ ਸਾਂ, ਅਸਾਂ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਉਦਾਸੀ ਭੇਖ ਧਾਰਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸੱਚੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਸੌਦੇ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਹਾਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣੇ ਵਰਗੇ ਗੁਰਮੁੱਖ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਤੇ ਉਸ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਣ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ ਪਵੇਗਾ ‘‘ਗੁਰਮੁਖਿ ਖੋਜਤ ਭਏ ਉਦਾਸੀ ॥ ਦਰਸਨ ਕੈ ਤਾਈ, ਭੇਖ ਨਿਵਾਸੀ ॥ ਸਾਚ ਵਖਰ ਕੇ ਹਮ ਵਣਜਾਰੇ ॥ ਨਾਨਕ ! ਗੁਰਮੁਖਿ ਉਤਰਸਿ ਪਾਰੇ ॥੧੮॥’’

ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਖੋਜਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੋਜਦੇ ਰਹੋ। ਮਨ ਦੀ ਦੌੜ ਭੱਜ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦਾ ਨਾਮੁ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਨਾਮੁ ਹੀ ਮਾਨੋ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ (ਨੌ) ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਹਨ ‘‘ਇਸੁ ਮਨ ਕਉ ਕੋਈ ਖੋਜਹੁ ਭਾਈ !॥ ਮਨੁ ਖੋਜਤ, ਨਾਮੁ ਨਉ ਨਿਧਿ ਪਾਈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (੧੧੨੮-੧੨੨੯)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਖੋਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਕੀਮਤੀ ਮੋਤੀ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਖੋਜ਼ਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੀਰੇ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਖੋਦਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲੇ ਬੂਟੇ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸਾਰਾ ਜੰਗਲ ਗਾਹੁਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨ (ਸਰੀਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ) ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ‘‘ਜੈਸੇ ਤਉ ਸਕਲ ਨਿਧਿ ਪੂਰਨ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਬਿਖੈ, ਹੰਸ ਮਰਜੀਵਾ ਨਿਹਚੈ ਪ੍ਰਸਾਦੁ ਪਾਵਹੀ। ਜੈਸੇ ਪਰਬਤ ਹੀਰਾ ਮਾਨਕ ਪਾਰਸ ਸਿਧ, ਖਨਵਾਰਾ ਖਨਿ ਜਗਿ ਪ੍ਰਗਟਾਵਹੀ। ਜੈਸੇ ਬਨ ਬਿਖੈ ਮਲਿਆਗਰ ਸੌਧਾ ਕਪੂਰ, ਸੋਧ ਕੈ ਸੁਬਾਸੀ ਸੁਬਾਸ ਬਿਹਸਾਵਹੀ। ਤੈਸੇ ਗੁਰਬਾਨੀ ਬਿਖੈ ਸਕਲ ਪਦਾਰਥ ਹੈ,ਜੋਈ ਜੋਈ ਖੋਜੈ, ਸੋਈ ਸੋਈ ਨਿਪਜਾਵਹੀ ॥੫੪੬॥’’ (ਕਬਿਤ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਧਾਤ ਰਗੜੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਤਾਂ ਕਹਾਵਤ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿਧ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਐਸੀ ਕੋਈ ਚੀਜ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕਿ ਰਗੜਨ ਨਾਲ ਸੋਨਾ ਬਣਾ ਸਕੇ ਪਰੰਤੂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਰਗੜਨ ਨਾਲ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚਲ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਸ਼ੁੱਧ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਮਾਨੋ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਿ ਸਾਲਾਹ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਨੱਕਾ ਨੱਕ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚੋਂ ਮੋਤੀ ਚੁਗਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗੁਰਸਿੱਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੰਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਲਾਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਦੀ ਮਿਹਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤ, ਹਰਿ ਨਾਮ ਰਸ ਦੀ ਚੋਗ ਚੁਗਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿੰਦ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਸਬਦ ਗੁਰੂ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਾ ਬਗਲਾ ਛਪੜੀ ਵਿਚ ਕਾਹਦੇ ਲਈ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ  ? ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਖੱਟਦਾ, ਸਗੋਂ ਛਪੜੀ ਵਿਚ ਨਹਾ ਕੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਮੈਲ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ, ਮਾਨੋ ਛਪੜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਤਾਂ ਕੀ ਦੂਰ ਹੋਣੀ ਹੈ ਉਹ ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਮਾਇਆ ਤੇ ਮੋਹ ਦੀ ਮੈਲ ਸਹੇੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ‘‘ਗੁਰੁ ਸਾਗਰੁ ਰਤਨੀ ਭਰਪੂਰੇ ॥ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸੰਤ ਚੁਗਹਿ, ਨਹੀ ਦੂਰੇ ॥ ਹਰਿ ਰਸੁ ਚੋਗ ਚੁਗਹਿ, ਪ੍ਰਭ ਭਾਵੈ ॥ ਸਰਵਰ ਮਹਿ ਹੰਸੁ, ਪ੍ਰਾਨਪਤਿ ਪਾਵੈ॥੧॥ ਕਿਆ ਬਗੁ ਬਪੁੜਾ, ਛਪੜੀ ਨਾਇ  ? ॥ ਕੀਚੜਿ ਡੂਬੈ, ਮੈਲੁ ਨ ਜਾਇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (੬੮੫-੬੮੬)

ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖੋਜ਼ ਚਲਦੀ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਔਗੁਣ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਚਾਣ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗੁਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੀ ਟੁੱਬੀ ਲਾਵਾਂਗੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਪੈ ਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਮਜੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਢੂੰਡਦਿਆਂ ਢੂੰਡਦਿਆਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੱਭ ਲਿਆ ‘‘ਗੁਰਮੁਖਿ ਢੂੰਢਿ ਢੂਢੇਦਿਆ, ਹਰਿ ਸਜਣੁ ਲਧਾ ਰਾਮ ਰਾਜੇ ॥’’ (੪੪੯)

ਜੇਕਰ ਉਪਰ ਲਿਖੀਆਂ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਨਿਸਚੇ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਵਾਇਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ, ਖੋਜਣਾ ਹੈ, ਰੱਬੀ ਹੁਕਮੁ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਨਣਾ ਹੈ ਤੇ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਪਣਾ ਕੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਓ, ਸਾਰੇ ਜਣੇ ਸਬਦ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੀਏ, ਸੁਣੀਏ, ਸਮਝੀਏ, ਖੋਜੀਏ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਬਦ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਅੰਧੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰੀਏ ‘‘ਗੁਰਸਿਖ ਮੀਤ ! ਚਲਹੁ ਗੁਰ ਚਾਲੀ ॥ ਜੋ ਗੁਰੁ ਕਹੈ, ਸੋਈ ਭਲ ਮਾਨਹੁ, ਹਰਿ ਹਰਿ ਕਥਾ ਨਿਰਾਲੀ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (੬੬੭-੬੬੮)

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ।

ਬਾਣੀ ਬਿਉਰਾ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’

ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗਿਆਨੀ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਦਿੱਲੀ)-98112-92808

ਸੰਸਾਰ ਤਲ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਗ੍ਰੰਥ- ‘ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ’ ਅਜਿਹੇ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ 6 ਗੁਰੂ ਹਸਤੀਆਂ, 15 ਭਗਤਾਂ, 11 ਭੱਟਾਂ ਤੇ 3 ਸਿੱਖਾਂ ਭਾਵ ਕੁੱਲ 35 ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ 1430 ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਇਤਨੇ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇੱਥੇ ਕਿੱਧਰੇ ਵੀ ‘ਵਿਚਾਰ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ।’ ਇਸ ਵਿੱਚਲੀ ਸਮੂਚੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ‘‘ਇਕਾ ਬਾਣੀ ਇਕੁ ਗੁਰੁ, ਇਕੋ ਸਬਦੁਵੀਚਾਰਿ॥ ਸਚਾ ਸਉਦਾ, ਹਟੁ ਸਚੁ, ਰਤਨ ਭਰੇ ਭੰਡਾਰ॥’’ (ਪੰ: 646) ਹੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਉਹ ਨਿਯਮ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸੰਪੂਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚਲੇ ਹੋਰ 29 ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਜਾਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਨਹੀਂ ਰਖਿਆ। ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਬਿਨਾ ਵਿਤਕਰਾ ਅਖੌਤੀ ਸ਼ੂਦਰਾਂ, ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ’ਚੋਂ ਵੀ ਲਿਖਾਰੀ ਲਏ ਗਏ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ ਕੇਵਲ ‘‘ਪੰਚਾਕਾ ਗੁਰੁ ਏਕੁ ਧਿਆਨੁ॥’’ (ਜਪੁ) ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸਮੂਚੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਰਖਿਆ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰਕ ਤਲ ਦਾ ਇਹ ਇਕੋ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ‘ਗੁਰੂ’, ‘ਗ੍ਰੰਥ’ ਤੇ ‘ਰਹਿਬਰ’ ਹੈ ਜਿਸ ’ਚ ਸਮੂਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ:-

(1). ‘‘ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ, ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ ॥ ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ, ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ॥ ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ, ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ॥’’ (ਪੰ: 15)

(2). ‘‘ਏਕੁ ਪਿਤਾ, ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ, ਤੂ ਮੇਰਾ ਗੁਰ ਹਾਈ॥’’ (ਪੰ: 611)

(3). ‘‘ਨਾ ਕੋ ਮੇਰਾ ਦੁਸਮਨੁ ਰਹਿਆ, ਨ ਹਮ ਕਿਸ ਕੇ ਬੈਰਾਈ ॥ ਬ੍ਰਹਮੁ ਪਸਾਰੁ ਪਸਾਰਿਓ ਭੀਤਰਿ, ਸਤਿਗੁਰ ਤੇ ਸੋਝੀ ਪਾਈ ॥ 2 ॥ ਸਭੁ ਕੋ ਮੀਤੁ, ਹਮ ਆਪਨ ਕੀਨਾ, ਹਮ ਸਭਨਾ ਕੇ ਸਾਜਨ ॥ ਦੂਰਿ ਪਰਾਇਓ ਮਨ ਕਾ ਬਿਰਹਾ, ਤਾ ਮੇਲੁ ਕੀਓ ਮੇਰੈ ਰਾਜਨ॥’’ (ਪੰ: 671)

(4). ‘‘ਪਰ ਧਨ, ਪਰ ਤਨ, ਪਰ ਕੀ ਨਿੰਦਾ, ਇਨ ਸਿਉ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨ ਲਾਗੈ॥’’ (ਪੰ: 674) ਆਦਿ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਅਜਿਹੇ ਬੇਅੰਤ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਬਿਨਾ ਵਿਤਕਰਾ ਸਮੂਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਤੇ ਗਲਵਕੜੀ ’ਚ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪਾਂਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉੱਚਤਮ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿਦਾਇਤਾਂ ਤੇ ਆਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਹ ਵੀ ਕਿ ‘ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ’ ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਸਰੂਪ ‘ਆਦਿ ਬੀੜ’ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚਲੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਤਰਤੀਬ ਵੀ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ।

‘ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਦਰਸ਼ਨ: -‘ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਉਸਤਤ ਸਰੂਪ ‘ਮੰਗਲਾਚਰਣ’ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੇ ਉਸ ‘ਮੰਗਲਾਚਰਣ’ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ਹੈ ‘‘ੴ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ-ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥’’ ਜਦਕਿ ਆਪਣੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ’ਚ ਇਹ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਸੰਪੂਰਨ ਬੀੜ ’ਚ 33 ਵਾਰ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਪਰੰਤ ਇਸੇਮੰਗਲਾਚਰਣ ਦੇ ‘ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਸੰਖੇਪ ਸਰੂਪ ਵੀ ਆਏ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:-

‘‘ੴ ਸਤਿਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥’’ 9 ਵਾਰ

‘‘ੴ ਸਤਿਨਾਮੁ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥’’ 2 ਵਾਰ

‘‘ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥’’ 524 ਵਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਲ 568 ਵਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

‘ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਅਥਵਾ ਮੂਲਮੰਤ੍ਰ’:- ਚੇਤੇ ਰਹੇ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚਲੇ ਇਸੇ ਸੰਪੂਰਨ ‘ਮੰਗਲਾਚਰਣ’ ਨੂੰ ਸੰਨ 1945 ਵਾਲੀ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ’ ’ਚ ‘ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ’ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਪੂਰੇ ਪੰਥ ’ਚ ਇਸ ‘ਮੰਗਲਾਚਰਣ’ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਕਰ ਕੇ ‘ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਹੀ ਹੈ।

ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚਲਾ ਇਹ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ‘ੴ ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਚੌਹਾਂ ਸਰੂਪਾਂ ’ਚ ਹੀ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ’ ’ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚਲੇ ‘ਸਤਿਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ’ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹਨ। ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ‘ਮੰਗਲਾਚਰਣ’ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਆਉਣ ’ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਆਰੰਭਤਾ ਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ’ਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

‘‘ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’’ ਜੀ ਦੀ ਆਰੰਭਕ ਬਾਣੀ ?:– ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਕਿ ‘ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਜੀ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲੇ 8 ਪੰਨਿਆਂ ਤੀਕ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ (ਬਾਣੀ) ‘ਜਪੁ’ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀ ‘ਜਪੁ’ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਉਪਰੋਕਤ ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਣੀ ‘ਜਪੁ’ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀ ‘ਜਪੁ’ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਹੈ, ਫਿਰ ਇਕ ਸਲੋਕ ਹੈ ‘‘ਆਦਿ ਸਚੁ, ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ॥’’ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਣੀ ‘ਜਪੁ’ ਦੀਆਂ 38 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ‘ਸਲੋਕ’ ‘‘ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ..॥’’ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਰਾਹੀਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਵੀ ਹੈ।

‘ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਤਨੇਮ:- ‘ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ਦੀ ਸਮੂਚੀ ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ’ਚ ਹੈ। ਕੁੱਲ 1430 ਪੰਨਿਆਂ ਵਾਲੀ ਬੀੜ ’ਚ ਪਹਿਲੇ 13 ਪੰਨਿਆਂ ’ਚ ‘ਜਪੁ’ ਰਾਗ-ਮੁਕਤ ਹੈ ਤੇ ਬਾਕੀ ‘ਸੋ ਦਰੁ’, ‘ਸੋ ਪੁਰਖੁ’ ਤੇ ‘ਸੋਹਿਲਾ’; ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗਾਂ ’ਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ, ਨੂੰ ਰਾਗ ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਜਪੁ’ ਫਿਰ ‘ਸੋ ਦਰੁ’ (5 ਸ਼ਬਦ), ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਸੋ ਪੁਰਖੁ’ (4 ਸ਼ਬਦ) ਅਤੇ ਅੰਤ ’ਚ ਬਾਣੀ‘ਸੋਹਿਲਾ’ (5 ਸ਼ਬਦ) ਹਨ ਭਾਵ ‘ਜਪੁ’ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ 5+4+5 ਕੁੱਲ 14 ਸ਼ਬਦ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸੋ ਦਰੁ’, ‘ਸੋ ਪੁਰਖੁ’ ਤੇ ‘ਸੋਹਿਲਾ’ ਵਾਲੇ ਇਹ 14 ਸ਼ਬਦਅੱਗੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਗਾਂ ’ਚ (ਲਿਖਤ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ) ਫਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ 31 ਰਾਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸੰਪੂਰਨ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ-‘ਸਿਰੀਰਾਗੁ, ਮਾਝੁ, ਗਉੜੀ, ਆਸਾ, ਗੂਜਰੀ, ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ, ਬਿਹਾਗੜਾ, ਵਡਹੰਸ, ਸੋਰਠਿ, ਧਨਾਸਰੀ, ਜੈਤਸਰੀ, ਟੋਡੀ, ਬੈਰਾੜੀ, ਤਿਲੰਗ, ਸੂਹੀ, ਬਿਲਾਵਲ, ਗੌਂਡ, ਰਾਮਕਲੀ, ਨਟ ਨਾਰਾਇਣ, ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ, ਮਾਰੂ, ਤੁਖਾਰੀ, ਕੇਦਾਰਾ, ਭੈਰਉ, ਬਸੰਤ, ਸਾਰੰਗ, ਮਲਾਰ, ਕਾਨੜਾ, ਕਲਿਆਣ, ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਤੇ ਜੈਜਾਵੰਤੀ।’

ਉਪਰੋਕਤ 31 ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ-

ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਮਹਲਾ 1 (4 ਸਲੋਕ) ਪੰਨਾ 1353

ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਮਹਲਾ 5 (67 ਸਲੋਕ) ਪੰਨਾ 1353

ਗਾਥਾ ਮਹਲਾ 5 ਪੰਨਾ 1360

ਫੁਨਹੇ ਮਹਲਾ 5 ਪੰਨਾ 1361

ਚਉਬੋਲੇ ਮਹਲਾ 5 ਪੰਨਾ 1363

ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ 243 ਸਲੋਕ, ਪੰਨਾ 1364

ਸਲੋਕ ਸ਼ੇਖ਼ ਫਰੀਦ ਕੇ 130 ਸਲੋਕ, ਪੰਨਾ 1377

ਸਵਯੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਖ ਬਾਕ੍ਹ ਮ: 5 (20 ਸਵਯੇ, ਪੰਨਾ 1385)

ਸਵਯੇ ਭੱਟਾਂ ਦੇ (123 ਸਵਯੇ, ਪੰਨਾ 1389 ਤੋਂ 1409)

ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ (ਕੁੱਲ 152, ਪੰਨਾ 1410 ਤੋਂ 1425)

‘ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ’ ’ਚ ਮ: 1 (33), ਮ: 3 (67), (ਮ: 4 (30), ਮ: 5 (22) ਭਾਵ ਕੁਲ 152 ਸਲੋਕ)

ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 9 (57 ਸਲੋਕ) ਪੰਨਾ 1426 ਤੋਂ 1429)

‘ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮ: 5’ ਅਤੇ ‘ਸਲੋਕ ਮ: 5’ (ਸਮਾਪਤੀ ਸੂਚਕ ਦੋ ਸਲੋਕ, ਪੰਨਾ 1429)

ਉਪਰੰਤ ਰਾਗਮਾਲਾ, ਰਾਗਮਾਲਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ ਵੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੰਥ ਅਜੇ ਇਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਚੇਚੇ ਰਾਗਮਾਲਾ ਬਾਰੇ ‘ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ-1945’ ’ਚ ਵੀ ਰਾਗਮਾਲਾ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੀ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ:- ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਠ (ਸਾਧਾਰਨ ਜਾਂ ਅਖੰਡ) ਦਾ ਭੋਗ ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਰਾਗਮਾਲਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਚਲਦੀ ਸਥਾਨਕ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਇਆ ਜਾਵੇ (ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਤੱਕ ਮੱਤਭੇਦ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਰਾਗਮਾਲਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਜੀ ਦੀ ਬੀੜ ਲਿਖਣ ਜਾਂ ਛਾਪਣ ਦਾ ਹੀਆ ਕੋਈ ਨਾ ਕਰੇ।’) (ਉਂਝ ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਰਾਗਮਾਲਾ’ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅੰਗ ਨਹੀਂ।)

ਰਾਗਾਂ ’ਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਤਰਤੀਬ:- ਹਰੇਕ ਰਾਗ ’ਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਉਂ ਹੈ-

ਸ਼ਬਦ, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, ਛੰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ।

ਜਦਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, ਛੰਤ ਆਦਿ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ:-

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ।

ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ’ਚ ਕੇਵਲ 63 ‘ਸਲੋਕ’ ਹੀ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ‘ਵਾਰਾਂ’ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜਿਸ-ਜਿਸ ‘ਰਾਗ’ ’ਚ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਛੰਦ ਰਚੇ ਹਨ, ਬਾਅਦ ’ਚ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜੋਕੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ’ਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਰਾਹੀਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਛੰਦਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਂਝ ‘ਸ਼ਬਦਾਂ’ ਤੇ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਤ ਤਰਤੀਬ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਨੌਂਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸਲੋਕ ਵੀ ਰਚੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਸੂਚਕ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਦੋਨਾਂ ਸਲੋਕਾਂ: ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ 5 ‘‘ਥਾਲ ਵਿਚਿ ਤਿੰਨਿ ਵਸਤੂ ਪਈਓ.॥’ ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 5 ॥ ‘‘ਤੇਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਤੋ ਨਾਹੀ..॥’’ (ਪੰ: 1429) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘‘ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥ ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 9॥’’ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਉਕਤ ਵੀਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਤਦ ਸੰਗਤਾਂ ’ਚ ਇਕ ਨਹੀਂ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਬੀੜਾਂ (ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਕਈ ਉਤਾਰੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ) ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ।ਇਕ ਤਾਂ ‘ਆਦਿ ਬੀੜ’ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਪੰਚਮ ਪਿਤਾ ਨੇ ਰਚੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਦੂਜੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਮੇਤ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ- ਜੇ ਕਰ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ’ਚੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਥਾਂ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅੰਕ ਨੰਬਰ ਵੀ ਦਰਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ।

ਹਰੇਕ ਸ਼ਬਦ, ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਤੇ ਛੰਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ‘ਬੰਦਾਂ’ ’ਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਬੰਦਾਂ’ ਲਈ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਪਦੇ’ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪਦਾ, ਦੁਪਦੇ, ਤਿਪਦੇ, ਚਉਪਦੇ, ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਆਦਿ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਬੰਦਾਂ’ ’ਚ ਦੋ-ਦੋ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ, ਚਾਰ-ਚਾਰ ਤੇ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਤੁੱਕਾਂ ਅਥਵਾ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ‘ਬੰਦ’ ਵੀ ਆਏ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਉਹ ‘ਅੰਕ’ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇੱਕ ਰਾਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਰੰਤਰ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ-ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ‘ਬੰਦਾਂ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ:-

‘‘ਆਸਾ ਮਹਲਾ 5 ॥ ਜਾ ਤੂੰ ਸਾਹਿਬੁ ਤਾ ਭਉ ਕੇਹਾ ? ਹਉ ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ, ਕਿਸੁ ਸਾਲਾਹੀ ? ॥ ਏਕ ਤੂੰ, ਤਾ ਸਭ ਕਿਛੁ ਹੈ, ਮੈ ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ, ਦੂਜਾ ਨਾਹੀ ॥ 1 ॥ ਬਾਬਾ ! ਬਿਖੁ ਦੇਖਿਆ ਸੰਸਾਰੁ ॥ ਰਖਿਆ ਕਰਹੁ ਗੁਸਾਈ ਮੇਰੇ ! ਮੈ ਨਾਮੁ ਤੇਰਾ ਆਧਾਰੁ ॥ 1 ॥ ਰਹਾਉ ॥ ਜਾਣਹਿ ਬਿਰਥਾ ਸਭਾ ਮਨ ਕੀ, ਹੋਰ ਕਿਸੁ ਪਹਿ ਆਖਿਸੁਣਾਈਐ ? ॥ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ, ਸਭੁ ਜਗੁ ਬਉਰਾਇਆ, ਨਾਮੁ ਮਿਲੈ ਸੁਖੁ ਪਾਈਐ ॥ 2 ॥ ਕਿਆ ਕਰੀਐ, ਕਿਸੁ ਆਖਿ ਸੁਣਾਈਐ ? ਜਿ ਕਹਣਾ ਸੁ ਪ੍ਰਭ ਜੀ ਪਾਸਿ ॥ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਕੀਤਾ ਤੇਰਾ ਵਰਤੈ, ਸਦਾ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਆਸ ॥ 3 ॥ ਜੇ ਦੇਹਿ ਵਡਿਆਈ, ਤਾ ਤੇਰੀ ਵਡਿਆਈ; ਇਤੁ ਉਤੁ ਤੁਝਹਿ ਧਿਆਉ ॥ ਨਾਨਕ ਕੇ ਪ੍ਰਭ ! ਸਦਾ ਸੁਖ ਦਾਤੇ, ਮੈ ਤਾਣੁ ਤੇਰਾ ਇਕੁ ਨਾਉ ॥4॥7॥46॥’’ (ਪੰ: 382)

ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ’ਚ ਕੁੱਲ 4 ‘ਬੰਦ’ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਅੰਕ ਸੰਖਿਆ 1, 2, 3 ਤੇ 4 ਕਰਕੇ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਰਹਾਉ’ ਬੰਦ ਨੂੰ ਅਲੱਗ 1 ਅੰਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਦਰਜ ਅੰਕ 4, ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ, ਅੰਕ 7 ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 6 ਵੇਂ ’ਚ ਪਿੱਛੇ ਦਰਜ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਕ 46, ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਘਰ 2 ਤੋਂ ਘਰ 5 ਤੱਕ ਦਰਜ ਕੁੱਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰੰਭਤਾ ਪੰਨਾ 370 ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਘਰ 2 ’ਚ ਦਰਜ ਕੁੱਲ 37 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਪੰਨਾ 370 ਤੋਂ 379 ਤੱਕ ਹੈ, ਘਰ 3 ’ਚ ਦਰਜ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨੰ. 38, ਪੰਨਾ 379-380 ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ, ਘਰ 5 ’ਚ ਦਰਜ 39 ਨੰਬਰ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੰਨਾ 380 ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ, ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਘਰ 6 ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਪੰਨਾ 384 ’ਤੇ ਕੁੱਲ ਅੰਕ 51 ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਸੰਖਿਆ ’ਚ ਨੰਬਰ 46 ਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਨਾ ਨੰਬਰ 382 ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ।

ਘਰ 2 ਤੋਂ ਘਰ 6 ਤੱਕ ਕੁੱਲ ਜੋੜ ਕੀਤਿਆਂ: ਘਰ 2 ਦੇ 37+ ਘਰ 3 ਦਾ 1+ ਘਰ 5 ਦਾ 1+ ਘਰ 6 ਦੇ 7 ਸ਼ਬਦ (ਜੋ ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਦਰਜ ਅੰਕ 7 ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ) ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੁੱਲ ਸੰਖਿਆ 37+1+1+7=46 ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ‘ਆਸਾ ਰਾਗ’ ’ਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਲ 46 ਸ਼ਬਦ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ ਵੱਖ ‘ਘਰਾਂ’ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਆਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਘਰਾਂ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ‘ਆਸਾ ਮਹਲਾ 5 ਘਰੁ 2’ (ਪੰਨਾ 370), ‘ਆਸਾ ਮਹਲਾ 5 ਘਰੁ 3’ (ਪੰਨਾ 379), ‘ਆਸਾ ਮਹਲਾ 5 ਘਰੁ 5’ (ਪੰਨਾ 380) ਤੇ ਇਸੇ ਲੜੀ ’ਚ ਉਪਰੋਕਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਆਸਾ ਮਹਲਾ 5 ਘਰੁ 6’ ਵੀ (ਪੰਨਾ 380) ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਦਰਜ ‘ਘਰ’ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਾਉਣ ਸਮੇਂ ਤਬਲੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕਿਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ’ ਆਦਿ ‘ਘਰ’ ਭਾਵ ‘ਤਾਲ’ ’ਚ ਗਾਉਣਾ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਘਰਾਂ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ 17 ਤੀਕ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਕ ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਰੂਪ:-ਉਕਤ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਈ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਅੰਕ ਸੰਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜਾਮਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਭਾਵ ਇਕੱਠਾ ਜੋੜ ਵਾਲਾ ਨਿਯਮ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ‘ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ 1 ਦੇ 12 ਸ਼ਬਦ’ (ਪੰਨਾ 595 ਤੋਂ 599 ਤੱਕ), ‘ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ 3 ਦੇ 12 ਸ਼ਬਦ’ (ਪੰਨਾ 595 ਤੋਂ 604 ਤੱਕ), ‘ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ 4 ਦੇ 9 ਸ਼ਬਦ’ (ਪੰਨਾ 604 ਤੋਂ 608 ਤੱਕ), ‘ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ 5 ਦੇ 94 ਸ਼ਬਦ’ (ਪੰਨਾ 608 ਤੋਂ 631 ਤੱਕ) ਅਤੇ ‘ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ ਦੇ 9 ਦੇ 12 ਸ਼ਬਦਾਂ’ (ਪੰਨਾ 631 ਤੋਂ 634 ਤੱਕ) ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਕੁਲ ਜੋੜ 12+12+9+94+12=139, ਜੋ ਕਿ ਪੰਨਾ 595 ਤੋਂ 634 ਤੱਕ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਅੰਕ ਨੰਬਰਾਂ ’ਚ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਸੰਖੇਤ ਮਾਤ੍ਰ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਅੰਕਾਂ’ ਦਾ ਮਤਲਬ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ‘ਅੰਕ’ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਹੋ ਸਕੇ; ਜਿਵੇਂ:

(1). ਪੰਨਾਂ 64 ’ਤੇ ‘ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਦੀਆਂ 17 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ’ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਅੰਕ 17 ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ: ‘ਮਹਲੇ ਪਹਿਲੇ ਦੀਆ ਸਤਾਰਹ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ’ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ।

(2). ਪੰਨਾ 96, ਰਾਗ ਮਾਝ, ਚਉਪਦੇ ਮ: 4 ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਅੰਕ 7 ਦੇ ਕੇ ‘ਸਤ ਚਉਪਦੇ ਮਹਲੇ ਚਉਥੇ ਕੇ’ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

(3). ‘ਪੰਨਾ 228 ਰਾਗ ਗਉੜੀ’ 16 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ’ਤੇ ਅੰਕ 16 ਸਮੇਤ ‘ਸੋਲਹ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਗੁਆਰੇਰੀ ਗਉੜੀ ਕੀਆਂ’ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ।

(4) ‘ਪੰਨਾ 330 ਰਾਗ ਗਉੜੀ’ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ’ਤੇ ਅੰਕ 35 ਸਮੇਤ ‘ਗਉੜੀ ਗੁਆਰੇਰੀ ਕੇ ਪਦੇ ਪੈਤੀਸ’ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਆਦਿ।

ਉਕਤ ਅੰਕ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੱਚੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਜੀ ਨੂੰ ਅਛੋਹ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ’ਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਵੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਅੰਤਮ ਸ਼ਬਦ ‘ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਮਹਲਾ 5’ ਅਤੇ ‘ਸਲੋਕ ਮਹਲਾ 5’ (ਪੰਨਾ 1429) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜੋ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹਿਚਾਣ ਕੇ ਅਲੱਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੇ ਰਾਗਮਾਲ (ਪੰਨਾ 1430) ਬਾਰੇ ਨਿਰਣਾ ਅਜੇ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।

ਰਾਗਾਂ ਅਧੀਨ ਬਾਣੀਆਂ- ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਰੇਕ ਰਾਗ ’ਚ ਸ਼ਬਦ, ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਤੇ ਛੰਤ ਹੀ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਕੁਝ ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਰਜ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ:-

(ੳ). ਸਿਰੀ ਰਾਗ ’ਚ:–

(1) ਪਹਰੇ-(ਪੰ: 74-78) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮ: 1 ਦੇ 2, ਮ: 4 ਦਾ 1 , ਮ: 5 ਦਾ 1, ਕੁਲ ਜੋੜ-4 ਭਾਵ ਇਹ ਬਾਣੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ’ਚ ਹੈ।

ਹਰੇਕ ਭਾਗ ’ਚ ਅੱਗੋਂ ਫਿਰ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਬੰਦ ਹਨ ਜਦਕਿ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮਹਲੇ ਦੇ ਪਹਿਰਿਆਂ ’ਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਇਹ ਪੰਜ-ਪੰਜ ‘ਬੰਦ’ ਵੀ ਆਏ ਹਨ, ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਇਸੇ ਰਾਗ ’ਚ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਾਣੀ ਹੈ ‘ਵਣਜਾਰਾ’ ਮ: 4 (ਪੰ: 81) ਆਦਿ।

(ਅ). ਰਾਗ ਮਾਝ ’ਚ:-

(1) ਬਾਰਹ ਮਾਹ ਮ: 5 (ਪੰ: 133)

(2) ਦਿਨ ਰੈਣਿ ਮ: 5 (ਪੰ: 136) ਆਦਿ।

(ੲ). ਗਉੜੀ ਰਾਗ ’ਚ:-

(1) ਕਰਹਲੇ ਮ: 4 (ਪੰ: 234)

(ਨੋਟ–ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਇੱਥੇ ਗਿਣਤੀ ਸਬੰਧੀ ਅੰਕ ਨੰਬਰ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ‘ਕਰਹਲੇ’ ਵੀ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ’ਚ ਹੀ ਗਿਣੇ ਹੋਏ ਹਨ)।

(2) ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਮ: 5 (ਪੰ: 250) (ਇਸ ਬਾਣੀ ’ਚ 55 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਹਨ।)

(3) ਸੁਖਮਨੀ ਮ: ੫5 (ਪੰ: 262)-( ਇਸ ਬਾਣੀ ’ਚ 24 ਸਲੋਕ ਤੇ 24 ਹੀ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਹਨ।)

(4) ਥਿਤੀ ਮ: 5 (ਪੰ: 296) ਆਦਿ।

(ਸ). ਆਸਾ ਰਾਗ ’ਚ:–

(1). ਬਿਰਹੜੇ ਮ: 5 (ਪੰ: 431)

(ਨੋਟ-‘ਬਿਰਹੜੇ’ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ’ਚ ਹਨ ਜੋ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਦਰਜ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ‘ਛੰਤਾਂ’ ਵਾਲੀ ਹੈ।

(2). ਪਟੀ ਲਿਖੀ ਮਹਲਾ 1 (ਪੰ: 432)-35 ਪਉੜੀਆਂ

(3). ਪਟੀ ਮਹਲਾ 3 (ਪੰ: 434)-18 ਪਉੜੀਆਂ, ਆਦਿ।

(ਹ). ਵਡਹੰਸ ਰਾਗ ’ਚ:-

(1). ਘੋੜੀਆਂ ਮ: 4 (ਪੰ: 575)

(ਨੋਟ–ਬਾਣੀ ਘੋੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ‘ਛੰਤਾਂ’ ’ਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।)

(2). ਅਲਾਹਣੀਆਂ ਮ: 1 (ਪੰ: 578)

(3). ਅਲਾਹਣੀਆਂ ਮ:3 (ਪੰ: 582), ਆਦਿ।

(ਕ). ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ ’ਚ:

(1). ਆਰਤੀ ਮ: 1 (ਕੇਵਲ ਇਕ ਸ਼ਬਦ) (ਪੰ: 663)

(ਨੋਟ–ਇਹ ਬਾਣੀ ਪਹਿਲੇ ਮਹਲੇ ਦੇ ‘ਸ਼ਬਦਾਂ’ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।)

(ਖ). ਸੂਹੀ ਰਾਗ ’ਚ:-

(1) ਕੁਚਜੀ ਮ: 1 (ਪੰ: 762)

(2) ਸੁਚਜੀ ਮ: 1 (ਪੰ: 762)

(3) ਗੁਣਵੰਤੀ ਮ: 5 (ਪੰ: 763)

(ਨੋਟ–ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਬਾਣੀਆਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਤੇ ਛੰਤਾਂ ’ਚ ਦਰਜ ਹਨ।)

(ਗ). ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗ ’ਚ:-

(1) ਥਿਤੀ ਮ: 1 (ਪੰ: 838)

(2) ਵਾਰ ਸਤ ਮ: 3 (ਪੰ: 841), ਆਦਿ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਜ ਹਨ।

(ਘ). ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ’ਚ:–

(1) ਅਨੰਦ ਮ: 3 (ਪੰ: 917) 40 ਪਉੜੀਆਂ

(2) ‘ਸਦੁ’ ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ (ਪੰ: 923) (ਕੁਲ 6 ਬੰਦ)

(3) ਓਅੰਕਾਰੁ ਮ: 1 (ਪੰ: 929) ਕੁਲ 54 ਪਉੜੀਆਂ।

(4) ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਮ: 1 (ਪੰ: 938) 73 ਪਉੜੀਆਂ, ਆਦਿ।

(ਙ). ਰਾਗ ਮਾਰੂ ’ਚ:-

(1) ਅੰਜੁਲੀਆ ਮ: 5 (ਪੰ: 1019)

(2) ਸੋਲਹੇ ਮ: 1 (ਪੰ: 1020) (22)

(3) ਸੋਲਹੇ ਮ: 3 (ਪੰ: 1043) (24)

(4) ਸੋਲਹੇ ਮ: 4 (ਪੰ: 1069) (2)

(5) ਸੋਲਹੇ ਮ: 5 (ਪੰ: 1071), ਆਦਿ।

(ਚ). ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ ’ਚ:-

(1). ਬਾਰਹ ਮਾਹ ਮ: 1 (ਪੰ: 1107)

(ਨੋਟ–ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਛੰਤਾਂ’ ’ਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਨਾਸਤਕ-ਆਸਤਕ

ਭਾਈ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਭਾ ਪਟਿਆਲੇ ਵਾਲੇ

ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਾਸਤਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਸਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

   ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ, ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਇੱਕ ਨਾਸਤਕ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

    ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਨਾਸਤਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ ਬੋਲ-ਬੋਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਵਤ (ਵੱਢੀ) ਲੈ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦਸਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਮਤਲਬ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੱਸੋ ਉਸ ਆਸਤਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਾਸਤਕ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੋਇਆ?

    ਇਸੇ ਲਈ ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਜਦ ਤੱਕ ਇੱਕ ਆਸਤਕ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤਕ ਉਹ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਤਕ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

      ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਆਸਤਕ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਇਸ ਅਹਿਸਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਵਤੀਰੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਜੀਵਨ ਵੀ ਬਦਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

    ਜੇ ਇੱਕ ਆਸਤਕ ਦੀ ਆਸਤਕਤਾ ਉਸ ਦੇ ਅਮਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਖੰਡ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਆਸਤਕਤਾ ਕੱਚੇ ਈਮਾਨ ਵਾਲਿਆਂ (ਧਰਮੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਮਨੁਖ) ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਨਾਸਤਕ ਵੀ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।

    ਇਉਂ ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਆਸਤਕ (ਪਾਖੰਡੀ) ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਕੇ ਕੀਮਤੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੇ ਗਲਤ ਵਤੀਰੇ ਕਾਰਨ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਤਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ (ਪਾਪ) ਵੀ ਸਹੇੜਦਾ ਹੈ।

    ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਧਰਮੀ (ਆਸਤਕ) ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਪਾਖੰਡੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉੱਥੇ ਧਰਮੀ ਜੀਵਨ ਨਾ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਰਾਜ ਇਸੇ ਲਈ ਆਪ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ:-

‘ਰਹਿਣੀ ਰਹੈ ਸੋਈ ਸਿੱਘ ਮੇਰਾ।’ (ਰਹਿਤਨਾਮਾ)

    ਯਾਦ ਰਹੇ-ਧਰਮੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਰਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਹੀ ਸਿੱਖ ਹੈ।

ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ ?

            ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਧਰਮੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਬਣਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਾਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਝਲਕ ਦਿੱਸੇ।

     ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਝਲਕ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਾਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:-

‘‘ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ, ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਇਓ॥’’ (ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਸਵੱਯੇ)

     ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਜਾਏ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਿਆ ਜਾਏ ਭਾਵ ਮਨ-ਚਿਤ ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਨਾਮ ਜਪਣਾ

ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

    ਰੱਬ ਦਾ ਸਰੂਪ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਜੋੜਨਾ ਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਜੋੜਨਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਹੈ।

     ਯਾਦ ਰਹੇ-ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਕੇਵਲ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਤਿਆਗ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸੰਤਗਿਰੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਸਹੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਜਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਖੇਡਦਿਆਂ, ਖਾਂਦਿਆਂ-ਪਹਿਨਦਿਆਂ (ਭਾਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਿਆਂ) ਮਾਇਆ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜੀਣਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਆਪਣਾ ਫੁਰਮਾਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:-

‘‘ਨਾਨਕ ! ਸਤਿਗੁਰਿ ਭੇਟਿਐ, ਪੂਰੀ ਹੋਵੈ ਜੁਗਤਿ ॥ ਹਸੰਦਿਆ, ਖੇਲੰਦਿਆ, ਪੈਨੰਦਿਆ, ਖਾਵੰਦਿਆ; ਵਿਚੇ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤਿ ॥’’ (ਮ: ੫/੫੨੨)

    ਚੰਗੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਭਾਵ ਸਿਮਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਗਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਕਹਿ ਗਏ ਹਨ:-

‘‘ਵਿਣੁ ਗੁਣ ਕੀਤੇ, ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਇ॥’’ (ਜਪੁ)

    ਸੋ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਚੰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਉੱਨਤੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਜੰਤਰਾਂ-ਮੰਤਰਾਂ ਜਾਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉੱਤੇ। ਕਿਸੇ ਔਕੜ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਣਿਆ-ਬਣਾਇਆ ਉੱਚਾ ਆਚਰਣ ਹੀ ਕੰਮ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ-ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ। ਕਿਵੇਂ?

    ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਘੋੜ-ਦੌੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਦੌੜਦੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਵਾਰ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗੇ ਦਿਸ ਪਈ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਜੇ ਜਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਓਂ ਮੋੜ ਕੇ ਲੰਘਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੁੱਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਆ ਪਏ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜਾਂ ਕਿਸੀ ਅਚਾਨਕ ਆ ਪਈ ਬਿਪਤਾ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

     ਜਦ ਕਦੀ ਕਿਸੀ ਪਰਾਈ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ/ਮਰਦ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੁਰੇ ਖਿਆਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਪੈਣ ਜਾਂ ਜਦ ਕਦੀ ਆਪਣੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁੱਸਾ ਚੰਡਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨਹੀਂ ਯਾਦ ਆ ਸਕਦੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੁਝਦਾ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ?

            ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਫੈਸਲਾ ਮਿੰਟਾਂ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਹਾਂ’ ਜਾਂ ‘ਨਾਂਹ’ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਠੀਕ ਰਸਤਾ ਤਾਂ ਹੀ ਅਪਨਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ।

  ਅਸੀਂ ਇਖਲਾਕ ਤੋਂ ਡਿਗਣੋਂ ਤਦ ਹੀ ਬਚ ਸਕਾਂਗੇ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤਦ ਹੀ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕੇਗੀ ਜੇਕਰ ਸਾਡੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ।

   ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨਾਂਹ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਰਨਣ ਕੀਤੇ ਬੜੇ-ਬੜੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੁਨੀ ਤੇ ਭਗਤ ਲੋਕ ਸਮਾਂ ਪੈਣ ਤੇ ਡੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਆਚਰਨਕ ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਏ।

  ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਇਸ ਬੜੀ ਵੱਡੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਦਸ ਜਾਮੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 239 ਸਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

     ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖੀਏ। ਉੱਚਾ ਆਚਰਣ ਇਕੱਲਿਆਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਜਾਚ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਧਰਮ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

   ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ‘ਧਰਮ’ ਹੈ।

ਆਦਰਸ਼ਕ ਨਮੁਨੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ

     ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ Model (ਨਮੂਨਾ) ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

    ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਮੂਨਾ ਰੱਖਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਨਮੂਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਢਾਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਖਵਾਏ।

     ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ ਜੀ ਜਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਢਾਲਿਆ, ਉਹ ਈਸਾਈ ਜਾਂ ਬੋਧੀ ਕਹਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

    ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੱਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਬਣਾਇਆ ਉਹ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।

    ਸੋ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਾ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

    ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸਾਏ, ਅਪਣਾਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਦੇ ਢੰਗ ਨੂੰ ਤਨੋ-ਮਨੋ ਅਪਨਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਤਾਂ ਹੀ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾ ਸਕਾਂਗੇ।

     ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਢਾਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਆਪਣੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

      ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਾਏ ਹੋਏ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਦੀ ਆਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਆਪ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।

‘‘ਮਨੁ ਬੇਚੈ ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਪਾਸਿ॥ ਤਿਸੁ ਸੇਵਕ ਕੈ ਕਾਰਜ ਰਾਸਿ॥’’ (ਸੁਖਮਨੀ, ਮ:੫/੨੮੬) ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਕੁੱਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ।

    ਸੋ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਨੋ-ਮਨੋ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ ਸੰਗਤ ਦੀ ਬੜੀ ਲੋੜ ਹੈ।

    ‘ਇੱਕ-ਇੱਕ ਤੇ ਦੋ ਗਿਆਰਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਕਰਾਮਾਤ’ ਨੂੰ ਲੋਕੀ ਮੰਨਦੇ ਹੀ ਆਏ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਉਹ ਕੰਮ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

    ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਾਲਾਹ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਾਲਾਹ (ਸਿਮਰਨ) ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਹਰ ਥਾਂ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

‘‘ਜੈਸਾ ਸੇਵੈ, ਤੈਸਾ ਹੋਇ॥’’ (੨੨੩) ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਦੀ ਸੁਰਤੀ ਉੱਚੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਬਾਰ ਬਾਰ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੀਵ ਦੀ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਦਿਨ-ਦਿਨ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀ-ਉੱਠਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਇਕ-ਮਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਲਈ ਹਮਦਰਦੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਚਾਅ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕਲਿਆਂ ਔਖਾ ਤੇ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਜੁੜਨ (ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ) ਦੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

   ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਕੇ ਕੀਰਤਨ, ਕਥਾ ਵੀਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ (ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ) ਛੇਤੀ ਪੱਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਰੱਕੀ ਛੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤ ਕਰਨੀ ਜਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੇ ਮੰਦਿਰ

   ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਾਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਦਿ੍ਰਸ਼, ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਿ੍ਰਸ਼ ਨਾਲ, ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਾਲਤ ਉਦੋਂ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਜਦ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੋਝੀਵਾਨ ਨਾ ਹੋਣ।

   ਸਾਨੂੰ ਭੁੱਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਮੰਦਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੂਜਾ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵੀਚਾਰ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਸੁਣਨਾ, ਵੀਚਾਰਨ ਤੇ ਮੰਨਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਆਪ ਲੈਣ ਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਵੀਚਾਰ-ਹੀਨ ਗ੍ਰੰਥੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਸ਼ੀਘਰ (ਤੁਰੰਤ) ਹੀ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰ ਭਗਤੀ

    ਗੁਰੂ ਕੀ ਭਗਤੀ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀਚਾਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

    ਸਿੱਖ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਹੋਣਗੇ ਜਦ ਸਿੱਖ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਹੋਈ ਸਿਖਿਆ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜਸ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।

    ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕੇਵਲ ਦੇਹ, ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਉਪਦੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

    ਸੋ, ਉਪਦੇਸ਼ (ਸ਼ਬਦ) ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਤਲਬ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਗੁਰੂ’।

ਬੇਲੋੜੇ ਕਰਮਕਾਂਡ             

ਗੁਰੂ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸੂਲ ਬੜੇ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਅਤੇ ਸੌਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ ਸਨ। ਪਰ ਕਈ ਗ੍ਰੰਥੀ ਪੁਜਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੇਟ ਪੂਜਾ ਲਈ ਕਈ ਭੁਲੇਖੇ ਤੇ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਬਣਾ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ:-

            (ੳ). ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੇਠਾਂ ਜਲ ਰੱਖ ਕੇ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਬਣਾ ਲੈਣ ਦਾ ਪਰਪੰਚ ਕਰਨਾ।

            (ਅ). ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਘਿਉ ਦੇ ਦੀਵੇ ਅਥਵਾ ਜੋਤ ਜਗਾਉਣੀ।

            (ੲ). ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਦੀਵੇ ਆਦਿ ਜਗਾ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ।

            (ਸ). ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸਮਝਣ ਤੇ ਵੀਚਾਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਪਾਠ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਰੁਮਾਲਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਜਾਂ ਵਰਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਹੱਥ ਫੇਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾ ਲੈਣਾ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲਾ ਲੈਣਾ।

            (ਹ). ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਪੀਹੜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁੱਠੀ ਚਾਪੀ ਕਰਨੀ।

            (ਕ). ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੀਆਂ ਬਨਾਉਟੀ ਅਤੇ ਮਨੋ-ਕਲਪਿਤ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਰੇ ਪਾਉਣੇ, ਧੂਪ ਧੁਖਾਉਣੀ ਆਦਿ।

ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀ ਰਸਮਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਜਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਨਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੌਮ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਜਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਉਖੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਉੱਚੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਭਰੋਸਾ ਤੇ ਅਕਲ

ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਕਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਉੱਤੇ ਸੁਹਾਗੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

   ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਅਕਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

   ਅਕਲ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਧਰਮ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਚੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋਣਾ ਹੀ ਅਕਲਮੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਆਪ ਕਹਿ ਗਏ ਹਨ:

‘‘ਅਕਲੀ ਸਾਹਿਬੁ ਸੇਵੀਐ, ਅਕਲੀ ਪਾਈਐ ਮਾਨੁ॥’’ (੧੨੪੫)

   ਸੋ ਗੁਰੂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ-ਵੀਚਾਰਨ ਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ।

ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਮਤਲਬ

   ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਇਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਦਿਖ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਏ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਏ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣਾ, ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੈ।

   ਸਿੱਖੀ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਭਾਵ ਸਿੱਖੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਵਾਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਸਿੱਖੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਅਪਨਾ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਫੈਲਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਉੱਚੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।

   ਜੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿੱਖੀ ਸ਼ਕਲ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖੀ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਵਸਦੇ ਜਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਤਦ ਤੱਕ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਮੰਤਵ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੋ, ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਬੇਈਮਾਨ, ਘਟ ਕਾਮੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਸਾਡੇ ਕੀਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੁੱਝ ਸਾਰਥਕ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਨਾਂਹ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ।

  ਇੱਕ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦ ਸਾਡੇ ਕੌਮੀ ਗੁਣ ਹਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਰਗ-ਰਗ ਵਿੱਚ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਦਕਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਵਰਗੇ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸਗ (ਕੁੱਤਾ) ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਕਰਨੋਂ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ।

  ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਕੈਂਪ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਕੈਂਪ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕੈਂਪ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਗ਼ਮਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਮਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਈਆਂ ਤੇ ਘੋੜੇ ਵਾਪਿਸ ਲੈ ਤੁਰੇ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:-

  ‘‘ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਉਹ ਸਗਾਂ (ਕੁੱਤਿਆਂ) ਦੀ ਕੌਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਨ ਦੀ ਮਾਂ-ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੇਟੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।’’

  ਜਦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਲੁਟਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਵਾਬ (ਗਵਰਨਰ) ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਤੋਂ ਲੁੱਟਣ ਵਾਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਖਤ ਵਿਰੋਧੀ, ਨਵਾਬ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਦਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੇ ਸਿੱਖ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਹੋਣ ਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ‘‘ਹੈ ਕੋਈ ਭੁੱਖਾ?’’

ਦੇਤ ਆਵਾਜ਼ ਭੁੱਖਾ ਕੋਈ, ਆਓ ! ਦੇਗ਼ ਤਿਆਰ ਗੁਰ ਹੋਈ। (ਰਹਿਤਨਾਮਾ)

ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜੇ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ?

 ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੋਸਤ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛਕਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ:-

ਓਸ ਸਮੇਂ ਬੈਰੀ ਕਿਨ ਆਵੈ, ਪਰਮ ਮੀਤ ਸਮ ਤਾਹਿ ਛਕਾਵੈਂ। (ਰਹਿਤਨਾਮਾ)

ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ,‘‘ਫਿਰ ਆਪ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ?’’

ਜ਼ਕਰੀਆ ਨੇ ਕਿਹਾ:-

ਬਚੇ ਤਾਂ ਆਪ ਖਾ ਲੈਂ ਹੈਂ, ਨਹੀਂ ਤੋਂ ਲੰਗਰ ਮਸਤ ਬਤੇ ਹੈਂ। (ਰਹਿਤਨਾਮਾ)

 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਤੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਕਈ ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਣ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।

 ਜੰਗ ਦੇ ਅਤਿ ਬਿਖੜੇ ਅਤੇ ਔਖੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਦ ਪੱਤਾ-ਪੱਤਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ, ਘਰ ਤੇ ਘਾਟ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਅੱਜ! ਸਭ ਸੁੱਖ-ਆਰਾਮ ਤੇ ਸਭ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ; ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤੇ ਦੇਖੀਏ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਂ?

    ਦਰਅਸਲ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਇਹ ਫੁਰਮਾਨ ਚੇਤੇ ਸੀ !    ‘‘ਹਮ ਲੇ ਜਾਨੋ ਪੰਥ ਉਚੇਰੇ ।’’

   ਜੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੱਧਰ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੋਵੇ। ਸਾਡੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ, ਬੋਲ-ਚਾਲ, ਲੈਣ-ਦੇਣ ਤੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਉਚੇਰਾ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੋਵੇ।

   ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੀ ਸੰਸਾਰਕ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਉੱਚੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਉੱਥੇ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਣ ਜੋਗੇ ਹੋ ਸਕਾਂਗੇ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਵਾਂਗੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਉਪਰਲਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਕੌਣ ਯਾਦ ਕਰਾਏ ? ਸਾਨੂੰ ਕੌਣ ਯਾਦ ਕਰਾਏ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਕਿਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਸਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ? ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘਾਟ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਜੋ ਥੋੜਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ‘‘ਰੋਟੀਆ ਕਾਰਣਿ, ਪੂਰਹਿ ਤਾਲ ॥’’ (ਮ: ੧/੪੬੫) ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨੀਵੀਂ ਅਕਲ ਅਤੇ ਘੱਟ ਯੋਗਤਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

  ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਜੇ ਕੁੱਝ ਅੱਖਰ ਸਟੇਜ ਤੇ ਬੋਲਣਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ (ਅਰਥ ਅਤੇ ਭਾਵ ਅਰਥ ਸਮਝਣੇ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ) ਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਨ ਕੋਈ ਟਰੇਨਿੰਗ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ।

  ਦੱਸੋ, ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਜਾਂ ਗ੍ਰੰਥੀ ਜਾਂ ਪਾਠੀ ਕੌਮ ਦਾ ਕੀ ਸੰਵਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕੀ ਸੰਵਾਰ ਰਹੇ ਹਨ? ਨਤੀਜਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਉਂਗਲਾਂ ਤੇ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਹੜਾ ਸਿੱਖ ਘਰਾਨਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨ ਤੱਕ ਦੇ ਰਸਮ ਰੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਪਰਨ ਕੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਾਲੀ) ਰੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ?

ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ, ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣ ਲਈ ਅਣਭੋਲ ਹੀ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਜਾਚ, ਨ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੇ ਨਾ ਸਕੂਲ-ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਜੋ ਥੋੜੀ-ਬਹੁਤ ਗੱਲ ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਵੀ ਉਪਰੋਂ-ਉਪਰੋਂ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੇਖਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਅਸਲੀਅਤ ਤੇ ਅਮਲ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਦ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ / ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਗੂਆਂ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਵਹਿਮ ਤੇ ਪਾਖੰਡ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਅਮਲੀ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵੱਲੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

  ਧਾਰਮਿਕ ਸਟੱਡੀ ਉਹ ਆਪ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਉਹ ਆਪ ਪੜ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਸੁਣੀਆਂ-ਸੁਣਾਈਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

  ਮੁਕਦੀ ਗੱਲ ! ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਤਕ ਹਾਂ ਅਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੇ ਵਰਗੀ ਕੌਮੀ ਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਮਰਾਤਬੇ (ਦਰਜੇ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈਏ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਸਭ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਵੀਰਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਸਮਝੀਏ।

  ਗੁਰੂ ਮਿਸ਼ਨ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਘਰ ਬੈਠੇ ਹੀ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਪੈਸੇ ਖਰਚ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

  ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੰਖੇਪ-ਸਰਲ ਅਰਥ, ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਸੰਬੰਧੀ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟ੍ਰੈਕਟ, ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਲਾਗਤ ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਬੈਠ ਕੇ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

  ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਨਿਰੋਲ ਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕਦੀ ਵੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਨਾਂਹ ਹੀ ਹੋ ਸਕੇਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਧਰਮੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਜਾਚ ਅਸੀਂ ਆਪ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਾਂਗੇ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਬੱਚੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਵਾਂਗੇ ਤਦ ਤੱਕ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗੀ।

  ਸੋ ਆਓ ! ਆਸਤਕ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲਿਓ! ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਅਖਵਾਉਣ ਵਾਲਿਓ! ਆਓ, ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਯੋਗ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰੀਏ।

ਸਭ ਮੰਨਦੇ ਹਨ:

   ਕਿ ਬੱਚੇ ਕੌਮ ਦਾ ਵੱਡਮੁੱਲਾ ਧਨ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਬੱਚੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਬਾਪ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਵੱਲ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣੀ-ਦਿਵਾਉਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ:-

(1). ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਆਪ ਸਹਿਜ ਨਾਲ, ਅਰਥ ਭਾਵਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਕਰਨ ਦੀ ਜਿੱਥੇ ਆਦਤ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

(2). ਕੇਸ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨੰਗੇ ਕੇਸੀਂ ਫਿਰਨਾ ਜਾਂ ਨੰਗੇ ਕੇਸੀਂ ਜੰਗਲ-ਪਾਣੀ ਜਾਣਾ ਆਦਿਕ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਦੀ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਢਿਲਪੁਣੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਵੀਰ ਭੈਣ ਨੂੰ ਨੰਗੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਫਿਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

(3). ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ 8-9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਨਾਂ ਦਸਤਾਰ ਦੇ ਆਦਤ ਪੱਕ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਫਿਰ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣੀ ਔਖੀ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਪਟਕਾ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬੜੇ ਕੋਝੇ, ਲਗਦੇ ਹਨ।

(4). ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਅਤੇ ‘ਕੌਰ’ ਲਿਖਣਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਭੁੱਲੋ। ਇਹ ਮਾਣ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਨੰਦ-ਕਾਰਜ ਆਦਿਕ ਦੇ ਕਾਰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ-ਬੱਚੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਅਤੇ ‘ਕੌਰ’ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖਵਾਓ।

(5). ਸਤਿਗੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹਨ:

‘‘ਜਾਣਹੁ ਜੋਤਿ, ਨ ਪੂਛਹੁ ਜਾਤੀ; ਆਗੈ, ਜਾਤਿ ਨ ਹੇ ॥’’ (ਮ: ੧/੩੪੯)

‘‘ਜਾਤਿ ਕਾ ਗਰਬੁ, ਨ ਕਰਿ; ਮੂਰਖ ਗਵਾਰਾ ! ॥’’ (ਮ: ੩/੧੧੨੭)

   ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਤ-ਗੋਤ ਕਦੀ ਨਾ ਲਿਖੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਾਤ-ਗੋਤ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰੋ।

ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਵੇਗੀ

ਸ. ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਬੰਬਈ-098214-21054

‘‘ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵਹਿ, ਸੇ ਜਨ ਨਿਰਮਲ ਪਵਿਤਾ॥ ਮਨ ਸਿਉ ਮਨੁ ਮਿਲਾਇ, ਸਭੁ ਜਗੁ ਜੀਤਾ॥ ਇਨ ਬਿਧਿ ਕੁਸਲੁ ਤੇਰੈ, ਮੇਰੇ ਮੀਤਾ॥’’ (ਮ:੩/੨੩੧)

ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਲੋਗ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਲਿਆਉਣ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਨ।

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲ਼ੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇੱਕਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰਾਤਮਕ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਗ ਧਰਾਤਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰੇ। ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਲੋਕ ਨਾਕਾਰਾਤਮਕ ਗੁਣਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਿ੍ਰਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਅਤੇ ਕੁਨਬਾਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਵਾਨ ਰਵੱਈਏ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਲਈ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਇਹ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਉਚ ਤੇ ਆਦਰਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੂਮੀਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁੱਝ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-

ਸਾਧਾਰਨ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਤੇ ਉੱਚੀ ਸੋਚ

‘‘ਮਤਿ ਹੋਦੀ, ਹੋਇ ਇਆਣਾ॥ ਤਾਣ ਹੋਦੇ, ਹੋਇ ਨਿਤਾਣਾ॥ ਅਣਹੋਦੇ, ਆਪੁ ਵੰਡਾਏ॥ ਕੋ ਐਸਾ, ਭਗਤੁ ਸਦਾਏ॥ (ਭਗਤ ਫਰੀਦ/੧੩੮੪)

ਜਿਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਅੱਜ ਇਹਨਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫੈਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ, ਭਾਂਵੇ ਉਹ ਗ਼ਰੀਬ ਹੈ ਜਾਂ ਅਮੀਰ, ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੇ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਸਾਧਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਦਗੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪੂਰਬ ਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਣ ਬਸਰ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸੀ। ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਰਹਿਣ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾੳੇ ਸੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਜਿੰਨਾ ਆਹਾਰ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਧਾਰਨ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਦੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਡੁੰਘਾਈ ਵਿਚ ਪੜਚੋਲ ਕਰੀਏ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਕਾਰਨ ਨੂੰ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਧਾਰਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਉਚਿੱਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਕਾਰਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ’ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਫ਼ਾਲਤੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਦਗੀ ਵਿਚੋਂ ਸੰਤੋਖ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਤਲਬ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਫ਼ਾਲਤੂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਨ, ਕੀ ਉੇਹ ਸਾਡੀ ਕਿਸੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ ਤੇ ਸਾਡੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਲਚ ਹੀ ਹੈ? ਜ਼ਰੂਰਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਰੂਰਤ, ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਪਦਾਰਥ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਾਧਰਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਚ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲਾ ਘੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਲਈ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹੋਵੋ

‘‘ਬੰਦੇ! ਖੋਜੁ ਦਿਲ ਹਰ ਰੋਜ, ਨਾ ਫਿਰੁ ਪਰੇਸਾਨੀ ਮਾਹਿ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੭੨੭)

ਕਈੇ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਰਵਾਇਤੀ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਨਕਦੀ ਕਾਊਂਟਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਬੋਰਡ ’ਤੇ ਲਿਖੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ, ਜੋ ਇੰਜ ਸੀ, ‘ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਇਕ ਵਧੀਆ ਨੀਤੀ ਹੈ’! ਕੀ ਇਹ ਸਤਰ ਇਸ ਪੀੜੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਰੱਖਦੀ ਹੈ? ਅੱਜ ਇਮਾਨਦਾਰ ਬਨਣਾ ਔਖਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਲਾਲਚ, ਡਰ ਜਾਂ ਹਉਮੈ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਸੌਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਤਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਾਨੂੰ ਇਮਾਨਦਾਰ ਬਨਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ?

ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਚੇ ਅਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ। ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭੋਲੇਪਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਇਮਾਨਦਾਰੀ’, ਸਾਡਾ ਇਕ ਅੰਦਰੂਣੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਮਝ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਬਨਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ‘ਇਮਾਨਦਾਰੀ’ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਅੰਦਰ ਯਕੀਨ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਚੰਗੇ (ਗੁਣ ਵਾਲੇ) ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ਼ ‘ਇਮਾਨਦਾਰੀ’, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਇਹ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਨਾਮ ਹੈ।

ਦਿਆਲੂ ਬਨਣਾ ਸਿਖੋ

‘‘ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ॥’’ (ਮ:੧/੩੫੬)

ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਤਾਂ ਕਈ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਰੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਕੋਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਚਮਤਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਵਿਟਾਮਿਨ ਦੇ ਟੀਕਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਕ ਦਮ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਇਕ ਲਈ ਦਿਆਲਤਾ ਦਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਤੇ ਵੀ ਬੈਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਡੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਦੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਇਕ ਦਿਆਲਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ੁੱਭ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਭੇਜਣਾ ਇਕ ਦਿਆਲਤਾ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣਾ ਤੇ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣਾ, ਤਨਾਵ ਭਰੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣਾ, ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਇਵਜ਼ (ਬਦਲੇ) ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਦੂਜਿਆ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣਾ, ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੁਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਚੰਗੇ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵੀ।

ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲੋ

‘‘ਜਿਤੁ ਬੋਲਿਐ ਪਤਿ ਪਾਈਐ, ਸੋ ਬੋਲਿਆ ਪਰਵਾਣੁ॥ ਫਿਕਾ ਬੋਲਿ ਵਿਗੁਚਣਾ, ਸੁਣਿ ਮੂਰਖ ਮਨ ਅਜਾਣ॥’’ (ਮ:੧/੧੫)

ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁੱਖ ਵਧਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁੱਝ ਸਾਧਾਰਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਲ, ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਖੋਹ ਲਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਹਮਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਇਕ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਏਨੇ ਆਦੀ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ ਕਿ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾਉਣਾ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸੰਚਾਰ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਣ ਜਾਂ ਨੀਵੇ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

‘ਸੱਚਾ ਸੰਚਾਰ’ ਕੇਵਲ ਛਤਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਛੂਹ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੱਜਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ (ਸੱਚਾ) ਸੰਚਾਰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ (ਹਰਕਤ) ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਏਗਾ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਭਾਵ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਜੋ ਵੀਚਾਰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਰਵੱਈਆਂ ਨੂੰ ਚੁਨੌਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇਕ ਸੂਝਵਾਨ ਰੂਹ, ਦਿਲ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਹੁਣ ਨਵੀਂ ਸਾਕਾਰਾਤਮਕ ਤੇ ਬੇਸ਼ਰਤ ਪਿਆਰ ਯਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਨਹੀਂ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ

ਸਾਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀਂ ਦੁਜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦੂਜੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਚੰਗੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਵਿਵਹਾਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਚੰਗਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਕਦਰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਜੇ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਇਕ ਢੋਂਗ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਅਸਲੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਈ ਇਕ ਨਕਾਬ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚੰਗੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਵਿਵਹਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਚੰਗਾ ਬਣਨ ਲਈ ਕੋਈ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।

ਅਸੀਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀ ਕਰਦੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਾਡਾ ਪਿਆਰਾ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਹੋਰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਦਕਿ ਅਜਿਹੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲੋਂ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜਿਹਾ ਵਿਵਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਭਰਪੂਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਰੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੁਯੋਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣਾ ਲਈਏ ਤਾਂ ਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀਆਂ ਹੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣਗੀਆਂ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਕਮਜ਼ੋਰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਨਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਸਹੀ ਜੀਵਨ ਬਸ਼ਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਇੰਝ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮਦਦਗਾਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣਾ ਸਿੱਖਣਾ

‘‘ਖਿਮਾ ਗਹੀ ਬ੍ਰਤੁ ਸੀਲ ਸੰਤੋਖੰ॥ ਰੋਗੁ ਨ ਬਿਆਪੈ, ਨਾ ਜਮ ਦੋਖੰ॥’’ (ਮ:੧/੨੨੩)

ਸਾਰੀਆਂ ਸਭਿਆਤਾਵਾਂ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਨੂੰ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਖ਼ਾਸ ਗੁਣ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸੌਖਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕਹਿਣਾ?। ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਦ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਤਰੀਕਾ ਲੱਭਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ। ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵਾਰ ਦੋਸ਼ੀ (ਨਿੰਦਾ) ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਬਹਾਨੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ।

ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨਿਆਏ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਡਰ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦੇ ਤਾਂ ਪਛੁਤਾਵਾ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਚੰਗਿਆਈ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੂਜਿਆ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਧਾ-ਸਾਦਾ ਇਨਸਾਨ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਡੀ ਇਸ ਦਿਆਲਤਾ ਦੀ ਸਲਾਹਣਾ ਕਰਨਗੇ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਅਸੀਂ ਇਹ ਗ਼ਲਤੀ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਨਾ ਕਰੀਏ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹਾਨੇ ਘੜੀਏ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਫ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ।

ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਸੋਚੋ

‘‘ਮਨ ਤਨ ਅੰਤਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਆਹੀ॥ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਵਤ ਪਰਉਪਕਾਰ ਨਿਤ, ਤਿਸੁ ਰਸਨਾ ਕਾ ਮੋਲੁ ਕਿਛੁ ਨਾਹੀ॥’’ (ਮ:੫/੮੨੪)

ਅਸੀਂ ਉਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣ ’ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਦੋਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਤਰੱਕੀਆਂ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਤਾਂ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਿੱਧਰੇ ਗੁਆਚ ਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਕਸੁਰਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਦੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੂਜਿਆ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਦੂਜਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀਤੇ ਸਾਡੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਕੰਮ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ, ਰੂਹਾਨੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰਸਤਾ ਖੋਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜਤਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰਨ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ। ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਵੇ, ਦੇਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖੋ।

ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰੋ

ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦ ਅਤੇ ਨਾ ਪਸੰਦ ਦੇ ਇੱਕ ਸੈੱਟ, ਜਿਹੜਾ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਤਿ ਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਨਾ ਪਸੰਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਾਡੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਟਕਰਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯਾਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।’ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਨਿਰਾਰਥਕ ਕੰਮ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਕਿਉਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ? ਸਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤੋਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਹਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਸਤੁੰਸ਼ਟ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਝਾਤੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈਏ।

ਕੁਦਰਤੀ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ:-

‘‘ਮਨੁ ਤਨੁ ਅਰਪੀ ਆਪੁ ਗਵਾਈ; ਚਲਾ, ਸਤਿਗੁਰ ਭਾਏ॥’’ (ਮ:੩/੬੮)

ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾ (ਸਾਫ਼ ਦਿਲ) ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਪੀਸ਼ੀਜ਼ (ਸੂਰਤ, ਸ਼ਕਲ) ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਮਿਥਿਆ (ਪਰਖਿਆ) ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਨਸਾਨ, ਜੋ ਕਿ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਕਸਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਿਤ ਫਾਰਮ ਦੀ ਸਪੀਸ਼ੀਜ਼ (ਵਰਗ) ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕ ਅਲੱਗ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਅਕਲ ਸਾਡਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ (ਤਨਾਵ) ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਕਲ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਅਸਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੌਲੀ ਬਰਬਾਦੀ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਂ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੀ ਅਕਲ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਜੀਵ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਦਾ ਗ਼ਲਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਰਾਉਣੇ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਅਕਲ ਦੇ ਇਸ ਪੁੰਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਕੀ ਹੱਲ ਹੈ? ਇਹ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਗ਼ੈਰ ਇਕਸੁਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗਿਆਈ ਦਾ ਬੀਜ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਬਨਣ ਦੇ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲਈ ਸਹੀ ਆਧਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੋ, ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਇਹਨਾ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਨੰਦਮਈ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਬਹਾਲ ਕਰ ਸਕੀਏ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਕਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਆਉਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਅੱਜ ਹੀ Good Wishes Bank ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਬੱਚਤ ਖਾਤਾ ਖੁਲਵਾਈਏ ਤੇ ਰੋਜ਼ ਸ਼ੁੱਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਡਾ ਭਵਿੱਖ ਉੱਜਲ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰਵਕ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣ ਜਾਵੇ।