ਸਰਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ – ਭਾਗ 6

(ਪਰਗਟ ਸਬੰਧਕ ਅਤੇ ਸਬੰਧਕਾਂ ਦੇ 20 ਪ੍ਰਕਾਰ)

– ਗਿਆਨੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਲੁਧਿਆਣਾ।

‘ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ ਚੋਰੀ। ਜਿਧਰ ਦੇਖੋ ਚੋਰੀ। ਕਦੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਕਦੇ ਰੱਬ ਦੀ ਚੋਰੀ। ਚੋਰ ਨੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਵੀ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਈ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਦਿਆਂ ਰੌਲਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।

‘ਕੀ ਹੋਇਆ ਪੁੱਤਰ ? ਕਿਵੇਂ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਈ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ?’ ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬੋਲ ਪਿਆ।

‘ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਰੇਲਵੇ ਟਿਕਟ ਕਾਉਂਟਰ ’ਤੇ ਖੜੇ ਸੀ। ਕਾਉਂਟਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਖੜਾ ਬੰਦਾ ਤਾਂ ਟਿਕਟ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਬੰਦਾ ਖੜਾ ਸੀ। ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਖੜੇ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਚੌਥੇ, ਪੰਜਵੇਂ, ਛੇਵੇਂ ਨੰਬਰ ’ਤੇ, ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਲਾਈਨ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਪੈਂਟ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਜੇਬ ’ਚੋਂ ਆਪਣਾ ਵਾਲੇਟ (ਬਟੂਆ) ਕੱਢਿਆ ਤੇ ਟਿਕਟ ਲੈਣ ਲਈ ਪੈਸੇ ਕੱਢੇ। ਵਾਪਸ ਵਾਲੇਟ ਪੈਂਟ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਜੇਬ ਵਿਚ ਪਾ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਟਿਕਟ ਲੈ ਕੇ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਤਾਂ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਵਾਲੇਟ ਗਾਇਬ ਸੀ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸੀ।

‘ਮੈਨੂੰ ਪਤੈ ਕਿਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ ਐ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਹੱਸਮਈ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।

‘ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤੀ ?’ ਮਾਂ ਤੇ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਇਕੋ ਦਮ ਇਕੱਠੇ ਬੋਲੇ।

ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, ‘ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਚੋਰ ਦਾ ਕੰਮ ਲਗਦਾ ਆ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੋਲੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਹੱਸ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਂ ਰਸੋਈ ਵਿਚੋਂ ਚਾਹ ਲੈਣ ਚਲੀ ਗਈ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।

‘ਵੀਰ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਹੱਸਦੇ ਹੋ ? ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਖੜੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਪੱਕਾ ਵਾਲੇਟ ਦੇਖ ਲਿਆ ਹੋਏਗਾ ਤੇ ਉਹਨੇ ਪੈਂਟ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਜੇਬ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆ ਹੋਏਗਾ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿਮਾਗ ਲਗਾਇਆ।

‘ਓਹ ਮੇਰੇ ਭੋਲੂਆ ਜਿਹਾ ! ਜਦੋਂ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਬੰਦਾਚੋਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇਗਾ ਤਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਜਾਏਗਾ ? ਦਰਅਸਲ ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਾ ਪਿੱਛੇ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਲਾਈਨ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਵਾਲੇਟ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਲਾਈਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੋਰੀ ਦਾ ਅਸਲ ਕਿੱਸਾ ਸੁਣਾਇਆ।

‘ਹਮਮਮ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਪਿੱਛੇ ਖੜਾ ਬੰਦਾ ਹੀ ਅਗਲੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁੜਪੁੜੀ ’ਤੇ ਉਂਗਲ ਵਜਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣਦਿਆਂ ਮਾਂ ਵੀ ਚਾਹ ਲੈ ਕੇ ਮੇਜ ਦੁਆਲੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।

‘ਕਈ ਤਾਂ ਬੜੇ ਚਲਾਕ ਚੋਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਜਿਹੜੇ ਪੈਸੇ ਤਾਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਵਾਲੇਟ ਜੇਬ ਵਿਚ ਹੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਚਲਾਕ ਚੋਰ ਬੈਗ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦੇ, ਬੈਗ ਵਿਚਲਾ ਸਮਾਨ ਗਾਇਬ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਨੇ ? ਮੌਤ ਵੀ ਬੜੀ ਚਲਾਕ ਚੋਰ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਂਦੀ, ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਜਾਨ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਐਸਾ ਹੀ ਫ਼ੁਰਮਾ ਰਹੇ ਹਨ, ‘‘ਆਇਓ ਚੋਰੁ, ਤੁਰੰਤਹ ਲੇ ਗਇਓ; ਮੇਰੀ ਰਾਖਤ ਮੁਗਧੁ ਫਿਰੈ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੪੭੯)

ਪਰ ਮਿਹਰ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਚੋਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਵੀ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ?’ ਮਾਂ ਨੇ ਕੇਤਲੀ ਤੋਂ ਕੱਪਾਂ ਵਿਚ ਚਾਹ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

‘ਮੰਮੀ ਜੀ, ਸੰਬੰਧਕ (Preposition) ਵੀ ਤਾਂ ਚੋਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ?’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਮੁਸਕੜੀਂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

‘ਮਿਹਰ, ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਬੰਧਕ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ?’ ਮਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

‘ਹਾਂ ਜੀ ਮੰਮੀ ਜੀ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾ ਦੇਵੇ, ਉਹਨੂੰ ਸੰਬੰਧਕ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਿਤਾਬ, ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਪਰ ਕੋਈ ਗੱਲ ਬਣੀ ਨਹੀਂ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ਹੁਣ ਗੱਲ ਬਣ ਗਈ। ਇੱਥੇ ‘ਦੀ’ ਸੰਬੰਧਕ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। (ਚਾਹ ਵਾਲੀ ਕੇਤਲੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ) ਜਿਵੇਂ ਆਹ ਦੇਖੋ : ਕੇਤਲੀ ਚਾਹ, ਗੱਲ ਬਣੀ ਨਹੀਂ’, ਮਿਹਰ ਦੀ ਗੱਲ ਵਿਚੇ ਕੱਟ ਕੇ ਮਾਂ ਨੇ ਝੱਟ ਪੱਟ ਅਗਲਾ ਫਿਕਰਾ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

‘ਕੇਤਲੀ ਵਿਚ ਚਾਹ। ਗੱਲ ਬਣ ਗਈ। ‘ਵਿਚ’ ਸੰਬੰਧਕ ਨੇ ਕੇਤਲੀ ਤੇ ਚਾਹ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਛੱਤ ਮੋਰ, ਗੱਲ ਬਣੀ ਨਹੀਂ। ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਮੋਰ। ‘ਉੱਤੇ’ ਸੰਬੰਧਕ ਨੇ ਛੱਤ ਤੇ ਮੋਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਕ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਜਿਵੇ ਦਾ, ਦੇ, ਦੀ, ਨੂੰ, ਕੋਲ, ਉੱਤੇ, ਨਾਲ ਵਗੈਰਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਉਂ ਜਾਂ ਪੜਨਾਉਂ ਦਾ ਸਬੰਧ, ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਪਰਗਟ ਕਰਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੰਧਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਚੋਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ।’ ਮਾਂ ਨੇ ਕੱਪਾਂ ਵਿਚ ਚਾਹ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਫਿਰ ਹੈਰਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ।

‘ਮੰਮੀ ਜੀ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਾ, ਦੇ, ਦੀ, ਨੋ, ਨਉ, ਕਾ, ਕੇ, ਕੀ, ਕਉ, ਪਾਸਿ, ਪਾਰਿ, ਹੇਠਿ, ਊਪਰਿ, ਨਾਲਿ, ਵਿਚਿ, ਵਲਿ, ਮਹਿ, ਮਾਹਿ, ਨਿਕਟਿ, ਮੰਝਾਰਿ, ਬਰਾਬਰਿ, ਸਾਥਿ, ਤੁਲਿ, ਭੀਤਰਿ, ਬੀਚਿ, ਅੰਤਿ, ਸੰਗਿ, ਅੰਦਰਿ, ਬਾਹਰਿ, ਨਜੀਕਿ ਆਦਿਕ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਹ ਦੀ ਚੁਸਕੀ ਲੈਂਦਿਆਂ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ।

‘ਹੁਣ ਅੱਗੋਂ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਚਲੋ ਮੰਮੀ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੱਸੋ ਕਿ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ?’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

‘ਇਹ ਤਾਂ ਸੌਖਾ ਹੈ ਨਾ ? ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਉਕਾਰਾਂਤ (ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਔਂਕੜ ਸਹਿਤ, ਦੇਖੋ ਭਾਗ 3) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।’ ਮਾਂ ਨੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

‘ਇਹ ਜਿਹੜਾ ਸੰਬੰਧਕ ਹੈ ਨਾ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਭੁੱਖਾ ਚੋਰ ਹੈ। ਇਹਨੂੰ ਲਗਦੀ ਹੈ ‘ਔਂਕੜ ਖਾਣ ਦੀ ਭੁੱਖ’। ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਚੋਰੀ ਤਾਂ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਦੀ ਔਂਕੜ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

‘ਪਰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ?’ ਮਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

‘ਦੇਖੋ ਮੰਮੀ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ, ‘‘ਗੁਰ ਕਾ ਦਰਸਨੁ ਦੇਖਿ ਦੇਖਿ ਜੀਵਾ॥’’

ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ‘ਗੁਰ’ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਔਂਕੜ ਸਹਿਤ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਤਾਂ ਇਕ ਹੀ ਹੈ ਨਾ ? ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ‘ਦਰਸਨੁ’ ਵੀ ਇਕ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਵੀ ਆਈ ਹੈ ‘ਦਰਸਨੁ’। ਸੰਬੰਧਕ ਚੋਰ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗ ਗਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਦਰਸਨੁ’ ਦੀ ਚੋਰੀ ਤਾਂ ਕਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਗੁਰੁ’ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਈ ਤੇ ਤੁੱਕ ਬਣ ਗਈ : ਗੁਰ ਕਾ ਦਰਸਨੁ ਦੇਖਿ ਦੇਖਿ ਜੀਵਾ॥

ਦੇਖਿਆ ? ਕਰ ਲਈ ਨਾ ਸੰਬੰਧਕ ਚੋਰ ਨੇ ‘ਗੁਰੁ’ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਦੀ ਚੋਰੀ ?’ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੁੱਗਣੀ-ਚੌਗੁਣੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

‘ਇਹ ਨੇਮ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ‘‘ਪ੍ਰਭ ਤੇ ਜਨੁ ਜਾਨੀਜੈ ਜਨ ਤੇ ਸੁਆਮੀ॥’’

ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਭੁ’ ਤਾਂ ਇਕ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਪਰ ‘ਤੇ’ ਸੰਬੰਧਕ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਤੇ ਉਹਨੇ ਪ੍ਰਭ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਖਾ ਲਈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ‘ਜਨੁ’ ਵੀ ਸੀ, ਪਰ ‘ਤੇ’ ਸੰਬੰਧਕ; ‘ਜਨੁ’ ਦੀ (ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ‘ਨੁ’ ਔਂਕੜ) ਚੋਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ‘ਜਨੁ’ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਬੰਧਕ ‘ਤੇ’ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਹੁਣ ਸਮਝ ਆਈ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਵਾਲੇਟ ਚੋਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸਟੋਰੀ। ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਖੜਾ ਬੰਦਾ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਪਿੱਛੇ ਖੜਾ ਬੰਦਾ ਹੀ ਅਗਲੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਕ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਚੋਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਚੋਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।’ ਮਾਂ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉੱਠ ਕੇ ਰਸੋਈ ਵੱਲ ਚਲੀ ਗਈ। ਮਾਂ ਦੇ ਰਸੋਈ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਦੇਰ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੱਥ ਲੱਗ ਕੇ ਮੇਜ ’ਤੇ ਰੱਖੀ ਮਾਂ ਦੀ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਡੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ।

‘ਉਹੋ ! ਦੇਖੋ ਵੀਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਓ : ‘ਮੌਮ ਦੀ ਚਾਹ ਡੁੱਲ੍ਹ ਗਈ’ ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ‘ਦੀ’ ਸੰਬੰਧਕ ਚੋਰ ਨੇ ‘ਮੌਮ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਖਾ ਲਈ।

‘ਮੰਮੀ ਜੀ ਦੀ ਚਾਹ ਡੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਗਿਆਨ ਸੁੱਝਦਾ ਆ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਪਟੋਕੀ ਮਾਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਜ ਸਾਫ ਕਰਕੇ ਕੇਤਲੀ ਵਿਚੋਂ ਹੋਰ ਚਾਹ ਕੱਪ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀ।

‘ਪਰ ਮੈਂ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਨਾ ?’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਸੂਮ ਜਿਹਾ ਮੂੰਹ ਬਣਾਉਂਦਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਹਾਸਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

‘ਓਹ ਬੁੱਧੂ ! ਜਦੋਂ ਰੱਬ ਅਕਲ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਸੀ ?’

‘ਵੀਰੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਸਿੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਸਕੜੀਂ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

‘ਵਿਆਕਰਣ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਨੀਂ ਆਈ। ਓ ਮੇਰੇ ਮੱਖਣ ਦਿਆ ਡੂਨਿਆਂ ! ‘ਮੌਮ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਕਦੀ ਔਂਕੜ ਲੱਗੀ ਦੇਖੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੱਥ ਜਾਏਗੀ ? ਸੰਬੰਧਕ ਚੋਰ ਸਿਰਫ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਹੀ ਔਂਕੜ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ

ਘਰ ਮਹਿ ਠਾਕੁਰੁ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵੈ॥

ਗਲ ਮਹਿ ਪਾਹਣੁ ਲੈ ਲਟਕਾਵੈ॥

ਇਹਨਾਂ ਤੁੱਕਾਂ ਵਿਚ ‘ਘਰੁ’ ਤੇ ‘ਗਲੁ’ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਬੰਧਕ ਚੋਰ ‘ਮਹਿ’ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਚੋਰੀ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਘਰ’ ਤੇ ‘ਗਲ’ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਮਝੇ ਕਿ ਨਹੀਂ ਬੁੱਧੂ ?’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਦਾ ਮਾਣ ਜਤਾਉਂਦਿਆਂ ਸਮਝਾਇਆ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵੀ ਰਸੋਈ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨਿੱਕੜੇ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਵਿਚਾਰ ਪੂਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਪਈ।

‘ਓ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਵੀਰ ਜੀ, ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਤੇ ਇਹ ਨੇਮ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ‘ਦਰਪਣ’ ਸਟੀਕ ਤੋਂ ਪਦ-ਅਰਥ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਅਰਥ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ। ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ (ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁੱਕਾਂ) ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਕ ਆਏ ਸਨ, ਪਰ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਨਹੀਂ ਲੱਥੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ

ਸਾਸੁ ਕੀ ਦੁਖੀ ਸਸੁਰ ਕੀ ਪਿਆਰੀ ਜੇਠ ਕੇ ਨਾਮਿ ਡਰਉ ਰੇ॥

ਬਿਖੁ ਕਾ ਕੀੜਾ ਬਿਖੁ ਮਹਿ ਰਾਤਾ ਬਿਖੁ ਹੀ ਮਾਹਿ ਪਚਾਵਣਿਆ॥

ਇਹਨਾਂ ਤੁੱਕਾਂ ਵਿਚ ‘ਸਾਸੁ’ ਤੇ ‘ਬਿਖੁ’ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ (ਤਤਸਮ) ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਕੀ’, ‘ਕਾ’ ਅਤੇ ‘ਮਹਿ’ ਸੰਬੰਧਕ ਆਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਨਹੀਂ ਲੱਥੀ, ਸਗੋਂ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ‘ਸਸੁਰ’ ਤੇ ‘ਜੇਠ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ‘ਕੀ’ ਤੇ ‘ਕੇ’ ਸੰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਸੰਬੰਧਕੀ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ

ਪੂਰੇ ਗੁਰ ਕਾ ਸੁਨਿ ਉਪਦੇਸੁ॥

ਬੋਲਾਇਆ ਬੋਲੀ ਖਸਮ ਦਾ॥

ਸਾਚੇ ਨਾਮ ਕੀ ਤਿਲੁ ਵਡਿਆਈ॥

ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਇਹੁ ਰਾਮ ਕੀ ਅੰਸੁ॥

ਗੁਰ ਕੀ ਰੇਣੁ ਨਿਤ ਮਜਨੁ ਕਰਉ॥

ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਕਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁਲਿੰਗ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਔਂਕੜ ਸੰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ।

‘ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਮਿਹਰ ! ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਔਖੇ ਨੇਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕੋਈ ਉਦਾਹਰਣ ਲੈਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਇਸ ਨੇਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਤੂੰ ਸੰਬੰਧਕ ਨੂੰ ਚੋਰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਨੇਮ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੰਬੰਧਕ ਨੂੰ ਚੋਰ ਕਹਿਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੱਲ ਸਮਝ ਆ ਗਈ, ਇੰਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਹੈ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੱਫੀ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।

‘ਠੀਕ ਹੈ ਵੀਰੇ ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਬੰਧਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਕਰਾਂਗਾ।’ ਭੋਲਾ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ।

‘ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ 20 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ-ਅਰਥਕ ਸੰਬੰਧਕ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ

1. ਉਪਕੰਠਿ, ਸਮੀਪਿ, ਕੋਲੀ, ਥੈ, ਨਿਕਟਿ, ਨੇੜਿ, ਨੇੜਾ, ਨੇੜੇ, ਨੇੜੈ, ਨੇਰ, ਨੇਰਿ, ਨੇਰਉ, ਨੇਰਹੂ, ਨੇਰਿਆ, ਨੇਰਾ, ਨੇਰੀ, ਨੇਰੇ, ਨੇਰੈ, ਨੇਰੋ, ਨਜੀਕਿ, ਪਾਸਿ, ਪਾਸੀ, ਪਾਸੇ, ਪਾਹਿ, ਪਾਹੀ, ਪਾਹਾ, ਪਹਿ।
2. ਸੰਦਾ, ਸੰਦੀ, ਸੰਦੜਾ, ਸੰਦੜੀ, ਸੰਦੀਆ, ਸੰਦੇ, ਸੰਦੜੇ, ਹੰਦਾ, ਹੰਦੀ, ਕਾ, ਕੀ, ਕੀਆ, ਕੀਆਹ, ਕੇ, ਕੈ, ਕੇਰਾ, ਕੇਰੀ, ਕੇਰੇ, ਕੇਰੀਆ, ਕੋ, ਖੇ, ਚ, ਚੀ, ਚੇ, ਚੈ, ਚੋ, ਦਾ, ਦੀ, ਦੀਆ, ਦੇ, ਦੈ, ਰੋ, ਰੀ।
3. ਬਿਨੁ, ਬਿਨਾ, ਬਿਹੂਨ, ਬਿਹੂਨਾ, ਬਿਹੂਨੀ, ਬਿਹੂਨੇ, ਬਿਹੂਣ, ਬਿਹੂਣਾ, ਬਿਹੂਣੇ, ਬਿਹੂਣੈ, ਬਿਹੂਣੀ, ਬਾਹਰਾ, ਬਾਹਰੀ, ਬਾਹਰੇ, ਬਾਹਰਹੁ, ਬਾਝਹੁ, ਬਾਝੁ, ਵਿਹੂਣ, ਵਿਹੂਣਾ, ਵਿਹੂਣੀ, ਵਿਣੁ, ਵਿਹੂਣੇ, ਵਿਹੂਣਿਆ, ਵਿਹੂਣੀਆ, ਰਹਤ।
4. ਸਉ, ਸਿਉ, ਸੌ, ਸੰਗਿ, ਸੇਤੀ, ਸਾਥਿ, ਨਾਲੇ, ਨਾਲਿ, ਪ੍ਰਤਿ, ਲਉ।
5. ਸਹਿਤ, ਸਣੁ, ਸਣੈ, ਸਮੇਤਿ।
6. ਨਿਆਈ, ਸਾ, ਸਾਣੁ, ਸਮਾਨਿ, ਜਿਉ, ਜਸ, ਜੈਸਾ, ਜੈਸੀ, ਜੈਸੇ, ਜੇਹਾ, ਜੇਹੀ, ਜੇਹਿਆ, ਜੇਹੀਆ, ਜੇਹੇ, ਜੇਹੈ, ਜੇਵ, ਜਿਵੈ, ਜੇਵਿਹਾ, ਜੇਵੇਹੀ, ਜੇਵੇਹੇ, ਵਾਗਿ, ਵਾਂਗੀ, ਵਾਂਗੂ।
7. ਅੰਤਰਿ, ਅੰਤਰੇ, ਅੰਦਰਿ, ਅੰਦਰੇ, ਅੰਦਰਹਿ, ਅੰਦਰਹੁ, ਥੈ, ਨਿਰੰਤਰਿ, ਪੈ, ਬੀਚੇ, ਬੀਚੋ, ਬਿਚਿ, ਬੀਚਿ, ਬੀਚਹਿ, ਮੈ, ਮੋ, ਮਿਆਨੇ, ਮਹਿ, ਮਾਹਿ, ਮਾਹੀ, ਮਾਝ, ਮਝਾਰ, ਮਝਾਰਿ, ਮਝੂਰਿ, ਮਝਿਆ, ਮਝਾਹੂ, ਮੰਝਿ, ਮੰਝਾਰਿ, ਮੰਝਾਹੂ, ਮਧਿ, ਮਧੇ, ਮੰਧੇ, ਮੰਧਾਹੀ, ਵਿਚਿ, ਵਿਚੇ।
8. ਸਿਉ, ਕਉ, ਕੂ, ਖੇ (ਸਿੰਧੀ ਬੋਲੀ), ਕੋ, ਕੌ, ਕੂੰ, ਜੋਗੁ, ਕਹੁ, ਨਉ, ਨੋ।
9. ਅਰਥਾ, ਅਰਥਿ, ਹੇਤਿ, ਕਾਰਣਿ, ਕੀਐ, ਕੂ, ਕੈ, ਜੋਗੁ, ਤਾਈ, ਨੋ, ਨਵਿਤ।
10. ਸਿਉ, ਸੈ, ਹੂੰ, ਕਿਅਹੁ, ਕ੍ਹਿਹੁ, ਕੰਨਹੁ, ਜਿਦੂ, ਡੂੰ, ਤੇ, ਥੇ, ਥਾਵਹੁ, ਦੂ, ਨਾਲੋ, ਨਾਲਹੁ, ਪੈ, ਪਾਸਹੁ, ਪਾਹਾ, ਪਹਿ, ਪਹੁ।
11. ਉਤੈ, ਉਪਰਿ, ਊਪਰਿ, ਉਪਰੇ, ਊਪਰੇ, ਹੇਠਿ, ਜੇਰ (ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਾਲਾ ਜ਼ੇਰ), ਤਲਿ, ਤਲੇ, ਤਲੈ, ਤੈ (ਸਭਤੈ), ਪਰ, ਪਰਿ।
12. ਅਗੈ, ਆਗੇ, ਆਗੈ, ਪਾਛੇ, ਪਾਛੈ, ਪਿਛੈ, ਪੀਛੈ।
13. ਸਮਸਰਿ, ਸਮਸਰੇ, ਸਮਾਨ, ਸਾਰ, ਸਰਿ, ਸਾਰਖੇ, ਜੇਡੁ, ਜੇਵਡੁ, ਤੁਲਿ, ਬਰਾਬਰਿ, ਭਰਿ, ਮਿਕਦਾਰਾ।
14. ਸਟੈ, ਬਾਦਰੈ, ਬਦਲਹਾ, ਬਦਲਾਹੁ, ਬਦਲੇ, ਬਦਲੈ, ਬਦਲਾਵਨਿ।
15. ਤਾਈ, ਲਉ, ਲਗੁ, ਪੈ।
16. ਵਿਚਦੋ, ਵਿਚੁਦੇ (ਨੋਟ: ਛਾਪੇ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਵਿਚ ‘ਵਿਚੁ ਦੇ’ ਪਦ-ਛੇਦ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਕਾਈ ਹੈ, ਇਕੱਠਾ ਪਾਠ ‘ਵਿਚੁਦੇ’ ਸੰਬੰਧਕ ਹੈ)।
17. ਵਿਚਹੁ।
18. ਕਰਿ (by means of), ਪਰਣੈ।
19. ਕਉ, ਕੈ, ਨੋ, ਵਿਟਹੁ, ਵਿਟੜਿਅਹੁ।
20. ਓਰ, ਕਨਿ, ਧਿਰਿ, ਵਲਿ।

ਮੈਂ ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਇੰਨੇ ਸੰਬੰਧਕ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬਚਿਆ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧਕ ਮਿਲ ਜਾਏ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਨੋਟ ਕਰਾ ਦੇਈਂ। ਯਾਦ ਨਾਲ। ਸਮਝੇ ?’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ ਤੇ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ ਨਾਲ ਹੱਸ ਪਿਆ।

‘ਸੁਖਦੀਪ, ਮਿਹਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਝ ਐਸੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਸੰਬੰਧਕਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਤਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਬੰਧਕ ਦੇ ਅਰਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਰਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇ ਕਿ

ਸਉ, ਸੌ, ਸਰਿ, ਸਾਰ, ਕਹੁ, ਕਰਿ, ਜੋਗੁ, ਤਾਈ, ਤੁਲਿ, ਥਾਵਹੁ, ਥੇ, ਥੈ, ਪਰ, ਪੈ, ਭਰਿ, ਰਹਤ, ਰੀ, ਲਉ, ਲਵੈ ਆਦਿਕ।

ਅੱਜ ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਹੋਮਵਰਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਸੰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੱਭੋ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਹੜੇ ਹੋਰ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿਖਾਉ। ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ’ ਸਟੀਕ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਲਿਖ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਚੈੱਕ ਕਰਾਉ।

ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਿਓ ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਓ ! ਜਿਹੜੇ ਸੰਬੰਧਕ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੀ ਬਣਨਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਸਿਉ’ ਸੰਬੰਧਕ; ‘ਨਾਲ’, ‘ਨਾਲੋਂ’ ਤੇ ‘ਨੂੰ’ ਤਿੰਨਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪਹਿ’ ਸੰਬੰਧਕ; ‘ਕੋਲ’ ਤੇ ‘ਨਾਲੋਂ’ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ।’ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਮਾਹਰ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ।

ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਿਆ ਤੇ ਮਾਂ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।

‘ਆਉ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ! ਧੰਨਭਾਗ ਸਾਡੇ, ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ ਤੁਹਾਡੇ।’ ਮਾਂ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੁਣ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਸਾਂ।

‘ਭੈਣ ਜੀ ! ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਅੱਜ ਛੁੱਟੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੱਚੇ ਘਰ ਹੀ ਹੋਣਗੇ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਛੁੱਟੀ ਦਾ ਲਾਹਾ ਲੈ ਲਿਆ ਜਾਏ।’ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਇੱਕੋ-ਸਾਹੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।

‘ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆਨੀ ਜੀ। ਇਹਨਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਰਥ ਕਰਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਆਪ ਜੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਨੇਮ ਕਰਾਉਗੇ ?’ ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਬੜੀ ਉਤਸੁੱਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

‘ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਨੇਮ ਸਿਖਾਉ।’ ਦੋਵੇਂ ਬੱਚੇ ਇਕੱਠੇ ਬੋਲੇ।

‘ਆਉ ਬੱਚਿਓ ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਬੰਧਕਾਂ ਦੀ ਇਕ ਬੜੀ ਰੌਚਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਵਾਂ।’ ਮੇਰੀ ਇੰਨੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਿਆਂ-ਸਾਰ ਸਾਰੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਹੱਸਦੇ ਹੀ ਰਹੇ, ਹੱਸਦੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸਿਰ ਖੁਜਲਾਂਦਿਆਂ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੇਰੀ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਕਿਉਂ ਹੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ? ਕੀ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਗਲਤ ਕਿਹਾ ? ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸਣਾ ਪਲੀਜ਼।

ਸਰਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ – ਭਾਗ 5

(ਨਾਉਂ–ਪੁਲਿੰਗ–ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ–ਪੜਨਾਂਵ–ਆਦਰਵਾਚੀ ਵਾਕ)

– ਗਿਆਨੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਲੁਧਿਆਣਾ।

ਦੋਵੇਂ ਇਕੋ-ਦਮ ਚੀਕ ਉਠੇ, ‘ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਨਹੀਂ ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਮੈਂ ਮੈਂ। ਨਹੀਂ ਮੈਂ ਮੈਂ ਮੈਂ’।

ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ‘ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ-ਮੈਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਓ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਪੁੱਛਣਗੇ, ਉਹ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਗਾ’।

‘ਪੁੱਤਰ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ! ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ : ਕਹੁ ਰੇ ਪੰਡਿਤ ਬਾਮਨ ਕਬ ਕੇ ਹੋਏ॥

ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ‘ਪੰਡਿਤ’ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਤੱਤੇ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਈ ?’ ਮੈਂ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

‘ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਡਿਤ ਸੰਬੋਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬਣੇਗਾ : ਹੇ ਪੰਡਿਤ !’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

‘ਬਿਲਕੁੱਲ ਠੀਕ ਜਵਾਬ। ਪੁੱਤਰ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ! ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ ਕਿ ‘ਬਾਮਨ’ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਨੰਨੇ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਈ ?’ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੀ।

‘ਗਿਆਨੀ ਜੀ ! ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ‘ਬਾਮਨ’ ਬਹੁ ਵਚਨ ਹੈ, ਭਾਵ : ਬਹੁਤੇ ਬਾਮਨ। ਬਹੁ ਵਚਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਕਾਰਾਂਤ (ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਮੁਕਤਾ) ਆਇਆ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤੁੱਕ ਦਾ ਅਰਥ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੇਗਾ : ਹੇ ਪੰਡਿਤ ! ਦੱਸੋ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਹੋਏ ਹਨ ?’

‘ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ! ਵੈਸੇ ਤਾਂ ‘ਪੰਡਿਤ’ ਸ਼ਬਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ ਨਾ ?’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

‘ਪੁੱਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ?’ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।

‘ਹਾਂ ਜੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਉਂ ਜਾਂ ਪੜਨਾਉਂ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ (AdjecÒive) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ : ਚਿੱਟਾ, ਪਤਲਾ, ਸਿਆਣਾ, ਭੋਲਾ, ਤੇਜ, ਮੋਟਾ, ਮੈਲਾ, ਸੋਹਣਾ ਆਦਿ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ।

‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ?’ ਮੈਂ ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

‘ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਖੂਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਖੂਬੀ ਕਹਿ ਲੋ, ਖਾਸੀਅਤ ਕਹਿ ਲੋ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਇਹ ਬੱਚਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੋਹਣਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ : ਮਿਹਰ ਬਹੁਤ ਮਾਸੂਮ ਹੈ। ਮਿਹਰ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਸੂਮ ਹੈ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

‘ਮੇਰਾ ਸੁਖਦੀਪ ਵੀਰਾ ਬਹੁਤ ਸਿਆਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੀਰੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਆਣਾ ਹੈ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਫਟਾਫੱਟ ਹੱਸਦਿਆਂ ਜਵਾਬ ਦਿਤਾ।

‘ਵਾਹ ਜੀ ਵਾਹ ! ਮੇਰੇ ਮਿਹਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦਾ ? ਮੇਰੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ, ਪਿਆਰੇ ਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ! ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਰਤੇ ਨੇ, ਦੱਸੋ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਨੇ ?’ ਮੈਂ ਮਿਹਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

‘ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਨਿੱਕੇ ਤੇ ਪਿਆਰੇ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

‘ਗਿਆਨੀ ਜੀ ‘ਨਿੱਕੇ’ ਤੇ ‘ਪਿਆਰੇ’ ਹਨ ?’ ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

‘ਨਹੀਂ ! ਨਹੀਂ ! ਮੈਂ ‘ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ’ ਤੇ ‘ਪਿਆਰਾ ਜਿਹਾ’ ਬੱਚਾ ਹਾਂ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ਰਮਾਉਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

          ‘ਹੁਣ ਤੂੰ ਨਿੱਕਾ ਨਹੀਂ, ਵੱਡਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਕਰਣ ਆਉਂਦੀ ਐ।

          ਅਮੁਲੁ ਧਰਮੁ ਅਮੁਲੁ ਦੀਬਾਣੁ॥

‘ਚੱਲ ਦੱਸ ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕਿਹੜਾ ਹੈ ?’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

‘ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ‘ਧਰਮੁ’ ਤੇ ‘ਦੀਬਾਣੁ’ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ : ‘ਅਮੁਲੁ’। ਜਿਵੇਂ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਨਾਉਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਵੀ ਔਂਕੜ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ‘ਅਮੁਲੁ’ ਦੇ ਵੀ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਆ ਗਈ ਹੈ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

‘ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ‘ਧਰਮੁ’ ਇਕ ਵਚਨ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈ ?’ ਮੈਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬੋਲ ਉਠਿਆ, ‘ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਇਕ ਹੀ ‘ਧਰਮ’ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ ਲਵੇ, ਇਹੋ ਹੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਹੈ।

ਏਕੋ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜੈ ਸਚੁ ਕੋਈ॥

ਭਾਵ : ਸੱਚ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ।

‘ਵਾਹ ! ਵਾਹ ! !’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਇੰਨੀ ਸੌਖੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ‘ਵਾਹ-ਵਾਹ’ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਅਵਾਕ ਰਹਿ ਗਿਆ।

‘ਗਿਆਨੀ ਜੀ ! ਜੇ ਰੱਬ ਇਕ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਰੱਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ‘ਧਰਮ’ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ? ਝੂਠ ਬਹੁਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ।

ਇਸ ਬੱਚੇ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸੱਚ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਕ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਮਜ਼੍ਹਬ ਤੇ ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਬਣਾ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਮੱਤਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਟੁੱਕੜੇ-ਟੁੱਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਪਿਆਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੰਮਣ, ਮਰਣ, ਵਿਆਹ ਆਦਿ ਵੇਲੇ ਲੋਕ ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਸ਼ਰੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੱਸ, ਟਰੇਨ ਜਾਂ ਪਲੇਨ ਵਿਚ ਹੱਸਦੇ-ਖੇਡਦੇ, ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੌਕਰੀ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਰੱਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਕ ਛੱਤ ਥੱਲੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਕ ਰੱਬ ਦੀ ਸਿਫਤ-ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੰਗੇ-ਫਸਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰੱਬ ਇਕ ਹੈ ਤਾਂ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

‘ਮਿਹਰ ਪੁੱਤਰ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ‘ਅਮੁਲੁ’ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵੀ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ?’ ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਸਵਾਲ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸੋਚਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ।

‘ਹਾਂ ਜੀ ਮੰਮੀ ਜੀ, ਮੈਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਅਖੁਟੁ, ਅਨੂਪੁ, ਸੁੰਦਰੁ, ਸੁਘਰੁ, ਨਿਰਵੈਰੁ, ਬੇਅੰਤੁ, ਸੁਜਾਣੁ, ਸੁਘੜੁ, ਮੋਹਨੁ, ਦੁਤਰੁ, ਗਹਿਰੁ, ਗੰਭੀਰੁ, ਅਘਖੰਡੁ, ਅਗੰਮੁ, ਅਗੋਚਰੁ, ਅਤੁਲੁ, ਪੁਰਖੁ, ਅਮੋਲਕੁ, ਸਮਰਥੁ, ਬਖਸਣਹਾਰੁ, ਅਭੁਲੁ, ਨਿਰਮਲੁ, ਅਪਾਰੁ, ਉਤਮੁ, ਵੇਪਰਵਾਹੁ, ਪਾਵਨੁ, ਇਕੁ, ਏਕੁ, ਇਹੁ, ਏਹੁ, ਅਮੁਲੁ, ਅਮੋਲੁ, ਅਮਰੁ, ਅਟਲੁ, ਅਤੋਲੁ, ਅਥਾਹੁ, ਬਿਖਮੁ, ਅਸਗਾਹੁ, ਨਿਰੰਜਨੁ, ਸੁਆਲਿਹੁ, ਦਇਆਲੁ, ਰਸਾਲੁ, ਅਤੀਤੁ, ਰਤਨੁ, ਦੁਲੰਭੁ, ਚੰਚਲੁ, ਅਚਲੁ, ਮੀਤੁ, ਨਿਹਚਲੁ, ਗੁਣਤਾਸੁ, ਦੁਸਟੁ, ਚੋਰੁ, ਨਿਰਮੋਲੁ, ਅਤੁਟੁ, ਸਾਜਨੁ, ਬੇਸੁਮਾਰੁ, ਊਜਲੁ, ਅਸਥਿਰੁ, ਸਾਇਰੁ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਨ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਾਂ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਸਾਰੀ ਲਿਸਟ ਹੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ।

‘ਵਾਹ ਮਿਹਰ ਪੁੱਤਰ ! ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੜੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਗੁਣਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟੈਸਟ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ :

ਮਨੁ ਚੰਚਲੁ ਬਹੁ ਚੋਟਾ ਖਾਇ॥

ਨਾਮੁ ਰਤਨੁ ਲੈ ਗੁਝਾ ਰਖਿਆ॥

ਤਿਨਿ ਕਰਤੈ ਇਕੁ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇਆ॥

ਇਹੁ ਵਾਪਾਰੁ ਵਿਰਲਾ ਵਾਪਾਰੈ॥

ਗੋਵਿੰਦੁ ਊਜਲੁ ਊਜਲ ਹੰਸਾ॥

ਇਹਨਾਂ ਤੁੱਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕਿਹੜੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਨਾਉਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ?’ ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

‘ਮੰਮੀ ਜੀ, ਇਹਨਾਂ ਤੁੱਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਉਕਾਰਾਂਤ (ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਔਂਕੜ-ਅੰਤ) ਹਨ। ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਨਾਉਂ ਮਨੁ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ ‘ਚੰਚਲੁ’, ਨਾਮੁ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ‘ਰਤਨੁ’, ਖੇਲੁ ਦਾ ਸੰਖਿਅਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਆ ਗਿਆ ‘ਇਕੁ’, ਵਾਪਾਰੁ ਦਾ ਪੜਨਾਵੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ‘ਇਹੁ’ ਤੇ ਗੋਵਿੰਦੁ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ ‘ਊਜਲੁ’।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

‘ਵਾਹ ਭਈ ਵਾਹ ! ਇਹ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁੱਲ ਠੀਕ ਦੱਸੇ ਹਨ ਪਰ ਇਕ ਕਨਫਿਊਜ਼ਨ ਹੈ। ਗੋਵਿੰਦੁ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਤਾਂ ‘ਊਜਲੁ’ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਔਂਕੜ ਨਾਲ ਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਦੂਜੇ ‘ਊਜਲ’ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਈ ?’ ਮਾਂ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

‘ਮੰਮੀ ਜੀ ! ਵੈਰੀ ਸਿੰਪਲ ! ਜਿਵੇਂ ਨਾਉਂ ਪੁਲਿੰਗ ਬਹੁ ਵਚਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਲੱਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਪੁਲਿੰਗ ਬਹੁ ਵਚਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵੀ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਲੱਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ‘ਊਜਲ’; ਹੰਸਾ ਦਾ ਬਹੁ ਵਚਨ ਹੈ। ਭਾਵ : ਬਹੁਤੇ ਊਜਲ ਹੰਸ।’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ।

‘ਮਿਹਰ ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੁੱਕਾਂ ਦਸਦਾ ਹਾਂ :

ਅਮੁਲ ਗੁਣ ਅਮੁਲ ਵਾਪਾਰ॥

ਅਸੰਖ ਨਾਵ ਅਸੰਖ ਥਾਵ॥

ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਕੇ ਭਗਤ ਨਿਰਵੈਰ॥

ਤੋਟਿ ਨ ਆਵੈ ਅਖੁਟ ਭੰਡਾਰ॥

ਸੇਈ ਸੁੰਦਰ ਸੋਹਣੇ॥

ਇਹਨਾਂ ਤੁੱਕਾਂ ਵਿਚ ਪੁਲਿੰਗ ਬਹੁ ਵਚਨ ਨਾਉਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕਿਹੜੇ ਹਨ।’ ਹੁਣ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ‘ਵੀਰ ਜੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਨਾਉਂ ਪੁਲਿੰਗ ਬਹੁ ਵਚਨ ਅਕਾਰਾਂਤ (ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਮੁਕਤਾ-ਅੰਤ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪੁਲਿੰਗ ਬਹੁ ਵਚਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵੀ ਅਕਾਰਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਗੁਣ’ ਤੇ ‘ਵਾਪਾਰ’ ਦਾ ਬਹੁ ਵਚਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ‘ਅਮੁਲ’, ‘ਨਾਵ’ ਤੇ ‘ਥਾਵ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ‘ਅਸੰਖ’, ‘ਭਗਤ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ‘ਨਿਰਵੈਰ’, ‘ਭੰਡਾਰ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ‘ਅਖੁਟ’ ਅਤੇ ‘ਸੇਈ’ (ਬਹੁ ਵਚਨ) ਪੜਨਾਉਂ ਦਾ ਬਹੁ ਵਚਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ‘ਸੁੰਦਰ’ ਹੈ। ਵੀਰ ਜੀ ! ਇਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛਾਂ ? ‘ਸੇਈ’ ਦਾ ਇਕ ਵਚਨ ਪੜਨਾਉਂ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ?’

‘ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਪੜਨਾਉਂ ਲਈ ‘ਸੁ, ਸੁਇ, ਸੁਈ, ਸੋ, ਸੋਇ, ਸੋਈ, ਸੁੋਈ, ਸੋਊ, ਸੋਆ’ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :

ਧੰਨੁ ਸੁ ਤੇਰਾ ਥਾਨੁ॥

ਞਾਣਤ ਸੋਈ ਸੰਤੁ ਸੁਇ ਭ੍ਰਮ ਤੇ ਕੀਚਿਤ ਭਿੰਨ॥

ਕਲਾ ਧਰੈ ਹਿਰੈ ਸੁਈ॥

ਸੋ ਸੇਵਕੁ ਜਿਸੁ ਕਿਰਪਾ ਕਰੀ॥

ਆਪੇ ਆਪਿ ਨਿਰੰਜਨੁ ਸੋਇ॥

ਜੋ ਲੋੜੀਦਾ ਸੋਈ ਪਾਇਆ॥

ਸੁੋਈ ਨਾਨਕ ਸਖਾ ਜੀਅ ਸੰਗਿ ਕਿਤੋ॥

ਸੋਊ ਗਨੀਐ ਸਭ ਤੇ ਊਚਾ॥

ਸਿਮਰਹਿ ਪਾਤਾਲ ਪੁਰੀਆ ਸਚੁ ਸੋਆ॥

ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਪੜਨਾਉਂ ਲਈ ‘ਸਾ, ਸਾਇ, ਸਾਈ’ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :

ਸਾ ਸੋਭਾ ਭਜੁ ਹਰਿ ਕੀ ਸਰਨੀ॥

ਵਥੁ ਸੁਹਾਵੀ ਸਾਇ ਨਾਨਕ ਨਾਉ ਜਪੰਦੋ ਤਿਸੁ ਧਣੀ॥

ਜੋ ਤੁਧੁ ਭਾਵੈ ਸਾਈ ਭਲੀ ਕਾਰ॥

ਪੁਲਿੰਗ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ; ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਹੁ ਵਚਨ ਪੜਨਾਉਂ ਲਈ ‘ਸਿ, ਸੇ, ਸੇਇ, ਸੇਈ’ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ:

ਪ੍ਰਭ ਕਉ ਸਿਮਰਹਿ ਸੇ ਧਨਵੰਤੇ॥

ਬਡਭਾਗੀ ਨਾਨਕ ਜਨ ਸੇਇ॥

ਧੰਨੁ ਸਿ ਸੇਈ ਨਾਨਕਾ ਪੂਰਨੁ ਸੋਈ ਸੰਤੁ॥

ਜਿਵੇਂ ਆਖਰੀ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ‘ਸਿ’ ਤੇ ‘ਸੇਈ’ ਬਹੁ ਵਚਨ ਲਈ ਅਤੇ ‘ਸੋਈ’ ਇਕ ਵਚਨ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ, ਭਾਵ : ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਸ-ਗਿਰਾਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦਾ, ਉਹ (‘ਸਿ’ ਤੇ ‘ਸੇਈ’) ਬਹੁਤੇ ਭਗਤ ਧੰਨਤਾਯੋਗ ਹਨ, ਪਰ ਪੂਰਨ ਤਾਂ ਉਹ (ਸੋਈ) ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ (ਸੰਤ) ਹੀ ਹੈ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਨੇ ਔਖੇ ਨੇਮ ਨੂੰ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ।

‘ਗਿਆਨੀ ਜੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਇਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ‘ਸੋਈ’ ਪੜਨਾਉਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਬਹੁ ਵਚਨ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਰੱਬ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ?’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜੀਬ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

‘ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਕਿਹੜੀ ਤੁੱਕ ਹੈ ? ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ।’ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

‘ਮੈਂ ਇਕ ਤੁੱਕ ਆਪਣੀ ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਵਾਲੀ ਡਾਇਰੀ ’ਤੇ ਨੋਟ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ :

ਪ੍ਰਭ ਜੀ ਬਸਹਿ ਸਾਧ ਕੀ ਰਸਨਾ॥

ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਭ’ ਅਕਾਰਾਂਤ (ਮੁਕਤਾ-ਅੰਤ) ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁ ਵਚਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਭਾਵ : ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਬਸਹਿ’ ਕਿਰਿਆ ‘ਹਿ’-ਅੰਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁ ਵਚਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਭਾਵ : ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਰੱਬ ਹੋ ਗਏ ਨਾ ?’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਤੂ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ ਕਿ ਮਾਨੋ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਫੜ ਲਈ ਹੋਵੇ।

ਮੇਰੇ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਜੀ ਬੋਲ ਪਏ, ‘ਮਿਹਰ ਪੁੱਤਰ ਜੀ ! ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਦਰ (ਸਤਿਕਾਰ) ਦੇਣ ਲਈ ਨਾਉਂ, ਪੜਨਾਉਂ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਬਹੁ ਵਚਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ :

ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਈ ਗ੍ਰੰਥ ਰਚੇ ਹਨ।

ਇਸ ਵਾਕ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ ਵਚਨੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਦਾ, ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ, ਰਚਿਆ ਹੈ’ ਨਹੀਂ ਵਰਤੇ ਗਏ, ਸਗੋਂ ਬਹੁ ਵਚਨੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਦੇ, ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ, ਰਚੇ ਹਨ’ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣ ਲਈ ਨਾਉਂ, ਪੜਨਾਉਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ ਆਦਿ ਬਹੁ ਵਚਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਤੁੱਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁ ਵਚਨ ਵਾਕ ਹੋਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਬਹੁ ਵਚਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ‘ਆਦਰਵਾਚੀ ਵਾਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਤੁੱਕ ਸੁਣਾਈ ਹੈ :

ਪ੍ਰਭ ਜੀ ਬਸਹਿ ਸਾਧ ਕੀ ਰਸਨਾ॥

ਭਾਵ : ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ, ਗੁਰਮੁਖ ਜਨਾਂ ਦੀ ਰਸਨਾ ’ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਤਾਂ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ’ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇਣ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁ ਵਚਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੀ ਹੈ।’

ਇੰਨੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ‘ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ, ਬਿਲਕੁੱਲ ਠੀਕ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ :

ਜਬ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ ਭਏ ਪ੍ਰਭ ਮੇਰੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਰਚਾ ਲਾਇ॥

ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ‘ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ ਭਏ ਪ੍ਰਭ ਮੇਰੇ’ ਬਹੁ ਵਚਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਆਦਰਵਾਚੀ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੁੱਕ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ : ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ (ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਰਨ ਪੈ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਕਿਰਪਾ ਭਈ, ਪ੍ਰਭ ਭਏ ਸਹਾਈ॥

ਸਤਿਗੁਰ ਭਏ ਦਇਆਲ ਤ ਪੂਰਾ ਪਾਈਐ॥

ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰ ਭਏ ਹੈ ਦਇਆਲ॥

ਇਹਨਾਂ ਤੁੱਕਾਂ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਭ, ਸਤਿਗੁਰ ਤੇ ਗੁਰ’ ਸ਼ਬਦ ਆਦਰਵਾਚੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁ ਵਚਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ।’

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਇਸ ਨੇਮ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੀ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਆ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਇਕੋ-ਦਮ ਬੋਲ ਉਠਿਆ, ‘ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਵੀਰ ਜੀ ! ਮੈਂ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ :

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਪਠਾਏ ਪੜਨ ਸਾਲ॥

ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਬੁਲਾਏ ਬੇਗਿ ਧਾਇ॥

ਇਹਨਾਂ ਤੁੱਕਾਂ ਵਿਚ ‘ਪ੍ਰਹਲਾਦ’ ਇਕ ਵਚਨ, ਪੁਲਿੰਗ ਨਾਉਂ ਹੈ, ਪਰ ਆਦਰਵਾਚੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁ ਵਚਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਕਾਰਾਂਤ (ਮੁਕਤਾ-ਅੰਤ) ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਪਠਾਏ’ ਅਤੇ ‘ਬੁਲਾਏ’ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਆਦਰਵਾਚੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਹੁ ਵਚਨੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਹਨ।’

‘ਵਾਹ ਮੇਰੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪੁੱਤਰੋ ! ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਕੁੱਝ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪਈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਵਿਚ ਪੁਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਸਬੰਧੀ ਕੁੱਝ ਨੇਮ ਦੱਸ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਰਹੋਗੇ। ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇਖਣ ਲਈ ਸਟੀਕ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਣੀ ਪਵੇਗੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਇਆ ਕਰੇਗੀ।’ ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਕੇ ਗਲੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਲਿਆ।

ਗੁਰਮੁਖ ਪਿਆਰਿਓ ! ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਚੁੱਕ ਲਉ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ 10 ਐਸੇ ਪ੍ਰਮਾਣ (ਤੁੱਕਾਂ) ਲਿਖੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੁਲਿੰਗ ਨਾਉਂ ਇਕ ਵਚਨ ਅਤੇ ਬਹੁ ਵਚਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੋਣ। ਆਦਰਵਾਚੀ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਵੀ 5 ਪ੍ਰਮਾਣ ਲਿਖੋ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ’ ਸਟੀਕ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਲਿਖੋ।

ਸਰਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ – ਭਾਗ 4

(ਨਾਉਂ–ਪੁਲਿੰਗ–ਸੰਬੋਧਨ–ਅਕਾਰਾਂਤ ਅਤੇ ਆਕਾਰਾਂਤ)

– ਗਿਆਨੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਲੁਧਿਆਣਾ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰਕੇ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ, ‘ਮੰਮੀ ਜੀ ! ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਨਾਉਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਲੱਥ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੁਲਿੰਗ ਬਹੁ ਵਚਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ‘ਜਨ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ : ਬਹੁਤੇ ਭਗਤ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਲਿੰਗ ਨਾਉਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਲੱਥ ਜਾਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨੇਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਦੂਜਾ ਨੇਮ ਹੈ : ‘ਸੰਬੋਧਨ’; ਜਿਵੇਂ ਕਿ

‘ਸਤਿਗੁਰ’ ਆਇਓ ਸਰਣਿ ਤੁਹਾਰੀ ॥ (ਮਹਲਾ ੫/੭੧੩) ਇਸ ਤੁਕ ਵਿਚ ‘ਸਤਿਗੁਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਔਂਕੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਬਹੁਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਤਾਂ ਇਕ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ ਨਾਉਂ ਬਹੁ ਵਚਨ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਨਾਉਂ ਸੰਬੋਧਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਬਣ ਗਿਆ : ਹੇ ਸਤਿਗੁਰ ! ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਰੁਕ ਕੇ ਬਾਕੀ ਤੁੱਕ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਹੈ : ‘‘ਆਇਓ ਸਰਣਿ ਤੁਹਾਰੀ॥’’ ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਜੇ ਨਾਉਂ ਪੁਲਿੰਗ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਲੱਥ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਨੇਮ; ਉਹ ‘ਬਹੁ ਵਚਨ’ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਨੇਮ: ਉਹ ‘ਸੰਬੋਧਨ’ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਨੇਮ; ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਅਗਲੀ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਦੱਸਣਗੇ।’

‘ਜੇ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਮਾਣ ਬੋਲਾਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲਵੇਂਗਾ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁ ਵਚਨ ਨਾਉਂ ਹਨ ਕਿ ਸੰਬੋਧਨ ਹਨ ?’ ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

‘ਪੁੱਛੋ ਮੰਮੀ ਜੀ ?’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।

‘ਠਾਕੁਰ’ ਤੁਮ੍ ਸਰਣਾਈ ਆਇਆ ॥ (ਮਹਲਾ ੫/੧੨੧੮)

‘ਦਇਆਲ’ ਤੇਰੈ ਨਾਮਿ ਤਰਾ ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੬੬੦)

‘ਪ੍ਰਭ’ ਮੇਰੇ ‘ਪ੍ਰੀਤਮ’ ਪ੍ਰਾਨ ਪਿਆਰੇ ॥ (ਮਹਲਾ ੫/੧੨੬੮) ਮਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤੇ।

ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਝੱਟ ਬੋਲਿਆ, ‘ਮੰਮੀ ਜੀ ! ‘ਠਾਕੁਰ, ਦਇਆਲ, ਪ੍ਰਭ, ਪ੍ਰੀਤਮ’ ਤਾਂ ਇਕ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਰੱਬ ਤਾਂ ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋਣਗੇ। ਹੇ ਠਾਕੁਰ ! ਹੇ ਦਇਆਲ ! ਹੇ ਪ੍ਰਭ ! ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ! ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇਕ ਵਚਨ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਲੱਥ ਗਈ ਹੈ।’

‘ਵਾਹ ਜੀ ਵਾਹ ! ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਚੱਲ ਇਕ ਹੋਰ ਦੱਸ : ‘‘ਨਾਨਕ ਕਾਢਿ ਲੇਹੁ ਪ੍ਰਭ ਦਇਆਲ ॥’’ (ਸੁਖਮਨੀ/ਮਹਲਾ ੫/੨੬੭) ਮਾਂ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤਾ।

‘ਇਹ ਤਾਂ ਬੜਾ ਸੌਖਾ ਹੈ : ‘ਹੇ ਪ੍ਰਭ !’ ਅਤੇ ‘ਹੇ ਦਇਆਲ !’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਝੱਟਪੱਟ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।

‘ਕੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਨ ? ਉੱਥੇ ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਸੰਬੋਧਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ?’ ਮਾਂ ਨੇ ਗਲਤੀ ਫੜਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।

‘ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ‘ਨਾਨਕ’ ਕਾਵਿ-ਛਾਪ (ਮੋਹਰ) ਤਾਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ‘ਨਾਨਕ’ ਸ਼ਬਦ ਆਵੇ ਤਾਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟਾਈਮ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਜਾਏਗਾ ?’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੰਕਾ ਜਤਾਈ।

‘ਪਰ ਜੇ ਨਾ ਰੁਕਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਏਗੀ ?’ ਮਾਂ ਨੇ ਉਲਟਾ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

‘ਉਹ ਕਿਵੇਂ ?’ ਸੁਖਦੀਪ ਨੇ ਹੈਰਾਨਗੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

ਨਾਨਕ ਕੂੜੁ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰਿ ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੪੭੧) ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ਜੇ ਅਸੀਂ ‘ਨਾਨਕ ਕੂੜਿ’ ਇਕੱਠਾ ਬੋਲਾਂਗੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਏਗੀ ? ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੂੜਾ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ‘ਨਾਨਕ’ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਰੁਕਣਾ ਪਵੇਗਾ : ਨਾਨਕ (ਭਾਵ : ਹੇ ਨਾਨਕ !) ਕੂੜਿ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰਿ॥ ਹਰ ਥਾਂ ਝੂਠ ਫੈਲਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।’ ਮਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ।

‘ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਮੰਮੀ ਜੀ ! ਜਿਵੇਂ : ਨਾਨਕ ਅੰਧਾ ਹੋਇ ਕੈ ਰਤਨਾ ਪਰਖਣ ਜਾਇ ॥ (ਮਹਲਾ ੨/੯੫੪) ਜੇ ‘ਨਾਨਕ ਅੰਧਾ’ ਇਕੱਠਾ ਪੜ੍ਹਾਂਗੇ ਤਾਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਾਂਗੇ। ਇੱਥੇ ਵੀਚਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਆਪ ਤਾਂ ਹੋਵੇ ਅੰਨਾ, ਪਰ ਉਹ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਤੁਰ ਪਵੇ। ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਤਾਂ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਾ ਆਵੇ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਆਪ ਅੰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ‘ਨਾਨਕ’ ਸੰਬੋਧਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁਕਣਾ ਪਵੇਗਾ : ਨਾਨਕ (ਭਾਵ : ਹੇ ਨਾਨਕ !) ਅੰਧਾ ਹੋਇ ਕੈ ਰਤਨਾ ਪਰਖਣ ਜਾਇ॥ ਰਤਨਾ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣਈ ਆਵੈ ਆਪੁ ਲਖਾਇ॥

ਮਤਲਬ ਇਹ ਕਿ ਜੇ ਪੁਲਿੰਗ ਨਾਉਂ ਅਕਾਰਾਂਤ (ਮੁਕਤਾ-ਅੰਤ, ਦੇਖੋ ਭਾਗ-3) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਅਰਥ ਬਹੁ ਵਚਨ, ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਸੰਬੋਧਨ ਤੇ ਤੀਜਾ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਅਜੇ ਦੱਸਿਆ ਨਹੀਂ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਨੇਮ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੀਚਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਬੈੱਲ ਵਜਾ ਕੇ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ, ‘ਭੈਣ ਜੀ ! ਘਰ ਹੀ ਹੋ ?’

‘ਹਾਂ ਜੀ ਬਿਨਾਂ ਔਂਕੜ ਤੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ! ਆ ਜਾਉ, ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਂ ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ।

‘ਬਿਨਾਂ ਔਂਕੜ ਤੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ? ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ?’ ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।

‘ਅਸਲ ਵਿਚ ਸੰਬੋਧਨੀ ਇਕ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਨਾਉਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਲੱਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ‘ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ’ ਸੰਬੋਧਨ ਵਿਚ ‘ਸਾਹਿਬ’ ਦਾ ਬੱਬਾ ਬਿਨਾਂ ਔਂਕੜ ਤੋਂ ਹੋਵੇਗਾ ਨਾ ? ਜਿਵੇਂ ਕਿ

ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬ ਤੂੰ ਮੈ ਮਾਣੁ ਨਿਮਾਣੀ ॥ (ਮਹਲਾ ੫/੭੪੯) ਹੁਣ ‘ਸਾਹਿਬੁ’ ਪ੍ਰਭੂ ਤਾਂ ਇਕ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੱੁਕ ਵਿਚ ਸੰਬੋਧਨ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬ ! ਮੇਰਾ ਨਿਮਾਣੀ ਦਾ ਤੂੰ ਹੀ ਮਾਣ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਬੋਧਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਸਾਹਿਬ’ ਦੇ ਬੱਬੇ ਦੀ ਆਖਰੀ ਔਂਕੜ ਲੱਥ ਗਈ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੀ।

‘ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਬੋਧਨ ਦਾ ਇਕ ਨੇਮ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈ ?’ ਮੈਂ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

‘ਹਾਂ ਜੀ ਪਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਨਾਉਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਕੰਨਾ ਲੱਗ ਜਾਏ ਤਾਂ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ

ਸਾਚੇ ਸਾਹਿਬਾ ਕਿਆ ਨਾਹੀ ਘਰਿ ਤੇਰੈ ॥ (ਮਹਲਾ ੩/੯੧੭)

ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ‘ਸਾਹਿਬ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਸਾਹਿਬਾ’ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਬੱਬਾ ਕੰਨੇ ਨਾਲ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ‘ਸਾਹਿਬਾ’ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੁਕ ਕੇ ਅਗਲੀ ਤੁੱਕ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਝੱਟਪੱਟ ਬੋਲਿਆ।

‘ਬੱਲੇ ਸ਼ੇਰਾ ! ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ?’ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।

‘ਹਾਂ ਜੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ! ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਐਸੇ ਬਹੁਤ ਸੰਬੋਧਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਕੰਨਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ

‘ਪੂਤਾ’ ਮਾਤਾ ਕੀ ਆਸੀਸ ॥ (ਮਹਲਾ ੫/੪੯੬)

ਲਹਣੇ ਦੀ ਫੇਰਾਈਐ ‘ਨਾਨਕਾ’ ਦੋਹੀ ਖਟੀਐ ॥ (ਬਲਵੰਡ ਸਤਾ/੯੬੬)

‘ਗੋਬਿੰਦਾ’ ਮੇਰੇ ‘ਗੋਬਿੰਦਾ’ ‘ਪ੍ਰਾਣ ਅਧਾਰਾ’ ਮੇਰੇ ‘ਗੋਬਿੰਦਾ’ ॥ (ਮਹਲਾ ੫/੯੨੪)

ਮੇਰੇ ‘ਪ੍ਰੀਤਮਾ’ ਹਉ ਜੀਵਾ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇ ॥ (ਮਹਲਾ ੪/੪੦)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ‘ਪੂਤਾ, ਨਾਨਕਾ, ਗੋਬਿੰਦਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਧਾਰਾ, ਪ੍ਰੀਤਮਾ’ ਸੰਬੋਧਨ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਨਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਨਾਸਕੀ ਰਹਿਤ (ਬਿੰਦੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਨ ਨਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੁਕ ਕੇ ਹੀ ਅਗਲਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੇਤੂ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਦਿੱਤੇ।

‘ਕਮਾਲ ਹੈ ! ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਸਕੂਲ ਬੈਗ ਹੀ ਬੜੇ ਭਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।’ ਮੈਂ ਗੋਲ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

‘ਭਾਰੇ ਕਿਉਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ?’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

‘ਪੁੱਤਰ ਜੀ ! ਨਾਲਾਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬਸਤੇ ਭਾਰੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਅੱਜ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਕੀ ਪੜਾਉਣਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹਣੀ ਪੈਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਹੀ ਢੋਂਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪੜਾਈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।’ ਮੈਂ ਗੱਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਮਝਾਈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਹੱਸ ਪਏ।

‘ਪਰ ਸੰਬੋਧਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਰੁਕਣ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਨ ’ਤੇ ਟਾਈਮ ਬਹੁਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੁਕਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ?

ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਜੀ ਬੋਲ ਪਏ, ‘ਪੁੱਤਰ ਜੀ ! ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਸਮੇਂ 3 ਹਾਜ਼ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਸਮਝਾਂਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਰਾਂਗੇ ਨਾ ?’

ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਵਾਜ਼ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ, ‘ਮਾਂ ! ਮਾਂ  ! ਮਾਂ  ! ! ਮੰਮੀ ਜੀ  ! !’

‘ਹਾਂ ਮਿਹਰ ਪੁੱਤਰ ? ਦੱਸ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀ ਹੈ ?’ ਮਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

‘ਮੈਂ ਆਈਸ ਕਰੀਮ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਆਈਸ ਕਰੀਮ ਲੈ ਦਿਉ ਪਲੀਜ਼ ?’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ।

ਮਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਈਸ ਕਰੀਮ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਤੀ। ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਮਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘ਦੇਖਿਆ ਸੁਖਦੀਪ ਪੁੱਤਰ ? ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੈਂ ਮਿਹਰ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਇਹ ਮਾਂ-ਮਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇੇ, ਓਨਾ ਚਿਰ ਆਪਣੀ ਬੇਨਤੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂਗੇ ? ਸੰਬੋਧਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਤੇ ਰੁਕਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ‘ਗੁਰੂ ਜੀ’ ਨੂੰ ਅਵਾਜ਼ ਦੇਣੀ।

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਉਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ 4 ਵਾਰ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਅਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇਗੀ : ਹਰਿ ਕੇ ਜਨ ! ਸਤਿਗੁਰ ! ਸਤ ਪੁਰਖਾ ! ਬਿਨਉ ਕਰਉ ਗੁਰ ਪਾਸਿ॥ ਹਮ ਕੀਰੇ ਕਿਰਮ, ਸਤਿਗੁਰ ! ਸਰਣਾਈ..॥, ਫਿਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ : ‘‘ਕਰਿ ਦਇਆ ਨਾਮੁ ਪਰਗਾਸਿ॥’’

‘ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ‘ਗੁਰਾ  !’ ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੁਕ ਕੇ ਤੁੱਕ ਪੜਦਾ ਹਾਂ: ‘‘ਇਕ ਦੇਹਿ ਬੁਝਾਈ॥’’ ਭਾਵ ਹੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ! ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਸਮਝ ਦੇ ਦਿਉ। ਮੰਮੀ ਜੀ ! ਦੂਜੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ?

ਆਈਸ ਕਰੀਮ ਖਾਂਦਿਆਂ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਬੋਲ ਪਿਆ, ‘ਵੀਰੇ ਤੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ? ਮੰਮੀ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਮਿਲਣਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ :

ਸਾਚੇਸਾਹਿਬਾ ! ਕਿਆ ਨਾਹੀ ਘਰਿ ਤੇਰੈ॥

ਅਗਮ ਅਗੋਚਰਾ ! ਤੇਰਾ ਅੰਤ ਨ ਪਾਇਆ॥

ਰੱਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਵਾਜ਼ ਤਾਂ ਲਗਾਣੀ ਪਵੇਗੀ ਨਾ ?’ ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੰਨਾ ਮਾਸੂਮ ਮੂੰਹ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਹੱਸ ਪਏ।

‘ਤੇ ਤੀਜੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ?’ ਸੁਖਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ।

‘ਪੁੱਤਰ ! ਗੁਰੂ ਤੇ ਰੱਬ ਤਾਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਾਜ਼ੀ ਤੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਸਮਝਾਈ ਸੀ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਬਾਨ ਨੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜੀ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਤਾਂ ਹੋਰ-ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜਦਿਆਂ ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ, ਅੱਖਾਂ, ਕੰਨ, ਮਨ ਸਾਰਾ ਕੁੱਝ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਕਰੋ :

ਏ ਮਨ ਮੇਰਿਆ ਤੂ ਸਦਾ ਰਹੁ ਹਰਿ ਨਾਲੇ॥

ਏ ਸਰੀਰਾ ਮੇਰਿਆ ! ਏ ਨੇਤ੍ਰਹੁ ਮੇਰਿਹੋ ! ਏ ਸ੍ਰਵਣਹੁ ਮੇਰਿਹੋ ! ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਾਜ਼ਰ ਕਰੋ। ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ।’ ਮਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।

‘ਪੁੱਤਰੋ ! ਤੁਸੀਂ ਨਾਉਂ ਪੁਲਿੰਗ ਇਕ ਵਚਨ ਅਕਾਰਾਂਤ (ਮੁਕਤਾ-ਅੰਤ, ਦੇਖੋ ਭਾਗ-3) ਦੇ ਦੋ ਨੇਮ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਔਂਕੜ ਲੱਥ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਕ ਅਰਥ ‘ਬਹੁ ਵਚਨ’ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅਰਥ ‘ਸੰਬੋਧਨ’ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਵਾਲ :

ਕਹੁ ਰੇ ਪੰਡਿਤ ਬਾਮਨ ਕਬ ਕੇ ਹੋਏ ॥ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੩੨੪)

ਇਸ ਤੁੱਕ ਵਿਚ ‘ਪੰਡਿਤ’ ਅਤੇ ‘ਬਾਮਨ’ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਔਂਕੜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਈ ?’ ਮੈਂ ਸਵਾਲ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਫਟਾ-ਫੱਟ ਦੇ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪਤਾ ਹੈ ? ਮੈਂ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਨੇਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਚੁੱਕ ਲਉ ਆਪਣੀ ਡਾਇਰੀ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ 10 ਐਸੇ ਪ੍ਰਮਾਣ (ਤੁੱਕਾਂ) ਲਿਖੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੁਲਿੰਗ ਨਾਉਂ ਅਕਾਰਾਂਤ (ਮੁਕਤਾ-ਅੰਤ) ਅਤੇ ਆਕਾਰਾਂਤ (ਕੰਨਾ-ਅੰਤ) ਸੰਬੋਧਨ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੋਵੇ।