ਰਹਰਾਸਿ (ਭਾਗ 1)

ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ ਸੋ ਦਰੁ, ਰਾਗੁ ਆਸਾ, ਮਹਲਾ ੧ ॥   

ਉਚਾਰਨ : ਮਹਲਾ ਪਹਿਲਾ, ਨਾ ਕਿ ਮਹਿਲਾ ਪਹਿਲਾ ਜਾਂ ਮਹੱਲਾ ਪਹਿਲਾ। 

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਦਰਜ ‘‘ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥’’ ਸ਼ਬਦ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਹੈ ਭਾਵ ‘ਲਿਖਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵ ਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਜਾਂ ਉਸਤਤੀ’; ਜਦ ਕਿ ‘ਸੋ ਦਰੁ’ (ਸੰਯੁਕਤ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਰੰਭ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਗਲੇ 5 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਸੋ ਦਰੁ’ ਸਿਰਲੇਖ (ਨਾਂ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬਾਣੀ ਦੇ ‘ਸਿਰਲੇਖ’ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਮੰਗਲਾਚਰਣ’ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ‘ਮੰਗਲਾਚਰਣ’ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਸਿਰਲੇਖ’ ਵਿਸ਼ੇ (‘ਸੋ ਦਰੁ’) ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਬੀੜਾਂ ’ਚ ‘ਮੰਗਲਾਚਰਣ’ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ‘ਸਿਰਲੇਖ’ ਨੂੰ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੀ ਲਿਖਤ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

‘ਖੱਬੇ’ (ਸ਼ਬਦ) ਦਾ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ’ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ (ਤਾਰੀਫ਼) ਉਪਰੰਤ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ (ਕਾਂਤੀਕਾਰੀ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਖੱਬੇਪਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ‘ਮੰਗਲਾਚਰਣ’ (ਸੱਜੇਪਣ, ਇਸ਼ਟ ਉਸਤਤੀ) ਨੂੰ।

ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ’ਚ ਪਰਕਰਮਾ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖਣਾ, ਫ਼ੌਜ ਜਾਂ ਨੀਮ-ਫ਼ੌਜ ’ਚ ਸਿਪਾਹੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰਲੇ ਅਹੁਦੇ ਹੌਲਦਾਰ ਤੱਕ ਦੇ ਰੈਂਕ ਦਾ ਸੂਚਕ ਨਿਸ਼ਾਨ (ਫੀਤੀ) ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲ਼ੇ ਕੰਧੇ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣਾ, ਆਦਿ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ‘ਮੰਗਲਾਚਰਣ’ ਦੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲਿਖਤ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਦ-ਛੇਦ ਤੇ ਛਾਪੇ ਵਾਲ਼ੇ ਸਰੂਪਾਂ ’ਚ ‘ਸਿਰਲੇਖ’ ਤੇ ‘ਮੰਗਲਾਚਰਣ’ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ’ਚ ਅੱਗੜ-ਪਿੱਛੜ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਕੁਝ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ‘ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ’ ਸਮੇਂ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਲੜਕੇ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਬੈਠਾਉਂਦੇ ਆਮ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਲੜਕੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੇਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ‘ਗੁਰਮਤਿ’ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ‘ਮਨਮਤਿ’ ਕਹਿਣਾ ਦਰੁਸਤ ਹੋਵੇਗਾ।

ਹਥਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ਦੀ 27 ਵੀਂ ਪਉੜੀ ’ਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅੰਤਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘ਜਪੁ’ ਪਉੜੀ ’ਚ 27 ਸ਼ਬਦ (‘ਗਾਵਹਿ’- 9 ਵਾਰ, ਵੀਚਾਰੇ-2 ਵਾਰ, ‘ਕਹੀਅਨਿ, ਤੁਹ ਨੋ, ਪਉਣੁ, ਜਾਣਹਿ, ਬਰਮਾ, ਇੰਦ, ਇਦਾਸਣਿ, ਵਿਚਾਰੇ, ਰਖੀਸਰ, ਸੁਰਗਾ, ਮਛ, ਵਰਭੰਡਾ, ਤੁਧੁਨੋ, ਵੇਖੈ, ਜਿਵ ਅਤੇ ਪਤਿ’ ਸ਼ਬਦ ਕੇਵਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਾਰ) ਅਜਿਹੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਇਸ (‘ਸੋ ਦਰੁ’, ਰਹਰਾਸਿ ਸ਼ਬਦ) ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ‘ਸੋ ਦਰੁ’ (ਰਹਰਾਸਿ) ’ਚ ਦਰਜ 50 ਸ਼ਬਦ (‘ਤੇਰੇ’-6 ਵਾਰ, ‘ਤੁਧ ਨੋ’-14 ਵਾਰ, ‘ਗਾਵਨਿ’-11 ਵਾਰ, ‘ਬੀਚਾਰੇ’-3 ਵਾਰ, ‘ਤੇਰਾ, ਕਹੀਅਹਿ, ਤੁਧੁਨੋ, ਪਵਣੁ, ਜਾਣਨਿ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦ੍ਰ, ਇੰਦ੍ਰਾਸਣਿ, ਰਖੀਸੁਰ, ਸੁਰਗੁ, ਮਛੁ, ਬ੍ਰਹਮੰਡਾ, ਦੇਖੈ, ਜਿਉ, ਫਿਰਿ ਅਤੇ ਪਾਤਿ’ ਸ਼ਬਦ ਕੇਵਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਾਰ) ਅਜਿਹੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ਦੀ 27 ਵੀਂ ਪਉੜੀ ’ਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਅੰਤਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਉੜੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਤੇ ਭਾਵਾਰਥਾਂ ’ਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਇਹ ਨਿਯਮ ਵੀ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ

(ੳ) ‘ਕਹੀਅਨਿ, ਗਾਵਹਿ, ਜਾਣਹਿ, ਆਵਹਿ’ (ਜਪੁ) ਤੇ ‘ਕਹੀਅਹਿ ਗਾਵਨਿ, ਜਾਣਨਿ, ਆਵਨਿ’ (‘ਸੋ ਦਰੁ’), ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਿਰਿਆਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦ ਅਨ੍ਯ ਪੁਰਖ, ਬਹੁ ਵਚਨ, ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਾਂਝੇ ਅਰਥ ਹਨ: ‘ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਆਉਂਦੇ ਹਨ’।

(ਅ) ‘ਤੁਧੁਨੋ’ ਜੁੜਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਤੇ ‘ਤੁਧ ਨੋ’ ਪਦ-ਛੇਦ ਵਾਲ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਬੰਧਕੀ ‘ਨੋ’ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੇ ‘ਤੁਧ’ ਨੂੰ ਅੰਤ ਮੁਕਤਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕਿ ‘ਤੁਧੁਨੋ’ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।)

ਸੋ ਦਰੁ ਤੇਰਾ ਕੇਹਾ  ! ਸੋ ਘਰੁ ਕੇਹਾ ! ਜਿਤੁ ਬਹਿ, ਸਰਬ ਸਮਾਲੇ ॥   ਉਚਾਰਨ : ਸਮ੍ਹਾਲ਼ੇ।

(ਹੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ! ਤੇਰਾ) ਉਹ ਨਿਵਾਸ ਦੁਆਰ ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ (ਅਦਭੁਤ, ਅਲੌਕਿਕ) ਹੈ ! ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਤੂੰ (ਤਮਾਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ) ਸੰਭਾਲ਼ (ਦੇਖ-ਭਾਲ਼, ਪਰਵਰਿਸ਼) ਕਰਦਾ ਹੈਂ !

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਸਵਾਲ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਉੱਠਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ’ਚ ਆਪ, ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਰੂਪ (ਗੁਰੂ) ਹੋ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।)

ਵਾਜੇ ਤੇਰੇ ਨਾਦ ਅਨੇਕ ਅਸੰਖਾ; ਕੇਤੇ ਤੇਰੇ ਵਾਵਣਹਾਰੇ ॥          ਉਚਾਰਨ : ਅਸੰਖਾਂ।

(ਜਵਾਬ: ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਦਰ-ਘਰ ’ਚ) ਅਣਗਿਣਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤੇਰੇ ਅਨੰਦਮਈ ਸੰਗੀਤ-ਧੁਨਿ ਵਜ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ (ਅਨੁਭਵੀ) ਤੇਰੇ ਭਗਤ-ਜਨ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ (ਭਾਵ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨਾਲ਼ ਅਭੇਦ ਹੋਏ ਅਣਗਿਣਤ ਤੇਰੇ ਭਗਤ-ਜਨ ਸੰਗੀਤਮਈ ਧੁਨੀ ਦੇ ਅਨੰਦਮਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਙ ਮਸਤੀ ’ਚ ਐਸ਼-ਅਰਾਮ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ)।

ਕੇਤੇ ਤੇਰੇ ਰਾਗ, ਪਰੀ ਸਿਉ ਕਹੀਅਹਿ; ਕੇਤੇ ਤੇਰੇ ਗਾਵਣਹਾਰੇ ॥    ਉਚਾਰਨ : ਸਿਉਂ, ਕਹੀਅਹਿਂ (ਕਹੀਐਂ ਵਾਙ)।

ਕਿਤਨੇ ਤੇਰੇ ਰਾਗ, ਰਾਗਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੰਨੇ (ਆਖੇ) ਜਾਂਦੇ ਹਨ, (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ) ਕਿਤਨੇ ਤੇਰੇ (ਭਗਤ) ਗਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ।

ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਪਵਣੁ, ਪਾਣੀ, ਬੈਸੰਤਰੁ; ਗਾਵੈ ਰਾਜਾ-ਧਰਮੁ, ਦੁਆਰੇ ॥

ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਆਦਿਕ ਤੱਤ ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਤੇਰੇ ਨਿਯਮ ’ਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ) ਤੇਰੇ ਬੂਹੇ ’ਤੇ (ਆਗਿਆਕਾਰ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ) ਧਰਮਰਾਜ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਚਿਤੁ ਗੁਪਤੁ ਲਿਖਿ ਜਾਣਨਿ; ਲਿਖਿ ਲਿਖਿ ਧਰਮੁ ਬੀਚਾਰੇ ॥

ਚਿਤ੍ਰ ਗੁਪਤ (ਜੋ, ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਰਮ) ਲਿਖਣਾ ਜਾਣਦੇ (ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ) ਹਨ, ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖ ਲਿਖ ਕੇ (ਸੰਭਾਲ਼ਿਆ ਰਿਕਾਰਡ) ਧਰਮਰਾਜ ਵਿਚਾਰਦਾ (ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ) ਹੈ।

ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਈਸਰੁ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵੀ; ਸੋਹਨਿ ਤੇਰੇ ਸਦਾ ਸਵਾਰੇ ॥   ਉਚਾਰਨ : ਈਸ਼ਰ।

ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵੀਆਂ ਆਦਿ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਏ ਸਦਾ ਸੋਭਦੇ ਹਨ।

ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਇੰਦ੍ਰ ਇੰਦ੍ਰਾਸਣਿ ਬੈਠੇ; ਦੇਵਤਿਆ ਦਰਿ ਨਾਲੇ ॥   ਉਚਾਰਨ : ਦੇਵਤਿਆਂ, ਨਾਲ਼ੇ।

(ਤੇਰੇ ਅਦਭੁਤ) ਦਰ ਤੋਂ (ਮਿਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਰਨ) ਅਨੇਕਾਂ ਇੰਦ੍ਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਸਿਧ ਸਮਾਧੀ ਅੰਦਰਿ; ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਸਾਧ ਬੀਚਾਰੇ ॥

ਪੁੱਗੇ ਹੋਏ ਯੋਗੀ, ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਧ-ਜਨ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ (ਧਿਆਨ ਨਾਲ਼) ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਜਤੀ, ਸਤੀ, ਸੰਤੋਖੀ; ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਵੀਰ ਕਰਾਰੇ ॥

ਉੱਚੇ ਆਚਰਨ ਵਾਲ਼ੇ, ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਜਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖਵਾਨ ਤੇ ਸੂਰਵੀਰ (ਰਾਜੇ) ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਪੰਡਿਤ ਪੜਨਿ ਰਖੀਸੁਰ; ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਵੇਦਾ ਨਾਲੇ ॥    ਉਚਾਰਨ : ਪੜ੍ਹਨ, ਵੇਦਾਂ, ਨਾਲ਼ੇ।

ਜਿਹੜੇ ਪੰਡਿਤ ਤੇ ਮਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਸਦਾ ਤੋਂ ਵੇਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪੜ੍ਹਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਮੋਹਣੀਆ ਮਨੁ ਮੋਹਨਿ; ਸੁਰਗੁ, ਮਛੁ, ਪਇਆਲੇ ॥   ਉਚਾਰਨ : ਮੋਹਣੀਆਂ।

ਸਵਰਗ ਲੋਕ, ਮਾਤ ਲੋਕ ਤੇ ਪਤਾਲ ਲੋਕ ’ਚ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ (ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ) ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਰਤਨ ਉਪਾਏ ਤੇਰੇ; ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਨਾਲੇ ॥   ਉਚਾਰਨ : ਨਾਲ਼ੇ।

ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ 14 ਰਤਨ ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢੇ ਗਏ ਤੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ 68 ਤੀਰਥ ਬਣੇ ਹਨ।

ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਜੋਧ ਮਹਾ ਬਲ ਸੂਰਾ; ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਖਾਣੀ ਚਾਰੇ ॥   ਉਚਾਰਨ : ਮਹਾਂ ਬਲ।

ਮਹਾਂ ਬਲੀ ਯੋਧੇ, ਸੂਰਮੇ ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਰੇ ਖਾਣੀਆਂ (ਅੰਡਜ, ਜੇਰਜ, ਸੇਤਜ, ਉਤਭੁਜ) ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਗਾਵਨਿ ਤੁਧ ਨੋ ਖੰਡ, ਮੰਡਲ, ਬ੍ਰਹਮੰਡਾ; ਕਰਿ ਕਰਿ ਰਖੇ ਤੇਰੇ ਧਾਰੇ ॥

ਖੰਡ (ਛੋਟਾ ਟੁਕੜਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਿਥਵੀ), ਮੰਡਲ (ਸੂਰਜ ਪਰਵਾਰ) ਤੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ (ਅਨੇਕਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਜੋ ਅਦਭੁਤ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ਼) ਤੇਰੇ ਟਿਕਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ’ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ)।

ਸੇਈ ਤੁਧ ਨੋ ਗਾਵਨਿ, ਜੋ ਤੁਧੁ ਭਾਵਨਿ; ਰਤੇ ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਰਸਾਲੇ ॥   ਉਚਾਰਨ : ਰੱਤੇ।

ਹੇ ਅਨੰਦਮਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ  ! (ਅਸਲ ’ਚ) ਉਹੀ ਤੁਸਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਉਣਾ ਹੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਦਰ ਉੱਤੇ ਕਬੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਜੋ ਭਗਤ-ਜਨ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਰੰਗ ’ਚ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ (ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ) ਤੁਸਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹੋਰਿ ਕੇਤੇ ਤੁਧ ਨੋ ਗਾਵਨਿ; ਸੇ, ਮੈ ਚਿਤਿ ਨ ਆਵਨਿ; ਨਾਨਕੁ ਕਿਆ ਬੀਚਾਰੇ  ? ॥

(ਉਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਮਾਮ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਹੋਰ ਕਿਤਨੇ ਤੈਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਚੇਤੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਆ ਰਹੇ (ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ) ਨਿਮਾਣਾ ਜਿਹਾ ਨਾਨਕ ਕਿਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ? (‘‘ਜੇਤੀ ਪ੍ਰਭੂ (ਨੇ) ਜਨਾਈ (ਸੂਝ ਦਿੱਤੀ), ਰਸਨਾ (ਜੀਭ ਨੇ) ਤੇਤ ਭਨੀ (ਓਨੀ ਦੱਸੀ)॥ ਅਨਜਾਨਤ ਜੋ ਸੇਵੈ, ਤੇਤੀ (ਉਹ ਤਮਾਮ) ਨਹ ਜਾਇ ਗਨੀ (ਨਾ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ)॥’’ ਮ:੫/੪੫੬)

ਸੋਈ ਸੋਈ, ਸਦਾ ਸਚੁ, ਸਾਹਿਬੁ ਸਾਚਾ, ਸਾਚੀ ਨਾਈ ॥

(ਤਮਾਮ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਚਲਾਇਮਾਨ ਹੈ) ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਹੈ।

ਹੈ ਭੀ, ਹੋਸੀ, ਜਾਇ ਨ ਜਾਸੀ; ਰਚਨਾ ਜਿਨਿ ਰਚਾਈ ॥

ਜਿਸ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨੇ ਤਮਾਮ (ਚਲਾਇਮਾਨ) ਰਚਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੁਣ ਵਰਤਮਾਨ ’ਚ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਅਗਾਂਹ (ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਕਿਆਮਤ ਉਪਰੰਤ) ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਾ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ।

ਰੰਗੀ, ਰੰਗੀ ਭਾਤੀ ਕਰਿ ਕਰਿ ਜਿਨਸੀ; ਮਾਇਆ ਜਿਨਿ ਉਪਾਈ ॥    ਉਚਾਰਨ : ਰੰਗੀਂ-ਰੰਗੀਂ, ਭਾਂਤੀਂ, ਜਿਨਸੀਂ।

ਜਿਸ (‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਕਰਤਾਰ) ਨੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ’ਚ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀ, ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਮਾਇਆ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਕਰਿ ਕਰਿ ਦੇਖੈ, ਕੀਤਾ ਆਪਣਾ; ਜਿਉ ਤਿਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ॥   ਉਚਾਰਨ : ਜਿਉਂ।

ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਆਪਣੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜੋ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ, ਸੋਈ ਕਰਸੀ; ਫਿਰਿ ਹੁਕਮੁ ਨ ਕਰਣਾ ਜਾਈ ॥

ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੈ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਕਰੇਗਾ (ਇਸ ਨਿਯਮ ਵਿਰੁਧ) ਮੁੜ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਸੋ ਪਾਤਿਸਾਹੁ, ਸਾਹਾ ਪਤਿਸਾਹਿਬੁ; ਨਾਨਕ  ! ਰਹਣੁ ਰਜਾਈ ॥੧॥    ਉਚਾਰਨ : ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ, ਸ਼ਾਹਾਂ, ਰਜ਼ਾਈ।

ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ; ਦੁਨਿਆਵੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹੁਕਮਰਾਨ ਹੈ (ਭਾਵ ਤਮਾਮ ਸ਼ਾਸਕ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਚ ਬੱਧੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਤੇ) ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ’ਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ (ਹਾਂ, ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਭਗਤੀ ਹੈ)।

ਆਸਾ, ਮਹਲਾ ੧ ॥

ਸੁਣਿ, ਵਡਾ ਆਖੈ ਸਭੁ ਕੋਇ ॥ ਕੇਵਡੁ ਵਡਾ, ਡੀਠਾ ਹੋਇ ॥

(ਹੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਮਾਲਕ ! ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਤੋਂ) ਸੁਣ-ਸੁਣ ਕੇ (ਤੁਸਾਂ ਨੂੰ) ਹਰ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਆਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਤਨੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਇਹ ਤਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੀਮਤਿ ਪਾਇ, ਨ ਕਹਿਆ ਜਾਇ ॥ ਕਹਣੈ ਵਾਲੇ; ਤੇਰੇ ਰਹੇ ਸਮਾਇ ॥੧॥

(ਤੇਰੇ ਵਡੱਪਣ ਦਾ) ਮਿਣਤੀ ਪਾ ਕੇ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ (ਤੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ) ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਤੇਰੇ (ਸਰੂਪ ’ਚ ਹੀ) ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ (ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ’ਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ‘‘ਨਦੀਆ ਅਤੈ ਵਾਹ; ਪਵਹਿ ਸਮੁੰਦਿ, ਨ ਜਾਣੀਅਹਿ ॥’’ ਜਪੁ)

ਵਡੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬਾ  ! ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰਾ  ! ਗੁਣੀ ਗਹੀਰਾ  ! ॥ ਕੋਇ ਨ ਜਾਣੈ; ਤੇਰਾ ਕੇਤਾ, ਕੇਵਡੁ ਚੀਰਾ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

ਹੇ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਮਾਲਕ ! ਅਥਾਹ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ! ਤੇਰਾ ਕਿਤਨਾ (ਵਿਆਪਕ ਸਰੂਪ) ਤੇ ਕਿਤਨਾ ਖਿਲਾਰਾ (ਜਾਂ ਚੌੜਾਈ) ਹੈ, ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

(ਨੋਟ: ‘ਰਹਾਉ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਠਹਿਰਨਾ, ਰੁਕਣਾ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ’ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਠਹਿਰਾਅ ਪੰਕਤੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਤੁਕ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਤੋਂ ਸਮਾਪਤੀ (‘ਵਡੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬਾ’ ਤੋਂ ‘ਕੇਵਡੁ ਚੀਰਾ’) ਤੱਕ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਚਾਰ ਬੰਦਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਇਸ ਮੁਕੰਬਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤੱਤ ਸਾਰ ਹੈ, ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਹੈ, ਨਚੋੜ, ਅਰਕ, ਸਿੱਟਾ ਜਾਂ ਰਸ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੰਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਇੱਕ (੧) ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੁਬਾਰਾ ‘ਰਹਾਉ’ ਵਾਲ਼ੀ ਤੁਕ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਮੁੜ ਸੰਖਿਅਕ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ (੧) ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਕੁੱਲ 5868 ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਰਹਾਉ’ ਵਾਲ਼ੇ ਸ਼ਬਦ ਅਧੀਨ ਕੇਵਲ 2632 ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 25 ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ‘ਰਹਾਉ ਦੂਜਾ’ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਭਾਵ ‘ਰਹਾਉ’ ਪਹਿਲਾ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੀ ‘ਰਹਾਉ ਦੂਜਾ’ ’ਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।)

ਸਭਿ ਸੁਰਤੀ ਮਿਲਿ; ਸੁਰਤਿ ਕਮਾਈ ॥ ਸਭ ਕੀਮਤਿ ਮਿਲਿ; ਕੀਮਤਿ ਪਾਈ ॥    ਉਚਾਰਨ : ਸੁਰਤੀਂ।

(ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ’ਚ) ਸਭ (ਸੂਝਵਾਨ) ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ (ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ) ਧਿਆਨ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ, (ਤੇਰੀ) ਤਮਾਮ ਮਿਣਤੀ (ਮਹਾਨਤਾ) ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਭਾਵ ਤੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ।

ਗਿਆਨੀ, ਧਿਆਨੀ; ਗੁਰ ਗੁਰ ਹਾਈ ॥ ਕਹਣੁ ਨ ਜਾਈ; ਤੇਰੀ ਤਿਲੁ ਵਡਿਆਈ ॥੨॥

ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ, ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ (ਭਾਵ ਮਨ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਜਾਂ ਮਨ ਦਾ ਟਿਕਾਅ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ), ਆਦਿ ਜੋ ਵੱਡਿਓਂ ਵੱਡੇ ਮੰਨੀਦੇ ਹਨ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ) ਤੇਰੀ ਤਿਲ ਮਾਤਰ ਮਹਾਨਤਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਸਭਿ ਸਤ, ਸਭਿ ਤਪ; ਸਭਿ ਚੰਗਿਆਈਆ ॥ ਸਿਧਾ ਪੁਰਖਾ ਕੀਆ ਵਡਿਆਈਆ ॥  ਉਚਾਰਨ : ਚੰਗਿਆਈਆਂ, ਸਿਧਾਂ, ਪੁਰਖਾਂ, ਕੀਆਂ, ਵਡਿਆਈਆਂ।

ਤਮਾਮ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਕਰਮ, ਤਮਾਮ ਸਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟ, ਤਮਾਮ ਪਰਉਪਕਾਰਤਾ ਜਾਂ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਕਰਮ, ਯੋਗੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀਆਂ (ਆਦਿ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਬੋਤਮ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਕੇਵਲ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਕਾਰਜਾਂ ’ਚ ਤੇਰੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿਸਾਸ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਹੈ)।

ਤੁਧੁ ਵਿਣੁ, ਸਿਧੀ ਕਿਨੈ ਨ ਪਾਈਆ ॥ ਕਰਮਿ ਮਿਲੈ; ਨਾਹੀ ਠਾਕਿ ਰਹਾਈਆ ॥੩॥  ਉਚਾਰਨ : ਪਾਈ+ਆ, ਨਾਹੀਂ, ਰਹਾਈ+ਆ।

(ਹੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਮਾਲਕ !) ਤੇਰੀ ਰਹਿਮਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ (ਕਾਮਯਾਬੀ) ਕਿਸੇ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ (ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਕਤ ਤਮਾਮ ਕਾਰਜ ਵੀ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇਰੇ) ਪ੍ਰਸਾਦ (ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼) ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵਨ ’ਚ ਕੋਈ) ਰੁਕਾਵਟ ਖੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

ਆਖਣ ਵਾਲਾ; ਕਿਆ ਵੇਚਾਰਾ  ? ॥ ਸਿਫਤੀ ਭਰੇ; ਤੇਰੇ ਭੰਡਾਰਾ ॥      ਉਚਾਰਨ : ਵਾਲ਼ਾ, ਸਿਫ਼ਤੀਂ।

(ਦਰਅਸਲ, ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ) ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ’ਚ ਕੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ ? (ਜਿਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ) ਤੇਰੀਆਂ ਰਹਿਮਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰੇ ਭੰਡਾਰਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

(ਨੋਟ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਤ ’ਚ ਇਹ ਨਿਯਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬੰਦਾਂ (4, 6, 8 ਜਾਂ 16 ਆਦਿ) ’ਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਏ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਬੰਦ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਉਕਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ’ਚ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਬੰਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ, ਰੱਬੀ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ਾਂ ’ਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ ਮਨੁੱਖਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਮਨੁੱਖਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਧੀਨ ਵਿਚਰਨ ਕਾਰਨ ਨਫ਼ਰਤ ਰਹਿਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਭਾਵ ਚੌਥੇ ਬੰਦ ਦੇ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਕਤ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨੇ, ਦਰੁਸਤ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹਨ।)

ਜਿਸੁ ਤੂ ਦੇਹਿ; ਤਿਸੈ ਕਿਆ ਚਾਰਾ ॥ ਨਾਨਕ  ! ਸਚੁ ਸਵਾਰਣਹਾਰਾ ॥੪॥੨॥   ਉਚਾਰਨ : ਤੂੰ, ਦੇਹਿਂ।

ਹੇ ਨਾਨਕ  ! (ਆਖ ਕਿ ਹੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਮਾਲਕ !) ਜਿਸ (ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ’ਚ ਕਾਮਯਾਬੀ) ਤੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ (ਕਿਸੇ ਦਾ) ਕੀ ਜ਼ੋਰ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ? (ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤੂੰ) ਸਥਾਈ ਸਥਿਰ ਮਾਲਕ ਦਰੁਸਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈਂ, ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈਂ।

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਭਾਵ ਨੂੰ ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ’ਚ ‘‘ਜੇਤੀ ਸਿਰਠਿ ਉਪਾਈ ਵੇਖਾ; ਵਿਣੁ ਕਰਮਾ, ਕਿ ਮਿਲੈ ? (ਕਿ) ਲਈ  ?॥’’ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।)

ਰਹਰਾਸਿ (ਭਾਗ 2)

ਆਸਾ, ਮਹਲਾ ੧ ॥

ਆਖਾ ਜੀਵਾ; ਵਿਸਰੈ ਮਰਿ ਜਾਉ ॥ ਆਖਣਿ ਅਉਖਾ; ਸਾਚਾ ਨਾਉ ॥        ਉਚਾਰਨ : ਆਖਾਂ, ਜੀਵਾਂ, ਜਾਉਂ, ਔਖਾ, ਨਾਉਂ।

(‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਜਦ) ਮੈਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ (ਮਾਇਆ ਦੀ ਪਕੜ ਵੱਲੋਂ ਅਛੋਹ ਤੇ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ) ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ (ਅਤੇ ਜਦ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀ ਯਾਦ) ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ (ਇਸ ਸਚਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੀ) ਸਦੀਵੀ ਸਥਿਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਉਸਤਤ ਨੂੰ (ਮਾਯਾ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ) ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।

ਸਾਚੇ ਨਾਮ ਕੀ; ਲਾਗੈ ਭੂਖ ॥ ਉਤੁ ਭੂਖੈ; ਖਾਇ ਚਲੀਅਹਿ ਦੂਖ ॥੧॥         ਉਚਾਰਨ : ਚਲੀਅਹਿਂ (ਚਲੀਐਂ)।

(ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੇ) ਸਥਿਰ ਨਾਮ (ਜਪਣ) ਦੀ ਲਗਨ (ਰੁਚੀ) ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸ ਭੁੱਖ (ਸ਼ੌਕ) ਨਾਲ ਤਮਾਮ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਸ਼ਿਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ)।

ਸੋ ਕਿਉ ਵਿਸਰੈ ? ਮੇਰੀ ਮਾਇ ! ॥ ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁ; ਸਾਚੈ ਨਾਇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥       ਉਚਾਰਨ : ਕਿਉਂ, ਨਾਇਂ ।

ਹੇ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ! ਉਹ (‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦਾ ਸੱਚਾ ਨਾਮ) ਕਿਉਂ ਭੁੱਲੇ ? (ਕਿਉਂਕਿ) ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਮਾਲਕ ਵਸਦਾ ਹੈ (ਜਿਸ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ)। (ਰਹਾਉ)

(ਨੋਟ: ਕਈ ਸੱਜਣ ‘ਮਾਇ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਮਾਂ’ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਮਤ’ (ਬੁੱਧੀ) ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਦਰਜ ਦੋ ਸ਼ਬਦ: ‘ਮਾਤਾ ਮਤਿ’, ਪਿਤਾ ਸੰਤੋਖੁ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੫੧) ਜਾਂ ‘ਮਤਿ ਮਾਤਾ’, ਸੰਤੋਖੁ ਪਿਤਾ; ਸਰਿ ਸਹਜ ਸਮਾਯਉ ॥’’ (ਭਟ ਕਲੵ /੧੩੯੭) ਦੀ ਟੇਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਕਤੀ ’ਚ ਇਹ ਭਾਵਾਰਥ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਰ ‘ਮਾਇ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਮਾਤਾ, ਮੱਤ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ’ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਤਾ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ ? ਭਾਵ ‘ਮਨ’ ?

ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੇਗੀ (ਨਸੀਹਤ ਦੇਵੇਗੀ), ਨਾ ਕਿ ‘ਮਨ’ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ‘‘ਕਹੁ ਕਬੀਰ ! ਪਰਗਟੁ ਭਈ ਖੇਡ ॥ ਲੇਲੇ ਕਉ ਚੂਘੈ; ਨਿਤ ਭੇਡ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੩੨੬) ਭਾਵ ਹੇ ਕਬੀਰ ! (ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਚੱਲ ਕੇ ਹੁਣ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ) ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ (ਭੇਡ, ਮਾਂ, ਮਾਤਾ) ਆਪਣੇ ਲੇਲੇ (ਮਨ) ਨੂੰ ਚੁੰਘ ਰਹੀ ਹੈ (ਜੋ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੇਲੇ (ਮਨ, ਪੁੱਤਰ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ (ਭੇਡ, ਬੁੱਧੀ) ਚੁੰਘਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਭਾਵ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਮਨ’ ਨੂੰ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ‘ਮਨ’ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਬੁੱਧੀ’ (ਮਾਤਾ) ਚੱਲੇਗੀ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਕਤੀ ’ਚ ‘ਮਾਇ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਮੰਨ ਕੇ ‘ਮਨ’ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਦਰੁਸਤ ਅਰਥ ਇਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਤਾ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਰਹੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਾਂ (ਮਾਇ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੇ।)

ਸਾਚੇ ਨਾਮ ਕੀ; ਤਿਲੁ ਵਡਿਆਈ ॥ ਆਖਿ ਥਕੇ; ਕੀਮਤਿ ਨਹੀ ਪਾਈ ॥        ਉਚਾਰਨ : ਨਹੀਂ।

(‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦੇ) ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਦੀ ਉਸਤਤ (ਅਣਗਿਣਤ ਮਨੁੱਖ) ਕਰ ਕਰ ਕੇ (ਦੁਨਿਆਵੀ ਜੀਵਨ) ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਗਏ (ਪਰ ‘ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁ’ ਦੀ) ਤਿਲ ਮਾਤ੍ਰ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਗਈ (ਭਾਵ ਉਸ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਰੱਤਾ ਭਰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ)।

ਜੇ ਸਭਿ ਮਿਲਿ ਕੈ; ਆਖਣ ਪਾਹਿ ॥ ਵਡਾ ਨ ਹੋਵੈ; ਘਾਟਿ ਨ ਜਾਇ ॥੨॥        ਉਚਾਰਨ : ਪਾਹਿਂ।

(‘ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁ’ ਦੇ ਗੁਣ) ਅਗਰ ਤਮਾਮ ਮਨੁੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ (ਤਾਂ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਆਪਣੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ) ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ (ਅਤੇ ਅਗਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜਾਂ ਸ਼ਲਾਘਾ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਕਿਸੇ ਪੱਖੋਂ) ਘਟ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ (ਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਲਾਭ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ‘ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁ’ ਨੂੰ, ਕਿਉਂਕਿ)।

ਨਾ ਓਹੁ ਮਰੈ; ਨ ਹੋਵੈ ਸੋਗੁ ॥ ਦੇਦਾ ਰਹੈ; ਨ ਚੂਕੈ ਭੋਗੁ ॥          ਉਚਾਰਨ : ਓਹ, ਦੇਂਦਾ।

ਉਹ (‘ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁ’) ਨਾ (ਜੰਮਦਾ) ਮਰਦਾ ਹੈ (ਭਾਵ ਆਵਾਗਮਣ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ), ਨਾ (ਉਸ ਨੂੰ) ਕੋਈ ਗ਼ਮ (ਉਦਾਸੀ, ਮਾਤਮ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ, (ਬਲਕਿ ਆਵਾਗਮਣ ’ਚ ਗ਼ਮ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭੋਗਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦਾਤਾਂ) ਦੇਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ) ਭੋਗਣਾ ਮੁਕਦਾ ਨਹੀਂ।

ਗੁਣੁ ਏਹੋ; ਹੋਰੁ ਨਾਹੀ ਕੋਇ ॥ ਨਾ ਕੋ ਹੋਆ; ਨਾ ਕੋ ਹੋਇ ॥੩॥        ਉਚਾਰਨ : ਨਾਹੀਂ।

(ਸਰਬੋਤਮ) ਗੁਣ ਇਹੀ ਹੈ (ਕਿ ਉਸ ਵਰਗਾ ਵਰਤਮਾਨ ’ਚ) ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, (ਭੂਤਕਾਲ ’ਚ) ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਇਆ ਹੈ (ਤੇ ਭਵਿੱਖਤ ਕਾਲ ’ਚ ਵੀ) ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਵੇਗਾ।

ਜੇਵਡੁ ਆਪਿ; ਤੇਵਡ ਤੇਰੀ ਦਾਤਿ ॥ ਜਿਨਿ, ਦਿਨੁ ਕਰਿ ਕੈ; ਕੀਤੀ ਰਾਤਿ ॥

(ਹੇ ਸਾਚੇ ਸਾਹਿਬ !) ਜਿਤਨਾ (ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੂੰ) ਆਪ ਹੈਂ, ਉਤਨੀ (ਵਿਆਪਕ) ਤੇਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਹੈ (ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ) ਜਿਸ ਨੇ ਦਿਨ (ਰੌਸ਼ਨੀ) ਬਣਾ ਕੇ ਰਾਤ ਬਣਾਈ (ਭਾਵ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਕੀਤਾ)।

ਖਸਮੁ ਵਿਸਾਰਹਿ; ਤੇ ਕਮਜਾਤਿ ॥ ਨਾਨਕ ! ਨਾਵੈ ਬਾਝੁ; ਸਨਾਤਿ ॥੪॥੩॥    ਉਚਾਰਨ : ਵਿਸਾਰਹਿਂ (ਵਿਸਾਰੈਂ), ਕਮਜ਼ਾਤ, ਨਾਵੈਂ।

ਹੇ ਨਾਨਕ ! (ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਸੱਚੇ) ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ (ਅਕਿਰਤਘਣ) ਭੈੜੀ ਜ਼ਾਤ (ਭਾਵ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਕਿਉਂਕਿ ‘ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁ’ ਦੀ) ਯਾਦ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ (ਹਰ ਕੋਈ) ਨੀਚ ਜਾਂ ਹੋਛੀ ਸੋਚ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(ਨੋਟ: ‘ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁ’ ਦੇ ‘ਸਾਚੈ ਨਾਇ’ ’ਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ‘ਗੁਰੂ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦ ’ਚ ‘ਗੁਰੂ’ ਦੇ ਰੂ ਬਰੂ ਪੁਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।)

ਰਾਗੁ ਗੂਜਰੀ, ਮਹਲਾ ੪ ॥

ਹਰਿ ਕੇ ਜਨ ! ਸਤਿਗੁਰ ਸਤ ਪੁਰਖਾ ! ਬਿਨਉ ਕਰਉ; ਗੁਰ ਪਾਸਿ ॥     ਉਚਾਰਨ : ਕਰਉਂ।

ਹੇ ਹਰੀ ਦੇ (ਸੱਚੇ) ਸੇਵਕ ! ਹੇ ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਸਤਿਗੁਰ ਜੀਓ ! ਮੈਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਹਮ ਕੀਰੇ ਕਿਰਮ, ਸਤਿਗੁਰ ਸਰਣਾਈ; ਕਰਿ ਦਇਆ, ਨਾਮੁ ਪਰਗਾਸਿ ॥੧॥      ਉਚਾਰਨ : ਸ਼ਰਣਾਈ।

ਅਸੀਂ (ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ) ਸੂਖਮ ਕੀੜੇ (ਸਮਰੱਥਾਹੀਣ ਜੀਵ ਹਾਂ, ਜੋ) ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ (ਸੱਚੇ) ਨਾਮ ਵਾਲ਼ਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।

ਮੇਰੇ ਮੀਤ ਗੁਰਦੇਵ ! ਮੋ-ਕਉ, ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਪਰਗਾਸਿ ॥      ਉਚਾਰਨ : ਮੋਕੌ।

ਹੇ ਮੇਰੇ ਸੱਚੇ ਸਨੇਹੀ ਗੁਰਦੇਵ ਪਿਤਾ ! ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਵਾਲ਼ਾ ਉਜਾਲਾ (ਪ੍ਰਭਾਤ) ਦਿਖਾਵੋ।

ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਮੁ, ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਾਨ ਸਖਾਈ; ਹਰਿ ਕੀਰਤਿ ਹਮਰੀ ਰਹਰਾਸਿ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

(ਕਿਉਂਕਿ) ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਨਾਮ (ਉਜਾਲਾ) ਹੀ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ; ਹਰੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਕਰਨੀ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਅਸਲ ਪੂੰਜੀ ਹੈ ਭਾਵ ਰਾਹਦਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ।

ਹਰਿ ਜਨ ਕੇ ਵਡ ਭਾਗ ਵਡੇਰੇ; ਜਿਨ ਹਰਿ ਹਰਿ ਸਰਧਾ, ਹਰਿ ਪਿਆਸ ॥       ਉਚਾਰਨ : ਸ਼ਰਧਾ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਅੰਦਰ ਹਰੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ (ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ) ਤਾਂਘ ਹੋਵੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ) ਰੱਬੀ ਆਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵੱਡੇ (ਵਜ਼ਨਦਾਰ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ) ਨਸੀਬ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਮਿਲੈ, ਤ੍ਰਿਪਤਾਸਹਿ; ਮਿਲਿ ਸੰਗਤਿ, ਗੁਣ ਪਰਗਾਸਿ ॥੨॥       ਉਚਾਰਨ : ਤ੍ਰਿਪਤਾਸਹਿਂ।

(ਜਦ) ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਨਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ (ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁਨਿਆਵੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ) ਰੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਜਿਨ ਹਰਿ ਹਰਿ, ਹਰਿ ਰਸੁ ਨਾਮੁ ਨ ਪਾਇਆ; ਤੇ ਭਾਗਹੀਣ ਜਮ ਪਾਸਿ ॥

(ਪਰ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ (ਮੰਦਭਾਗੀਆਂ) ਨੇ ਹਰੀ ਨਾਮ-ਰਸ (ਅਨੰਦ) ਨਹੀਂ ਮਾਣਿਆ ਉਹ ਬਦਕਿਸਮਤ ਆਤਮਕ ਮੌਤ ਸਹੇੜੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਵਿਕਾਰਾਂ ’ਚ ਖਚਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ)।

ਜੋ ਸਤਿਗੁਰ ਸਰਣਿ ਸੰਗਤਿ ਨਹੀ ਆਏ; ਧ੍ਰਿਗੁ ਜੀਵੇ, ਧ੍ਰਿਗੁ ਜੀਵਾਸਿ ॥੩॥      ਉਚਾਰਨ : ਸ਼ਰਣ, ਨਹੀਂ।

(ਨੋਟ: ‘ਧ੍ਰਿਗੁ’ ’ਚ ਸਿਹਾਰੀ ਪੈਰ ਵਾਲ਼ੇ ਅੱਖਰ ‘ਰ’ ਨੂੰ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ‘ਧ’ ਨੂੰ।)

ਜਿਹੜੇ ਸਤ੍ਯ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ‘ਜੀਵ+ਆਸਿ’ ਭਾਵ) ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਨੂੰ ਤੇ ‘ਜੀਵੇ’ (ਭਾਵ ਜੀਵਨ ਢੰਗ) ਨੂੰ ਲਾਹਨਤ ਹੈ, ਫਿਟਕਾਰ ਹੈ।

ਜਿਨ, ਹਰਿ ਜਨ ਸਤਿਗੁਰ ਸੰਗਤਿ ਪਾਈ; ਤਿਨ ਧੁਰਿ ਮਸਤਕਿ ਲਿਖਿਆ ਲਿਖਾਸਿ ॥

(ਪਰ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰੀ ਦੇ (ਸੱਚੇ) ਸੇਵਕ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਂ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ‘ਲਿਖਾਸਿ’ (ਭਾਵ ਸਰਬੋਤਮ ਲੇਖ ਜਾਂ ਨਸੀਬ) ਧੁਰ ਤੋਂ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਗੁਰ ਵਾਕ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ਰਧਾਹੀਣ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਘਿਰਨਾ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ’ਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਗਰ ਕੋਈ ਗੁਰਸਿੱਖ ਫਿਰ ਵੀ ਅਸ਼ਰਧਕ (ਨਾਸਤਕ) ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਤਿ ਘਿਰਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।)

ਧਨੁ ਧੰਨੁ ਸਤ ਸੰਗਤਿ, ਜਿਤੁ ਹਰਿ ਰਸੁ ਪਾਇਆ; ਮਿਲਿ ਜਨ, ਨਾਨਕ ! ਨਾਮੁ ਪਰਗਾਸਿ ॥੪॥੪॥

ਹੇ ਨਾਨਕ ! (ਤਾਂ ਤੇ) ਸਤ੍ਯ (ਗੁਰੂ) ਦੀ ਸੰਗਤ ਬੜੀ ਧੰਨਤਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ ਨਾਮ-ਰਸ (ਅਨੰਦ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ (ਨਾਮ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ) ਸਤ ਸੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ (ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੀ) ਨਾਮ ਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਨੋਟ: ‘ਸਾਚਾ ਸਾਹਿਬੁ’ ਦੇ ‘ਸਾਚੈ ਨਾਇ’ ’ਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ‘ਸਤ੍ਯ ਗੁਰੂ’ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਦੇ ਨਾਲ਼-ਨਾਲ਼ ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਬੜੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦ ’ਚ ਬੰਦਗੀ ਸਮੇਂ ਮਨ ਤੋਂ ਇਕਾਗਰਤਾ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸੋ ਦਰੁ’ (ਸਿਰਲੇਖ) ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਚ ਦਰਜ ਇਸ ਯੁਕਤੀ (ਵਿਧੀ) ਨੂੰ ‘ਸੋ ਪੁਰਖੁ’ (ਸਿਰਲੇਖ) ਵਾਲ਼ੇ ਚਾਰੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਅਖੀਰਲੇ ਸ਼ਬਦ ‘‘ਭਈ ਪਰਾਪਤਿ ਮਾਨੁਖ ਦੇਹੁਰੀਆ ॥’’ ’ਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਭਾਵ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।)

ਰਾਗੁ ਗੂਜਰੀ, ਮਹਲਾ ੫ ॥

ਕਾਹੇ ਰੇ ਮਨ ! ਚਿਤਵਹਿ ਉਦਮੁ; ਜਾ ਆਹਰਿ ਹਰਿ ਜੀਉ ਪਰਿਆ ॥      ਉਚਾਰਨ : ਚਿਤਵਹਿਂ।

ਹੇ ਮਨ ! (ਸਭ ਨੂੰ ਰਿਜ਼ਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ) ਜਿਸ ਉੱਦਮ (ਯਤਨ) ਵਿੱਚ ਦਾਤਾਰ ਹਰੀ ਆਪ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੂੰ (ਕੇਵਲ ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਸਦਾ) ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਕਿਉਂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ?

ਸੈਲ ਪਥਰ ਮਹਿ, ਜੰਤ ਉਪਾਏ; ਤਾ ਕਾ ਰਿਜਕੁ, ਆਗੈ ਕਰਿ ਧਰਿਆ ॥੧॥      ਉਚਾਰਨ : ਮਹਿਂ, ਰਿਜ਼ਕ।

(ਵੇਖ ! ) ਚਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵ-ਜੰਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਜ਼ਕ (ਖ਼ੁਰਾਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤੋਂ) ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਣਾ ਕੇ (ਉੱਥੇ) ਰੱਖਿਆ ਹੈ (‘‘ਜੀਅ ਜੰਤ ਸਭਿ, ਪਾਛੈ (ਬਾਅਦ ’ਚ) ਕਰਿਆ; ਪ੍ਰਥਮੇ (ਪਹਿਲਾਂ) ਰਿਜਕੁ ਸਮਾਹਾ (ਪਹੁੰਚਾਇਆ)॥’’ ਮ: ੫/੧੨੩੫)।

ਮੇਰੇ ਮਾਧਉ ਜੀ ! ਸਤ ਸੰਗਤਿ ਮਿਲੇ, ਸੁ ਤਰਿਆ ॥      ਉਚਾਰਨ : ਮਾਧੌ।

ਹੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪਤੀ (ਹੇ ਮਾਯਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੇ) ! ਜੋ ਸਤ੍ਯ (ਗੁਰੂ) ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਉਹ (ਮਾਇਆਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ) ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰ ਪਰਸਾਦਿ ਪਰਮ ਪਦੁ ਪਾਇਆ; ਸੂਕੇ ਕਾਸਟ ਹਰਿਆ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

(ਕਿਉਂਕਿ) ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ਼ ਸਰਬੋਤਮ ਦਰਜਾ (ਰੁਤਬਾ, ਮਿਆਰ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁੱਕੀ-ਖੁਸ਼ਕ ਲੱਕੜ (ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ) ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ-ਭਰਾ (ਨਮੀ ਵਾਲ਼ਾ) ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਜਨਨਿ, ਪਿਤਾ, ਲੋਕ, ਸੁਤ, ਬਨਿਤਾ; ਕੋਇ ਨ ਕਿਸ ਕੀ ਧਰਿਆ ॥

(ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਸਮਾਜ, ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦਾ (ਸਦੀਵੀ) ਆਸਰਾ (ਮਦਦਗਾਰ) ਨਹੀਂ।

ਸਿਰਿ ਸਿਰਿ ਰਿਜਕੁ ਸੰਬਾਹੇ ਠਾਕੁਰੁ; ਕਾਹੇ ਮਨ ਭਉ ਕਰਿਆ ? ॥੨॥      ਉਚਾਰਨ : ਰਿਜ਼ਕ।

ਹੇ ਮਨ ! (ਜਦ) ਹਰ ਇੱਕ ਸਿਰ ਉੱਤੇ (ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਲਈ, ਦਾਤਾਰ) ਮਾਲਕ ਰਿਜ਼ਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਡਰਦਾ ਹੈਂ ?

ਊਡੇ, ਊਡਿ ਆਵੈ, ਸੈ ਕੋਸਾ; ਤਿਸੁ ਪਾਛੈ ਬਚਰੇ ਛਰਿਆ ॥     ਉਚਾਰਨ : ਕੋਸਾਂ।

(ਵੇਖ ! ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ ’ਚ ਚੋਗੇ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਲਈ ਕੂੰਜ) ਸੈਕੜੇ ਕੋਹਾਂ (ਦੂਰ, ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੀ) ਉੱਡ ਉੱਡ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ (ਉੱਡਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ) ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

(ਨੋਟ: ‘ਗੁਰਬਾਣੀ’ ’ਚ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੇ ਦਰਜ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ‘ਹ’ ਅੱਖਰ ‘ਸ’ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ: ਕਪਾਸ-ਕਪਾਹ, ਰੋਸੁ- ਰੋਹੁ (ਕ੍ਰੋਧ), ਮਾਸ-ਮਾਹ (ਮਹੀਨਾ) ਦਿਹ-ਦਿਵਸ (ਦਿਨ, ਤਮਾਮ ਨਾਂਵ ਸ਼ਬਦ), ਉਹ- ਉਸ, ਇਹ-ਇਸ (ਪੜਨਾਂਵ), ਗਾਵਸਿ-ਗਾਵਹਿ (ਕਿਰਿਆ), ਪਾਸਿ-ਪਾਹਿ (ਕੋਲ਼, ਸੰਬੰਧਕੀ) ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ; ਜਿਵੇਂ:

(ੳ). ‘‘ਪੜੀਅਹਿ ਜੇਤੇ ਬਰਸ ਬਰਸ; ਪੜੀਅਹਿ ਜੇਤੇ ‘ਮਾਸ’ ॥ (ਮ: ੧/੪੬੭) ਤੇ

‘ਮਾਹ’ ਦਿਵਸ ਮੂਰਤ ਭਲੇ; ਜਿਸ ਕਉ ਨਦਰਿ ਕਰੇ ॥’’ (ਮ: ੫/੧੩੬) ਆਦਿ।

(ਅ). ‘‘..ਬਿਨਉ ਕਰਉ ਗੁਰ ‘ਪਾਸਿ’ (ਕੋਲ਼)॥ (ਮ: ੪/੧੦) ਤੇ

ਅੰਧੇ! ਤੂੰ ਬੈਠਾ ਕੰਧੀ ‘ਪਾਹਿ’ (ਕੋਲ਼) ॥’’ (ਮ: ੫/੪੩) ਆਦਿ।

(ੲ).‘‘ਲੋਹਾ ਮਾਰਣਿ (ਭੱਠੀ ’ਚ) ਪਾਈਐ; ਢਹੈ (ਢਲ਼ ਕੇ) ਨ ਹੋਇ ਕਪਾਸ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੪੩)

‘‘ਦਇਆ ‘ਕਪਾਹ’, ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ; ਜਤੁ ਗੰਢੀ, ਸਤੁ ਵਟੁ ॥’’ (ਮ: ੧/੪੭੧), ਆਦਿ।

(ਸ). ਸਦਣਹਾਰਾ ਸਿਮਰੀਐ; ਨਾਨਕ ! ਸੇ ‘ਦਿਹ’ (ਦਿਨ) ਆਵੰਨਿ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੫੭)

‘ਦਿਵਸ’ ਰੈਨਿ (ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਤੇਰੇ ਪਾਉ ਪਲੋਸਉ; ਕੇਸ ਚਵਰ ਕਰਿ (ਕੇ) ਫੇਰੀ (ਫੇਰਦਾ ਹਾਂ)॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੯੬੯) ਆਦਿ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਙ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੰਕਤੀ ’ਚ ਦਰਜ ‘ਸੈ ਕੋਸਾਂ’: ‘‘ਊਡੇ, ਊਡਿ ਆਵੈ, ‘ਸੈ ਕੋਸਾ’..॥’’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਸੈ ਕੋਹਾਂ’ ਕਰਕੇ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ: ‘‘ਅਜੁ ਫਰੀਦੈ (ਨੂੰ) ਕੂਜੜਾ; ‘ਸੈ ਕੋਹਾਂ’ ਥੀਓਮਿ (ਹੋ ਗਿਆ)॥’’ (ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ/੧੩੭੮), ਆਦਿ।)

ਤਿਨ ਕਵਣੁ ਖਲਾਵੈ ? ਕਵਣੁ ਚੁਗਾਵੈ ? ਮਨ ਮਹਿ ਸਿਮਰਨੁ ਕਰਿਆ ॥੩॥

ਉਨ੍ਹਾਂ (ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਿਹੂਣੇ ਬੱਚਿਆਂ) ਨੂੰ ਕੌਣ (ਭੋਜਨ ਦੀ ਗਰਾਹੀ) ਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ (ਚੋਗਾ ਆਦਿ) ਚੁਗਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਜੀਵਕਾ ਲਈ ਕੂੰਜ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ) ਮਨ ਵਿੱਚ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ) ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਜਿਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਵਿਕਾਸ, ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨੇ ਸਾਧਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ‘‘ਜੈਸੀ ਗਗਨਿ (ਵਿਚ) ਫਿਰੰਤੀ ਊਡਤੀ; ਕਪਰੇ ਬਾਗੇ ਵਾਲੀ (ਭਾਵ ਕੂੰਜ)॥ ਓਹ ਰਾਖੈ ਚੀਤੁ, ਪੀਛੈ ਬਿਚਿ ਬਚਰੇ; ਨਿਤ ਹਿਰਦੈ ਸਾਰਿ ਸਮਾਲੀ ॥’’ ਮ: ੪/੧੬੮)

ਸਭਿ ਨਿਧਾਨ, ਦਸ-ਅਸਟ ਸਿਧਾਨ; ਠਾਕੁਰ ਕਰ ਤਲ ਧਰਿਆ ॥

(ਹੇ ਮਨ ! ) ਤਮਾਮ ਖਜ਼ਾਨੇ, ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ-ਮਤ ਦੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਦਿ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ (ਭਾਵ ਮਾਲਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ)।

(ਨੋਟ: ਯੋਗ ਮਤ ਦੀਆਂ 18 ਕਾਲਪਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ:

(1). ਅਣਿਮਾ- ਨਾ-ਮਾਤ੍ਰ (ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ) ਸਰੀਰ ਬਣਾ ਲੈਣਾ।

(2). ਮਹਿਮਾ-ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸਰੀਰਕ ਆਕਾਰ ਬਣਾ ਲੈਣਾ।

(3). ਗਰਿਮਾ- ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣਾ।

(4). ਲਘਿਮਾ- ਬਹੁਤ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਣਾ।

(5). ਪ੍ਰਾਪਤਿ- ਮਨ-ਚਾਹਤ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣੀ।

(6). ਪ੍ਰਾਕਾਮ੍ਯ- ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਜਾਣ ਲੈਣਾ।

(7). ਈਸ਼ਿਤ-ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ।

(8). ਵਸ਼ਿਤਾ- ਸਭ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ’ਚ ਕਰ ਲੈਣਾ।

(9). ਅਨੂਰਮਿ- ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰੇਹ ਨਾ ਲੱਗਣਾ।

(10). ਦੂਰ ਸ਼੍ਰਵਣ- ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਲੈਣੀਆਂ।

(11). ਦੂਰ ਦਰਸ਼ਨ – ਦੂਰ ਦੇ ਕੌਤਕ ਵੇਖ ਲੈਣੇ।

(12). ਮਨੋਵੇਗ- ਮਨ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਾ।

(13). ਕਾਮ ਰੂਪ- ਮਨ-ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰਕ ਰੂਪ ਬਣਾ ਲੈਣਾ।

(14). ਪਰ ਕਾਯ ਪ੍ਰਵੇਸ਼- ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਚ ਚਲੇ ਜਾਣਾ।

(15). ਸ੍ਵਛੰਦ ਮ੍ਰਿਤਯੁ- ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਲੈ ਲੈਣੀ।

(16). ਸੁਰ ਕ੍ਰੀੜਾ- ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਗ-ਬਿਲਾਸ ਕਰਨਾ (ਰੰਗ-ਰਲੀਆਂ ਮਨਾਉਣੀਆਂ)।

(17). ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਧੀ- ਜੋ ਸੋਚਿਆ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣਾ।

(18). ਅਪ੍ਰਤਿਹਤ ਗਤਿ- ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਪਹੁੰਚਣ ’ਚ ਵਿਘਨ ਨਾ ਪੈਣਾ।)

ਜਨ ਨਾਨਕ ! ਬਲਿ ਬਲਿ ਸਦ ਬਲਿ ਜਾਈਐ; ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਰਾਵਰਿਆ ॥੪॥੫॥

ਹੇ ਨਾਨਕ ! (ਆਖ ਕਿ ਹੇ ਮਨ ! ਇਉਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰ, ਕਿ ਹੇ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਦਾਤਾਰ ਪਿਤਾ ! ) ਤੇਰੇ ਤਮਾਮ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਨਹੀਂ, (ਮਿਹਰ ਕਰ) ਅਸੀਂ (ਜੀਵ) ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਈਏ, ਵਾਰਨੇ ਜਾਈਏ।

ਰਹਰਾਸਿ (ਭਾਗ 3)

ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥

ਰਾਗੁ ਆਸਾ, ਮਹਲਾ ੪, ਸੋ ਪੁਰਖੁ;

(ਨੋਟ: ਇਸ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ’ਚ 25 ਤੁਕਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 24 ਤੁਕਾਂ ’ਚ ‘ਜੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹੈ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਰ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਮੱਧ (ਵਿਚਕਾਰ) ‘ਜੀ’ ਦਰਜ ਹੈ ਤੇ ਤੁਕ ਦਾ ਮੱਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ‘ਜੀ’ ਉਪਰੰਤ ਵਿਸਰਾਮ ਦੇਣ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਰੂਪ ਮੰਨ ਕੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਗਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਸੂਚਕ ਸ਼ਬਦ ਮੰਨੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਥਾਏ ਸੰਬੋਧਨ ਹੈ ? ਭਾਵ ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼’ ਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘‘ਸਭਿ ਧਿਆਵਹਿ ਤੁਧੁ ਜੀ  !’’ ਵਾਕ ’ਚ ‘ਤੁਧ’ ਪੜਨਾਂਵ ਤੋਂ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ‘ਸੰਤਹੁ’ ਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚੌਥੀ ਤੁਕ ’ਚ: ‘ਹਰਿ ਧਿਆਵਹੁ ਸੰਤਹੁ ਜੀ  !’ ਦਰਜ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਭਾਵਾਰਥ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼’ ਦੇ ਸੰਬੋਧਨ (ਬੇਨਤੀ) ਰੂਪ (ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ, ਇੱਕ ਵਚਨ) ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੁੱਝ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਭਾਗ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਚਕ ਰੂਪ ‘ਸੰਤਹੁ’ (ਦੂਜਾ ਪੁਰਖ, ਬਹੁ ਵਚਨ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਧਿਆਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ‘ਜੀ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਾਵ ਤੋਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਣਾ, ਵਧੇਰੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਰਹੇਗਾ।)

ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ, ਹਰਿ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ; ਹਰਿ ਅਗਮਾ ਅਗਮ ਅਪਾਰਾ ॥

ਉਹ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਤੇ (ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ) ਨਿਰਲੇਪ (ਅਛੋਹ) ਹਰੀ (ਅਦ੍ਰਿਸ਼), ਮਨੁੱਖਾ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ (ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਜੀਭ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ (ਛੋਹ) ਭਾਵ ਤੁਚਾ) ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਅਛੋਹ ਹੈ, ਅਪਰੰਪਰ ਹੈ ਭਾਵ ਉਸ ਅਗੰਮ ਹਰੀ ਦਾ ਆਦਿ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।

ਸਭਿ ਧਿਆਵਹਿ, ਸਭਿ ਧਿਆਵਹਿ ਤੁਧੁ ਜੀ; ਹਰਿ ਸਚੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾ ॥       ਉਚਾਰਨ : ਧਿਆਵਹਿਂ (ਧਿਆਵੈਂ)।

ਹੇ ਸਦੀਵੀ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸਭ (ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਰੂਪ) ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਹਰੀ (ਅਦ੍ਰਿਸ਼) ਜੀਓ ! ਤਮਾਮ (ਅਸਥਾਈ ਜੀਵ) ਤੁਸਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ (ਤੁਰਦੇ-ਫਿਰਦੇ) ਹਨ।

ਸਭਿ ਜੀਅ, ਤੁਮਾਰੇ ਜੀ; ਤੂੰ ਜੀਆ ਕਾ ਦਾਤਾਰਾ ॥         ਉਚਾਰਨ : ਜੀ… , ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ, ਜੀਆਂ।

ਸਭ ਜੀਵ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ (ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ) ਤੂੰ ਹੀ (ਸਭ) ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈਂ ਭਾਵ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾਰ ਪਿਤਾ ਹੈਂ।

ਹਰਿ ਧਿਆਵਹੁ ਸੰਤਹੁ  ! ਜੀ; ਸਭਿ ਦੂਖ ਵਿਸਾਰਣਹਾਰਾ ॥         ਉਚਾਰਨ : ਧਿਆਵੋ, ਸੰਤੋ।

(ਤਾਂ ਤੇ) ਹੇ ਸਤ੍ਯ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸੰਤ ਜਨੋ  ! (ਉਸ) ਹਰੀ (ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਨੂੰ) ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ, ਜੋ ਤਮਾਮ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈ ਭਾਵ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਨਾਲ਼ ਲੜਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਹਰਿ ਆਪੇ ਠਾਕੁਰੁ, ਹਰਿ ਆਪੇ ਸੇਵਕੁ ਜੀ; ਕਿਆ ਨਾਨਕ ਜੰਤ ਵਿਚਾਰਾ  ? ॥੧॥

ਹੇ ਨਾਨਕ  ! ਆਖ, ਕਿ ਹਰੀ ਆਪ ਹੀ (ਦਾਤਾਰ ਰੂਪ ’ਚ ਸਭ ਦਾ) ਮਾਲਕ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ (ਦਾਤਾਂ ਜਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ) ਨੌਕਰ ਹੈ, ਆਗਿਆਪਾਲਕ (ਆਗਿਆਕਾਰ) ਹੈ (ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨਾ ਜਾਂ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ) ਜੀਵ ਵਿਚਾਰਾ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਪਾਸ ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਅਦੂਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ।

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀ ਜਾਂ ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀ ਹਰੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਖੇਲ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾ ਨਸੀਬ ਆਦਿ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।)

ਤੂੰ ਘਟ ਘਟ ਅੰਤਰਿ, ਸਰਬ ਨਿਰੰਤਰਿ ਜੀ; ਹਰਿ ਏਕੋ ਪੁਰਖੁ ਸਮਾਣਾ ॥

ਹੇ ਹਰੀ (ਅਦ੍ਰਿਸ਼) ਜੀਓ ! ਤੂੰ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ (ਵਿੱਥ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ) ਹਰ ਇੱਕ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ (ਬਿਰਾਜਮਾਨ) ਹੈਂ, ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।

ਇਕਿ ਦਾਤੇ, ਇਕਿ ਭੇਖਾਰੀ ਜੀ; ਸਭਿ ਤੇਰੇ ਚੋਜ ਵਿਡਾਣਾ ॥

(ਤੇਰੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਤੁਸਾਂ ਨੇ) ਕਈ ਜੀਵ ਦਾਤਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਕਈ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦ ਕਰਨ ਲਈ) ਭਿਖਾਰੀ (ਮੰਗਤੇ) ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ, ਤੇਰੇ ਇਹ ਤਮਾਮ ਕੌਤਕ ਅਚੰਭਾ (ਹੈਰਾਨੀ) ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਹਨ।

ਤੂੰ ਆਪੇ ਦਾਤਾ, ਆਪੇ ਭੁਗਤਾ ਜੀ; ਹਉ, ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ, ਅਵਰੁ ਨ ਜਾਣਾ ॥      ਉਚਾਰਨ : ਹਉਂ (ਹੌਂ)।

ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਦਾਤਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲ਼ਾ ਦਾਤਾਰ ਪਿਤਾ ਹੈਂ ਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਵਾਲ਼ਾ (ਜੀਵ ਰੂਪ ਅਖੌਤੀ ਦਾਤਾਰ ਜਾਂ ਮੰਗਤਾ) ਹੈਂ। ਮੈਂ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ (ਅਸਲ ‘ਦਾਤਾ’ ਤੇ ‘ਭੁਗਤਾ’ ਕਿਸੇ) ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।

ਤੂੰ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ, ਬੇਅੰਤੁ, ਬੇਅੰਤੁ ਜੀ; ਤੇਰੇ, ਕਿਆ ਗੁਣ ਆਖਿ ਵਖਾਣਾ  ? ॥

ਤੇਰੀ ਹੋਂਦ (ਸ਼ਕਤੀ) ਜਗਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਰਗੁਣ ਰੂਪ ’ਚ ਅਸੀਮ ਅਸੀਮ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਤਮਾਮ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ (ਮੈਂ ਸੀਮਤ ਸੋਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ਾ) ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਾਂ ?

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਪੰਕਤੀ ’ਚ ਦਰਜ ‘ਵਖਾਣਾ’ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ, ਇੱਕ ਵਚਨ, ਵਰਤਮਾਨ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ‘ਵਖਾਣਾਂ’ (ਬਿੰਦੀ ਸਹਿਤ) ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਪਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਪੰਜ ਅੱਖਰ (ਙ, ਞ, ਣ, ਨ, ਮ) ਬਿਨਾਂ ਬਿੰਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅਨੁਨਾਸਕ ਧੁਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ‘ਵਖਾਣਾ’ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਬਿੰਦੀ ਸਹਿਤ ‘ਵਖਾਣਾਂ’ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।)

ਜੋ ਸੇਵਹਿ, ਜੋ ਸੇਵਹਿ ਤੁਧੁ ਜੀ; ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੁਰਬਾਣਾ ॥੨॥      ਉਚਾਰਨ : ਸੇਵਹਿਂ, ਤਿਨ੍ਹ।

(ਹੇ ਹਰੀ ਦਾਤਾਰ ਪਿਤਾ ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼’ ਜੀਓ !) ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ (ਭਾਵ ਯਾਦ ਕਰਦੇ) ਹਨ, ਤੇਰੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਦਾਸ ਨਾਨਕ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਿਰਦਾਰ) ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤੀ ਜਾਂ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ।

ਹਰਿ ਧਿਆਵਹਿ, ਹਰਿ ਧਿਆਵਹਿ ਤੁਧੁ ਜੀ; ਸੇ ਜਨ ਜੁਗ ਮਹਿ ਸੁਖਵਾਸੀ ॥      ਉਚਾਰਨ : ਧਿਆਵਹਿਂ।

ਹੇ ਹਰੀ ਜੀਓ ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੁਸਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਭਗਤ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਮਈ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸੇ ਮੁਕਤੁ, ਸੇ ਮੁਕਤੁ ਭਏ, ਜਿਨ ਹਰਿ ਧਿਆਇਆ ਜੀ; ਤਿਨ ਤੂਟੀ ਜਮ ਕੀ ਫਾਸੀ ॥      ਉਚਾਰਨ : ਜਿਨ੍ਹ, ਤਿਨ੍ਹ, ਫਾਂਸੀ।

(ਕਿਉਂਕਿ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਹਰੀ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਲ ਪਲ ਦੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਆ ਰਹੀ, ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ (ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਵੱਲੋਂ) ਬਿਲਕੁਲ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਏ।

ਜਿਨ ਨਿਰਭਉ, ਜਿਨ ਹਰਿ ਨਿਰਭਉ, ਧਿਆਇਆ ਜੀ; ਤਿਨ ਕਾ ਭਉ ਸਭੁ ਗਵਾਸੀ ॥     ਉਚਾਰਨ : ਜਿਨ੍ਹ, ਤਿਨ੍ਹ।

ਜੋ, ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ (ਨਿਡਰ) ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ (ਕੂੜ ਜਾਂ ਪਾਪ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਚਾਈ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਨ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਡਰ-ਸਹਿਮ (ਖੌਫ਼) ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ (ਸੋ ਡਰੈ, ਜਿ ਪਾਪ ਕਮਾਵਦਾ; ਧਰਮੀ ਵਿਗਸੇਤੁ (ਖ਼ੁਸ਼, ਨਿਡਰ)॥ ਮ: ੪/੮੪)।

ਜਿਨ ਸੇਵਿਆ, ਜਿਨ ਸੇਵਿਆ ਮੇਰਾ ਹਰਿ ਜੀ; ਤੇ ਹਰਿ ਹਰਿ ਰੂਪਿ ਸਮਾਸੀ ॥       ਉਚਾਰਨ : ਜਿਨ੍ਹ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਚੇਤੇ ਕੀਤਾ ਉਹ ਨਿਰੋਲ ਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪ (ਸ਼ਕਤੀ) ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ (ਲੀਨ ਹੋ) ਜਾਣਗੇ, ਮਗਨ (ਮਸਤ) ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

ਸੇ ਧੰਨੁ, ਸੇ ਧੰਨੁ, ਜਿਨ ਹਰਿ ਧਿਆਇਆ ਜੀ; ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਬਲਿ ਜਾਸੀ ॥੩॥      ਉਚਾਰਨ : ਜਿਨ੍ਹ, ਤਿਨ੍ਹ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ (ਉਕਤ ਲਗਨ / ਰੁਚੀ ਨਾਲ਼) ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹਨ, ਕਾਬਲੇ ਤਾਰੀਫ਼ ਹਨ। ਦਾਸ ਨਾਨਕ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਵੇਗਾ।

(ਨੋਟ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ’ਚ ‘ਸ’ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਅਗਰ ਸਿਹਾਰੀ, ਔਂਕੜ ਜਾਂ ਬਿਹਾਰੀ ਆਦਿ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਤਮਾਮ ਸ਼ਬਦ ਭਵਿੱਖ ਕਾਲ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ‘‘ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ, ਨਾਨਕ  ! ਹੋਸੀ (ਹੋਏਗਾ) ਭੀ ਸਚੁ ॥੧॥’’ (ਜਪੁ), ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਕਤ ਤਿੰਨੇ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ’ਚ ਆਏ ਸ਼ਬਦ ‘ਗਵਾਸੀ’ (ਦੂਰ ਕਰੇਗਾ), ‘ਸਮਾਸੀ’ (ਲੀਨ ਹੋਵੇਗਾ), ‘ਜਾਸੀ’ (ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਵੇਗਾ) ਅਰਥ, ਦਰੁਸਤ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਵੇਖੋ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ’ਚ ਉਕਤ ਤਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ।)

ਤੇਰੀ ਭਗਤਿ, ਤੇਰੀ ਭਗਤਿ ਭੰਡਾਰ ਜੀ; ਭਰੇ ਬਿਅੰਤ ਬੇਅੰਤਾ ॥

(ਹੇ ਦਿਆਲੂ ਦਾਤਾਰ ਪਿਤਾ ਜੀਓ !) ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਪਿਆਰ ਭਾਵਨਾ (ਹਮਦਰਦੀ) ਨਾਲ਼ ਅਥਾਹ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਭਰੇ ਪਏ ਹਨ (ਹਰਿ ਭਗਤਿ, ਹਰਿ ਕਾ ਪਿਆਰੁ ਹੈ.. ॥ ਮ: ੩/੨੮)।

ਤੇਰੇ ਭਗਤ, ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਸਲਾਹਨਿ ਤੁਧੁ ਜੀ; ਹਰਿ ਅਨਿਕ ਅਨੇਕ ਅਨੰਤਾ ॥

ਹੇ ਹਰੀ ਜੀਓ  ! (ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ’ਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਚਾਹਤ ਲਈ) ਤੇਰੇ ਅਗਣਿਤ ਭਗਤ (ਸ਼ਰਧਾਲੂ) ਤੈਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਤੇਰੀ ਦਇਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਨ ਲਈ ਤੇਰੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੇਵਕ, ਤੇਰੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹਨ।

ਤੇਰੀ ਅਨਿਕ, ਤੇਰੀ ਅਨਿਕ, ਕਰਹਿ ਹਰਿ ਪੂਜਾ ਜੀ; ਤਪੁ ਤਾਪਹਿ, ਜਪਹਿ ਬੇਅੰਤਾ ॥    ਉਚਾਰਨ : ਕਰਹਿਂ, ਤਾਪਹਿਂ, ਜਪਹਿਂ।

ਹੇ ਹਰੀ ਜੀਓ  ! ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵ (ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ਼) ਤੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਅੱਗ ਦਾ ਸੇਕ (ਤਾਉ, ਸਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟ) ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਬੇਅੰਤ (ਜੀਭ ਨਾਲ਼ ਜਪੁ) ਜਪਦੇ ਹਨ।

ਤੇਰੇ ਅਨੇਕ, ਤੇਰੇ ਅਨੇਕ, ਪੜਹਿ ਬਹੁ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਸਾਸਤ ਜੀ; ਕਰਿ ਕਿਰਿਆ ਖਟੁ ਕਰਮ ਕਰੰਤਾ ॥    ਉਚਾਰਨ : ਪੜ੍ਹਹਿਂ, ਸ਼ਾਸਤ।

ਤੇਰੇ (ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ) ਅਨੇਕਾਂ ਮਨੁੱਖ (31) ਸਿਮਰਤੀਆਂ, (6) ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਮਨੂ ਸਿਮਰਤੀ ਆਦਿ) ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਗਏ 6 ਕਰਮ (ਵਗ਼ੈਰਾ ਕਰਮਕਾਂਡ) ਮਿੱਥ ਕੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

(ਨੋਟ: (1). 31 ਮੁੱਖ ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਹੀ 18 ਤੇ 28 ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਮਨੁ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ, ਯਾਗ੍ਯਵਲਕ੍ਯ, ਲਘੁ ਅਤ੍ਰਿ, ਅਤ੍ਰਿ, ਵ੍ਰਿੱਧ ਅਤ੍ਰਿ, ਵਿਸਨੁ, ਲਘੁ ਹਾਰੀਤ, ਵ੍ਰਿੱਧ ਹਾਰੀਤ, ਔਸ਼ਨਸ, ਔਸ਼ਨਸ ਸੰਹਿਤਾ, ਆਂਗਿਰਸ, ਯਮ, ਆਪਸਤੰਬ, ਸੰਵ੍ਰਤ, ਕਾਤ੍ਯਾਯਾਨ, ਵ੍ਰਿੱਹਸਪਤਿ, ਪਾਰਾਸ਼ਰ, ਵ੍ਰਿਹਤਪਾਰਾਸ਼ਰੀ, ਵ੍ਯਾਸ, ਲਘੁਵ੍ਯਾਸ, ਸ਼ੰਖ, ਲਿਖਿਤ, ਦਕਸ਼, ਗੌਤਮ, ਵ੍ਰਿੱਧ ਗੌਤਮ, ਸ਼ਾਤਾਤਪ, ਵਾਸਿਸ੍ਠ, ਪੁਲਸ੍ਤਯ, ਬੁਧ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੇ ਨਾਰਦ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ। (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼)

(2). ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ: ਸਾਂਖ, ਯੋਗ, ਨਿਆਇ, ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਤੇ ਵੇਦਾਂਤ।

(3). ਖਟੁ (ਛੇ) ਕਰਮ ਹਨ: ਪੜ੍ਹਨਾ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਯੱਗ ਕਰਨਾ ਤੇ ਕਰਾਉਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਤੇ ਲੈਣਾ।)

ਸੇ ਭਗਤ, ਸੇ ਭਗਤ ਭਲੇ, ਜਨ ਨਾਨਕ ਜੀ; ਜੋ ਭਾਵਹਿ, ਮੇਰੇ ਹਰਿ ਭਗਵੰਤਾ ॥੪॥       ਉਚਾਰਨ : ਭਾਵਹਿਂ।

ਹੇ ਦਾਸ ਨਾਨਕ  ! (ਆਖ, ਕਿ ਕੇਵਲ) ਉਹੀ ਰੱਬੀ ਸੇਵਕ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹਰੀ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼’ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸਵੀਕਾਰਨਾ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆ ਜਾਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਗੁਣਕਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇ ਉਕਤ ‘ਜਪ, ਤਪ, ਪੂਜਾ’ ਆਦਿ ਕਰਮ ਨਾ ਤਾਂ ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼’ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ਼ ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼’ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ)।

ਤੂੰ ਆਦਿ ਪੁਰਖੁ, ਅਪਰੰਪਰੁ ਕਰਤਾ ਜੀ; ਤੁਧੁ ਜੇਵਡੁ, ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ ॥

(ਹੇ ਹਰੀ ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼’ ਜੀਓ ! ) ਤੂੰ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ) ਮੂਲ (ਮੁੱਢ), ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਰਚੇਤਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ (ਅਸੀਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ) ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

ਤੂੰ ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਏਕੋ, ਸਦਾ ਸਦਾ ਤੂੰ ਏਕੋ ਜੀ; ਤੂੰ ਨਿਹਚਲੁ ਕਰਤਾ ਸੋਈ ॥

ਤੇਰੀ ਹੋਂਦ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੈ ਤੇ ਸਦੀਵੀ (ਅੰਤ ਕਾਲ ਤੱਕ) ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ) ਸਥਿਰ (ਹੈਂ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ) ਬਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਤੇ ‘ਸੋਈ’ (ਸੰਭਾਲ਼ਨ ਵਾਲ਼ਾ) ਹੈਂ।

ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਭਾਵੈ, ਸੋਈ ਵਰਤੈ ਜੀ; ਤੂੰ ਆਪੇ ਕਰਹਿ, ਸੁ ਹੋਈ ॥         ਉਚਾਰਨ : ਕਰਹਿਂ।

ਆਪ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਪਸੰਦ ਹੈ ਉਹੀ (ਵਰਤਾਰਾ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ) ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਉਹੀ (ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਸਲੂਕ, ਵਿਹਾਰ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤੁਧੁ ਆਪੇ, ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸਭ ਉਪਾਈ ਜੀ; ਤੁਧੁ ਆਪੇ ਸਿਰਜਿ, ਸਭ ਗੋਈ ॥          ਉਚਾਰਨ : ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿ।

(ਆਪਣੇ ਮਨ-ਪਰਚਾਵੇ ਲਈ) ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੀ ਕੁਦਰਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪ ਹੀ (ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਪਹਿਲਾਂ) ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗੁਪਤ (ਅਲੋਪ) ਕੀਤੀ, ਨਾਸ ਕੀਤੀ।

ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਕਰਤੇ ਕੇ, ਜੀ; ਜੋ ਸਭਸੈ ਕਾ ਜਾਣੋਈ ॥੫॥੧॥

(ਹਰੀ ਦਾ) ਦਾਸ ਨਾਨਕ ਵੀ (ਅਜਿਹੇ) ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਜਾਣਨਹਾਰ ਹੈ।

ਰਹਰਾਸਿ (ਭਾਗ-4)

ਆਸਾ ਮਹਲਾ ੪ ॥

ਤੂੰ ਕਰਤਾ ਸਚਿਆਰੁ; ਮੈਡਾ ਸਾਂਈ ॥        ਉਚਾਰਨ : ਮੈਂਡਾ।

(ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ  ! ) ਤੂੰ (ਨਾਸ਼ਵਾਨ) ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚੇਤਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਆਪ ਸਦੀਵੀ ਸਥਿਰ ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ।

ਜੋ ਤਉ ਭਾਵੈ, ਸੋਈ ਥੀਸੀ; ਜੋ ਤੂੰ ਦੇਹਿ, ਸੋਈ ਹਉ ਪਾਈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥    ਉਚਾਰਨ : ਦੇਹਿਂ, ਹਉਂ, ਪਾਈਂ।

ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੈ ਉਹੀ (ਕੁਦਰਤ ’ਚ) ਹੋਵੇਗਾ (ਇਸ ਲਈ) ਜੋ ਤੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

(ਨੋਟ: ਗੁਰਮੁਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਚੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ’ਚ ‘ਸੁ, ਸਿ, ਸੀ’ ਆਦਿ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਭਵਿੱਖਕਾਲ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਕਤ ਪੰਕਤੀ ’ਚ ਦਰਜ ‘ਥੀਸੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਹੋਵੇਗਾ’ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ: ‘‘ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ, ਨਾਨਕ ! ‘ਹੋਸੀ’ (ਹੋਵੇਗਾ) ਭੀ ਸਚੁ ॥’’ ਜਪੁ)

ਸਭ ਤੇਰੀ; ਤੂੰ ਸਭਨੀ ਧਿਆਇਆ ॥ ਜਿਸ ਨੋ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਹਿ; ਤਿਨਿ ਨਾਮ ਰਤਨੁ ਪਾਇਆ ॥    ਉਚਾਰਨ : ਸਭਨੀਂ, ਕਰਹਿਂ।

ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇਰੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜੀਵ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਤੇਰਾ ਨਾਮ-ਰਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਭਾਵ ਤੇਰੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ (ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੇ ਨਹੀਂ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ)।

ਗੁਰਮੁਖਿ ਲਾਧਾ; ਮਨਮੁਖਿ ਗਵਾਇਆ ॥ ਤੁਧੁ ਆਪਿ ਵਿਛੋੜਿਆ; ਆਪਿ ਮਿਲਾਇਆ ॥੧॥

ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਰਾਹੀਂ (ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਨ ਨਾਲ਼ ਨਾਮ-ਰਤਨ) ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮਤ ਨਾਲ਼ (ਨਾਮ-ਰਤਨ) ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਭਾਵ ਮਨਮਤ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਨਾਮ-ਰਤਨ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੇ ਮਾਲਕ ! ਮਨਮਤ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰ ਕੇ) ਤੈਂ ਆਪ ਹੀ (ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਨਾਮ-ਰਤਨ ਤੋਂ) ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪ ਹੀ (ਗੁਰਮੁਖ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾਮ-ਰਤਨ ਨਾਲ਼ ਮਨੁੱਖਾ ਸੁਰਤਿ ਨੂੰ) ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਤੂੰ ਦਰੀਆਉ; ਸਭ ਤੁਝ ਹੀ ਮਾਹਿ ॥ ਤੁਝ ਬਿਨੁ; ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਾਹਿ ॥          ਉਚਾਰਨ : ਮਾਹਿਂ, ਨਾਹਿਂ।

ਤੂੰ (ਜੀਵਾਤਮਾ ਰੂਪੀ ਬੂੰਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਸਮੁੰਦਰ ਹੈਂ (ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੀਵ) ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਓਤ-ਪੋਤ (ਲੀਨ) ਹਨ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ (ਅਜਿਹਾ) ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

ਜੀਅ ਜੰਤ ਸਭਿ; ਤੇਰਾ ਖੇਲੁ ॥ ਵਿਜੋਗਿ ਮਿਲਿ ਵਿਛੁੜਿਆ; ਸੰਜੋਗੀ ਮੇਲੁ ॥੨॥

ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੇਰਾ ਹੀ ਇੱਕ ਖੇਲ ਹੈ (ਇਸ ਖੇਲ ’ਚ) ਵਿਛੋੜੇ (ਬਦਨਸੀਬ) ਕਾਰਨ (ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ (ਵੀ ਨਾਮ-ਰਤਨ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ) ਵਿਛੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਯੋਗ (ਚੰਗੇ ਭਾਗ) ਕਾਰਨ (ਨਾਮ-ਰਤਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ਼) ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਿਸ ਨੋ ਤੂ ਜਾਣਾਇਹਿ; ਸੋਈ ਜਨੁ ਜਾਣੈ ॥ ਹਰਿ ਗੁਣ; ਸਦ ਹੀ ਆਖਿ ਵਖਾਣੈ ॥       ਉਚਾਰਨ : ਜਾਣਾਇਹਿਂ।

ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ (ਉਕਤ ਸੂਝ) ਸਮਝਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ (ਨਾਮ-ਰਤਨ ਜਾਂ ਤੇਰੀ ਹੋਂਦ ਉੱਤੇ) ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਧਾਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਜਿਨਿ ਹਰਿ ਸੇਵਿਆ; ਤਿਨਿ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ ॥ ਸਹਜੇ ਹੀ; ਹਰਿ ਨਾਮਿ ਸਮਾਇਆ ॥੩॥

ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ (ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੇ) ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨੇ ਅਨੰਦ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਹਰੀ ਯਾਦ (ਨਾਮ-ਰਤਨ) ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

ਤੂ ਆਪੇ ਕਰਤਾ; ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਸਭੁ ਹੋਇ ॥ ਤੁਧੁ ਬਿਨੁ; ਦੂਜਾ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ ॥

(ਇਹ ਤਮਾਮ ਮਾਨਸਿਕ ਬਦਲਾਅ) ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹੈਂ ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ (ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸ੍ਰੋਤ) ਨਹੀਂ।

ਤੂ ਕਰਿ ਕਰਿ ਵੇਖਹਿ; ਜਾਣਹਿ ਸੋਇ ॥ ਜਨ ਨਾਨਕ ! ਗੁਰਮੁਖਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ ॥੪॥੨॥     ਉਚਾਰਨ : ਵੇਖਹਿਂ, ਜਾਣਹਿਂ।

ਹੇ ਦਾਸ ਨਾਨਕ ! (ਆਖ ਕਿ, ਹੇ ਕਰਤਾਰ ਜੀਓ ! ) ਤੂੰ (ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਕੁਦਰਤ ਰੂਪ ਖੇਲ ਨੂੰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ’ਚ) ਬਣਾ-ਬਣਾ ਕੇ ਵਾਚਦਾ ਹੈਂ ਤੇ (ਜ਼ਰੂਰਤਮੁਤਾਬਕ) ਜੀਵਾਂ ਦੀ ‘ਸੋਇ’ ਭਾਵ ਖ਼ਬਰ-ਸਾਰ (ਜਾਣਕਾਰੀ) ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ (ਪਰ ਇਹ ਭੇਤ ਜਾਂ ਰਮਜ਼) ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਚ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉੱਘੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਆਸਾ ਮਹਲਾ ੧ ॥

ਤਿਤੁ ਸਰਵਰੜੈ ਭਈਲੇ ਨਿਵਾਸਾ; ਪਾਣੀ ਪਾਵਕੁ ਤਿਨਹਿ ਕੀਆ ॥      ਉਚਾਰਨ : ਤਿਨ੍ਹੈ (ਬਿੰਦੀ ਰਹਿਤ)।

(ਮਨੁੱਖਾ ਦਾ) ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਉਸ ਦਲਦਲ (ਜਿਲ੍ਹਣ, ਸਰੋਵਰ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ (ਜਿੱਥੇ) ਉਸ (ਕਰਤਾਰ) ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰੂਪ ਅੱਗ ਬਣਾਈ ਹੈ।

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਪੰਕਤੀ ’ਚ ‘ਕੀਆ’ ਸ਼ਬਦ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ‘ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਬਣਾਇਆ’ । ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ‘ਪਾਵਕੁ’ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ’ਚ ਅਰਥ ਹੈ: ਅੱਗ (ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ)। ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਸਾਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਕੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਇਆਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਅੰਤ ਮੁਕਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ‘‘ਨਾਨਕ  ! ਜਿਉ ‘ਪਾਵਕ ਕਾ’ ਸਹਜ ਸੁਭਾਉ ॥’’ (ਮ: ੫/੨੭੨) ਪੰਕਤੀ ’ਚ ‘ਪਾਵਕ’ ਨੂੰ ‘ਕਾ’ ਸੰਬੰਧਕੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੇ ਅੰਤ ਮੁਕਤਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਲਈ ‘ਪਾਵਕੁ’ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਵਚਨ ਪੁਲਿੰਗ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ; ਤਾਂ ਤੇ ‘‘ਪਾਣੀ ਪਾਵਕੁ ਤਿਨਹਿ ਕੀਆ॥’’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਅੱਗ ਰੂਪ ਪਾਣੀ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤਾ’ ਅਰਥ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਅੱਗ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤੀ’ ਵਧੇਰੇ ਦਰੁਸਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸੰਦੇਹ ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਕੀਆ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਕੀਤੀ’ (ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ) ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। )

ਪੰਕਜੁ ਮੋਹ, ਪਗੁ ਨਹੀ ਚਾਲੈ; ਹਮ ਦੇਖਾ, ਤਹ ਡੂਬੀਅਲੇ ॥੧॥      ਉਚਾਰਨ : ਨਹੀਂ, ਤ੍ਹਾਂ।

ਮਾਯਾ-ਮੋਹ ਦਾ ਇਹ ਚਿੱਕੜ (ਅਜਿਹੀ ਤਿਲ੍ਹਕਣ, ਫਿਸਲਣ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਵਾਲ਼ਾ) ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ। ਸਾਡੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਇੱਥੇ (ਦਲਦਲ ’ਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਹੂਣੇ) ਡੁੱਬ ਗਏ।

(ਨੋਟ: ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਜਾਂ ਧੱਕਾ, ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਚਾਈ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾ ਬਣਨ ਦੇਣਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ‘‘ਸੂਧੇ, ਸੂਧੇ, ਰੇਗਿ ਚਲਹੁ ਤੁਮ; ਨਤਰ (ਨਹੀਂ ਤਾਂ), ਕੁਧਕਾ ਦਿਵਈਹੈ ਰੇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੮੫੫) ਭਾਵ ਹੇ ਭਾਈ  ! ਸਿੱਧੇ-ਸਿੱਧੇ ਭਾਵ ਸਚਾਈ ਵਾਲ਼ੇ ਰਸਤੇ ’ਚ ਚੱਲੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲ਼ਾ ਬੁਰਾ ਧੱਕਾ ਵੱਜੇਗਾ, ਪਰ ਤਰਕਵਿਤਰਕ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ‘‘ਅਹਰਣਿ ਮਤਿ; ਵੇਦੁ ਹਥੀਆਰੁ ॥’’ (ਜਪੁ) ਬਚਨ ਤੋਂ ਤਿਲ੍ਹਕਿਆ ਜੀਵਨ; ਕੰਵਲ਼-ਫੁੱਲ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ’ਚ ਮਸਤ ਹੋਏ ਭੌਰੇ ਵਾਙ ਫੁੱਲ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ (ਮਾਯਾ-ਮੋਹ) ’ਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੰਖ ਕੈਦ ਕਰਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ‘‘ਪੰਕਜਫਾਥੇ ਪੰਕ (ਕਮਲ-ਫੁੱਲ ’ਚ ਫਸੇ ਖੰਭ); ਮਹਾ ਮਦ ਗੁੰਫਿਆ (ਭਿਆਨਕ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ’ਚ ਮਸਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ) ॥’’ ਮ: ੫/੧੩੬੨)

ਮਨ !  ਏਕੁ ਨ ਚੇਤਸਿ; ਮੂੜ ਮਨਾ ! ॥ ਹਰਿ ਬਿਸਰਤ; ਤੇਰੇ ਗੁਣ ਗਲਿਆ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥    ਉਚਾਰਨ : ਮੂੜ੍ਹ।

ਹੇ ਨਾ-ਸਮਝ ਮਨ !  ਤੂੰ ‘ਏਕੁ’ (‘ੴ’ ਹੋਂਦ ਨੂੰ) ਯਾਦ (ਸਵੀਕਾਰ) ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਸ ਹਰੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਵਿਛੱੜਨ ਕਾਰਨ ਤੇਰੇ ਕੀਮਤੀ ਮਨੁੱਖਾ ਸੁਆਸ (ਗੁਣ) ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ‘‘ਗਨੰਤ ਸ੍ਵਾਸਾ; ਭੈਯਾਨ ਧਰਮੰ (ਭਿਅੰਕਰ ਧਰਮਰਾਜ)॥’’ ਮ: ੫/੧੩੫੪) ।

ਨਾ ਹਉ ਜਤੀ, ਸਤੀ, ਨਹੀ ਪੜਿਆ; ਮੂਰਖ ਮੁਗਧਾ ਜਨਮੁ ਭਇਆ ॥   ਉਚਾਰਨ : ਹਉਂ, ਨਹੀਂ, ਪੜ੍ਹਿਆ।

(ਹੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ‘ੴ’ ! ) ਨਾ ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਉਪਦੇਸ਼ (ਸੁਣਿਆ ਤੇ) ਪੜ੍ਹਿਆ, ਨਾ ਸੰਜਮਤਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ (ਤੰਗ-ਦਿਲੀ ਦੀ ਥਾਂ) ਉਦਾਰਤਾ ਆਈ (ਵਿਕਾਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਕੰਜੂਸਪੁਣੇ ਕਾਰਨ) ਅਗਿਆਨਤਾ, ਮੂਰਖਤਾਈ ਆਦਿ ‘ਜਨਮੁ’ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ।

ਪ੍ਰਣਵਤਿ ਨਾਨਕ, ਤਿਨ ਕੀ ਸਰਣਾ; ਜਿਨ, ਤੂ ਨਾਹੀ ਵੀਸਰਿਆ ॥੨॥੩॥          ਉਚਾਰਨ : ਸ਼ਰਣਾ, ਤੂੰ, ਨਾਹੀਂ।

(ਤੇਰਾ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ਼) ਨਾਨਕ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਕਿ ਮੈਨੂੰ) ਉਨ੍ਹਾਂ (ਗੁਰੂ ਪਿਆਰਿਆਂ) ਦੀ ਸੰਗਤ ਬਖ਼ਸ਼ੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ (ਅੰਦਰੋਂ) ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁਲਦੀ (ਭਾਵ ਜੋ ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ)।

(ਨੋਟ: ‘ਸੋ ਦਰੁ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ ਰਹਰਾਸਿ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 9 ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਨਿਰਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਹੋ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਰੂਪ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ‘ਸੋ ਦਰੁ’ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਚਾਰ, ਕਿ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਦੌਰਾਨ ਮਨ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ‘ਸੋ ਦਰੁ’ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਚ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ‘‘ਕਾਹੇ ਰੇ ਮਨ ! ਚਿਤਵਹਿ ਉਦਮੁ..॥’’ (ਮ: ੫/੧੦) ਪੰਜਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਪ੍ਰੇਰਨਾ (ਜਾਂ ਸੇਧ) ‘ਸੋ ਪੁਰਖੁ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ 4 ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ‘‘ਮਨ ! ਏਕੁ ਨ ਚੇਤਸਿ; ਮੂੜ ਮਨਾ ! ॥’’ ਰਾਹੀਂ ਲਈ ਗਈ ਹੋਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ‘ਸੋ ਪੁਰਖੁ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਦਰਜ 4 ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚੋਂ ਸਮਾਪਤੀ (ਤੀਸਰੇ ਨੰਬਰ) ’ਤੇਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘‘ਭਈ ਪਰਾਪਤਿ; ਮਾਨੁਖ ਦੇਹੁਰੀਆ ॥’’ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਰੂਪ ’ਚ ਸਮਝਣਾ, ਵਧੇਰੇ ਦਰੁਸਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।)

ਆਸਾ ਮਹਲਾ ੫ ॥

ਭਈ ਪਰਾਪਤਿ; ਮਾਨੁਖ ਦੇਹੁਰੀਆ ॥ ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ; ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ ॥

(ਹੇ ਮਨ ! ) ਤੈਨੂੰ ਸੋਹਣੀ (ਤੇ ਕੀਮਤੀ) ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ (ਮਾਲਕ) ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਇਹੀ (ਸੁਭਾਗਾ) ਸਮਾਂ (ਮੌਕਾ) ਹੈ।

ਅਵਰਿ ਕਾਜ; ਤੇਰੈ ਕਿਤੈ ਨ ਕਾਮ ॥ ਮਿਲੁ ਸਾਧਸੰਗਤਿ; ਭਜੁ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ॥੧॥

(ਰੱਬੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਹੋਰ ਤਮਾਮ ਕਾਰਜ ਤੇਰੇ ਕਿਸੇ ਲੇਖੇ (ਨਸੀਬ) ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੇ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ (ਗੋਬਿੰਦ ਦਾ) ਨਾਮ ਜਪ।

ਸਰੰਜਾਮਿ ਲਾਗੁ; ਭਵਜਲ ਤਰਨ ਕੈ ॥ ਜਨਮੁ ਬ੍ਰਿਥਾ ਜਾਤ; ਰੰਗਿ ਮਾਇਆ ਕੈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

(ਹੇ ਮਨ ! ) ਮਾਇਆ ਦੇ ਰੰਗ-ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੇਰਾ ਕੀਮਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ (ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ) ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦਮ ਵਿੱਚ (ਤੁਰੰਤ) ਲੱਗ (ਤੇ ਇਉਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਕਿ)

ਜਪੁ, ਤਪੁ, ਸੰਜਮੁ; ਧਰਮੁ ਨ ਕਮਾਇਆ ॥ ਸੇਵਾ ਸਾਧ ਨ ਜਾਨਿਆ ਹਰਿ ਰਾਇਆ ॥

(ਹੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਗੋਬਿੰਦ ! ) ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਿਮਰਨ, ਹੱਥੀਂ ਸੇਵਾ (ਬਦਲਾਅ ਵਾਲ਼ਾ ਸੰਘਰਸ਼), ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਫ਼ਰਜ਼ ਅਦਾਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੱਸੀ ਸੇਵਾ-ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ (ਦੀ ਹੋਂਦ) ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰਿਆ, ਸਮਝਿਆ।

ਕਹੁ ਨਾਨਕ ! ਹਮ ਨੀਚ ਕਰੰਮਾ ॥ ਸਰਣਿ ਪਰੇ ਕੀ; ਰਾਖਹੁ ਸਰਮਾ ॥੨॥੪॥     ਉਚਾਰਨ : ਸ਼ਰਣ, ਸ਼ਰਮਾ।

ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਆਖ (ਕਿ ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਾਲਕ ਪਿਤਾ ! ) ਮੈਂ (ਹਰ) ਨੀਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਹਾਂ (ਪਰ ਤੇਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਨਾਲ਼ ਹੁਣ) ਤੇਰੇ ਦਰ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹਾਂ (ਆਪਣੇ ਬਿਰਦ ਭਾਵ ਮੁੱਢਲੇ ਸੁਭਾਉ ਦੀ) ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖੋ (ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹੋ, ਮੇਰੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋਗੇ)।

‘ਸੋਹਿਲਾ’ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ’ਚ ਬਹੁ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰ (ਭਾਗ-1)

‘ਸੋਹਿਲਾ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ‘ਅਨੰਦ ਦਾ ਗੀਤ ਜਾਂ ਸੁਖਦਾਈ ਸਮੇਂ ’ਚ ਉੱਠੀ ਧੁਨ (ਆਵਾਜ਼)’। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਤ ’ਚ ਕੁੱਝ ਕੁ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ‘ਸਿਰਲੇਖ’, ਉਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ‘ਸੁਖਮਨੀ’ ਸਿਰਲੇਖ, ਉਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ‘ਰਹਾਉ’ ਤੁਕ ‘‘ਸੁਖਮਨੀ ਸੁਖ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਭ ਨਾਮੁ ॥ ਭਗਤ ਜਨਾ ਕੈ ਮਨਿ, ਬਿਸ੍ਰਾਮ ॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (ਮ: ੫/੨੬੨) ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।, ‘ਅਨੰਦੁ’ ਸਿਰਲੇਖ, ਉਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ‘‘ਅਨੰਦੁ ਭਇਆ, ਮੇਰੀ ਮਾਏ ! ਸਤਿਗੁਰੂ ਮੈ ਪਾਇਆ ॥’’ (ਮ: ੩/੯੧੭) ’ਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ।, ‘ਸੋ ਦਰੁ’ ਸਿਰਲੇਖ, ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ‘‘ਸੋ ਦਰੁ ਕੇਹਾ ! ਸੋ ਘਰੁ ਕੇਹਾ ! ਜਿਤੁ ਬਹਿ, ਸਰਬ ਸਮਾਲੇ ॥’’ ’ਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ‘ਸੋਹਿਲਾ’ ਸਿਰਲੇਖ, ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ‘ਰਹਾਉ’ ਤੁਕ ‘‘ਤੁਮ ਗਾਵਹੁ; ਮੇਰੇ ਨਿਰਭਉ ਕਾ ‘ਸੋਹਿਲਾ’ ॥ ਹਉ ਵਾਰੀ, ਜਿਤੁ ‘ਸੋਹਿਲੈ’; ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਹੋਇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ ਵਿੱਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਸਮੂਹਿਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਅਣਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਆਹ ਵਾਲ਼ੀ ਲੜਕੀ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀਆਂ ਆਰੰਭਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ’ਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘‘ਨਿਤ ਨਿਤ ਜੀਅੜੇ ! ’’ ਤੁਕ ’ਚ ਵਿਆਹ ਵਾਲ਼ੀ ‘ਜੀਅੜੇ’ ਇੱਕ ਵਚਨ (ਜਿੰਦ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ‘‘ਤੇਰੇ, ਦਾਨੈ ਕੀਮਤਿ ਨਾ ਪਵੈ..॥’’ ਭਾਵ ਹੇ ਜਿੰਦੇ ! ਤੇਰੇ ਪਾਸੋਂ, ਕਰਤਾਰ (ਜਾਂ ਪਿਤਾ) ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਦਰਜ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਜਿੰਦ’, ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੁ ਵਚਨ ਸਤ ਸੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ‘‘ਦੇਹੁ ਸਜਣ ! ਅਸੀਸੜੀਆ..॥’’ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਆਹ ਉਪਰੰਤ ‘‘ਹੋਵੈ ਸਾਹਿਬ ਸਿਉ ਮੇਲੁ ॥’’

ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਬੇਸ਼ੱਕ ਮਿਸਾਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਆਧਾਰ (ਭਾਵਾਰਥ) ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਹੀ ਹੈ।

ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ॥

ਸੋਹਿਲਾ, ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ, ਦੀਪਕੀ, ਮਹਲਾ ੧

ਉਕਤ ਸਿਰਲੇਖ ’ਚ ਦਰਜ ‘ਦੀਪਕੀ’; ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ।

ਜੈ ਘਰਿ, ਕੀਰਤਿ ਆਖੀਐ; ਕਰਤੇ ਕਾ ਹੋਇ ਬੀਚਾਰੋ ॥

ਜਿਸ ਘਰ (ਸਤ ਸੰਗਤ) ਵਿੱਚ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ) ਕੀਰਤੀ (ਸਿਫ਼ਤ) ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਰਤਾਰ (ਦੇ ਗੁਣਾਂ) ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਿਤੁ ਘਰਿ, ਗਾਵਹੁ ਸੋਹਿਲਾ; ਸਿਵਰਿਹੁ ਸਿਰਜਣਹਾਰੋ ॥੧॥        

ਉਚਾਰਨ : ‘ਸਿਵਰਿਹੁ’ ਦੇ ਅੰਤ ਔਂਕੜ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੂਜਾ ਪੁਰਖ, ਬਹੁ ਵਚਨ, ਵਰਤਮਾਨ ਕਿਰਿਆ ਹੈ।

(ਹੇ ਭਗਤ ਜਨੋ ! ) ਉਸ ਘਰ (ਸਤ ਸੰਗਤ) ਵਿੱਚ (ਬੈਠ ਕੇ) ਅਨੰਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਗੀਤ (ਸੋਹਿਲਾ ‘ਰੱਬੀ ਜਸ’) ਗਾਵੋ (ਤੇ ਇਸ ‘ਸੋਹਿਲੇ’ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਭਾਵ) ਰਚੇਤਾ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ।

ਤੁਮ ਗਾਵਹੁ; ਮੇਰੇ ਨਿਰਭਉ ਕਾ ਸੋਹਿਲਾ ॥

ਤੁਸੀਂ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਨਿਡਰ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ) ਦਾ (ਜਸ ਭਾਵ) ਸੋਹਿਲਾ ਗਾਵੋ।

(ਨੋਟ: ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਦਰਜ ‘ਮੇਰੇ’ (ਪੜਨਾਂਵ ਸ਼ਬਦ) ਦਾ ਅਰਥ ਨਿੱਜ ਕਰਕੇ ਲੈਣਾ, ਦਰੁਸਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ‘ਸਨੇਹੀ’ ਤੇ ‘ਪਿਆਰਾ’ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਨਿਰਭਉ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।)

ਹਉ ਵਾਰੀ, ਜਿਤੁ ਸੋਹਿਲੈ; ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਹੋਇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥             ਉਚਾਰਨ : ਹਉਂ।

ਜਿਸ ਸੋਹਿਲੇ (ਦੇ ਗਾਉਣ) ਨਾਲ਼ ਸਦਾ ਅਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ (ਅਜਿਹੇ ਅਨੰਦਮਈ ਗੀਤ ਤੋਂ) ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ (ਭਾਵ ਇਸ ‘ਸੋਹਿਲੈ’ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਲਈ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ, ਸੁਆਸ ਆਦਿ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ)।

ਨਿਤ ਨਿਤ ਜੀਅੜੇ ! ਸਮਾਲੀਅਨਿ; ਦੇਖੈਗਾ ਦੇਵਣਹਾਰੁ ॥       ਉਚਾਰਨ : ਸਮ੍ਹਾਲ਼ੀਅਨ।

ਹੇ (ਲਾਚਾਰ ਤੇ ਪਰਾਈ ਅਮਾਨਤ) ਜਿੰਦ (ਵਹੁਟੀ) ! (ਜੋ) ਦਾਤਾਰ ਮਾਲਕ ਜੀ, ਸਦਾ ਹੀ (ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ) ਸੰਭਾਲ਼ਦੇ ਹਨ (ਉਹ ਤੇਰੀ ਵੀ) ਸੰਭਾਲ਼ ਕਰੇਗਾ (ਧੀਰਜ ਰੱਖ)।

ਤੇਰੇ, ਦਾਨੈ ਕੀਮਤਿ ਨਾ ਪਵੈ; ਤਿਸੁ ਦਾਤੇ, ਕਵਣੁ ਸੁਮਾਰੁ ? ॥੨॥         ਉਚਾਰਨ : ਸ਼ੁਮਾਰ।

(ਹੇ ਜਿੰਦੇ ! ) ਤੇਰੇ (ਪਾਸੋਂ, ਉਸ ਦੇ) ਦਾਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਪੈ ਸਕਦਾ (ਕਿਉਂਕਿ) ਉਸ ਦਾਤੇ (ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਦਾ) ਕਿਹੜਾ ਅੰਤ ਹੈ ?

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਤੁਕ ’ਚ ਦਰਜ ‘ਤੇਰੇ, ਦਾਨੈ’ ਨੂੰ ‘ਤੇਰੇ-ਦਾਨੈ’ (ਸੰਯੁਕਤ ਕਰਕੇ) ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਰ ਸ਼ਬਦ ‘ਤੇਰੈ ਦਾਨੈ’ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਉਚਾਰਨ ਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਥ ਲਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਲਿਖੀਆਂ 10 ਤੁਕਾਂ ’ਚ ਬਰੈਕਟ ’ਚ ਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਥ ਵੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਾਰਕੀ (ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਕਰਣ, ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ ਆਦਿ) ਬਣਦੇ ਹਨ:

(1). ਹਰਿ ਜੀ ! ਸਚਾ ਸਚੁ ਤੂ; ਸਭੁ ਕਿਛੁ ‘ਤੇਰੈ-ਚੀਰੈ’ (ਤੇਰੇ ਲੇਖੇ ਵਿੱਚ)॥ (ਮ: ੩/੩੮)          (ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ)

(2). ‘ਤੇਰੈ-ਭਰੋਸੈ’ (ਨਾਲ਼) ਪਿਆਰੇ ! ਮੈ ਲਾਡ ਲਡਾਇਆ ॥ (ਮ: ੫/੫੧)            (ਕਰਣ ਕਾਰਕ)

(3). ਆਇ ਪਇਆ ਹਰਿ ! ‘ਤੇਰੈ-ਦੁਆਰੈ’ (ਉੱਤੇ) ॥ (ਮ: ੫/੯੮)         (ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ)

(4). ਗੁਰਮਤਿ ਦੇਇ; ‘ਭਰੋਸੈ-ਤੇਰੈ’ (ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਭਰੋਸੇ ਉੱਤੇ ਹਾਂ) ॥ (ਮ: ੧/੧੫੪)           (ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ)

(5). ‘ਲੇਖੈ-ਤੇਰੈ’ (ਵਿੱਚ); ਸਾਸ ਗਿਰਾਸ (ਲਈਦਾ ਹੈ)॥ (ਮ: ੧/੩੫੪)               (ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ)

(6). ਸਰਬ ਸੁਖਾ ਬਨੇ; ‘ਤੇਰੈ ਓਲ੍ਹੈ’ (ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ਼) ॥ (ਮ: ੫/੩੮੫)            (ਕਰਣ ਕਾਰਕ)

(7). ਤੇਰੀ ਸਰਣਿ, ‘ਤੇਰੈ-ਭਰਵਾਸੈ’ (ਨਾਲ਼); ਪੰਚ ਦੁਸਟ ਲੈ ਸਾਧਹਿ ॥ (ਮ: ੫/੭੫੦)          (ਕਰਣ ਕਾਰਕ)

(8). ਕੋਇ ਨ ਮੇਟੈ; ‘ਤੇਰੈ-ਲੇਖੈ’ (ਨੂੰ) ॥ (ਮ: ੩/੮੪੨)            (ਕਰਮ ਕਾਰਕ)

(9). ‘ਤੇਰੈ-ਭਾਣੈ’ (ਵਿੱਚ) ਭਗਤਿ, ਜੇ ਤੁਧੁ ਭਾਵੈ; ਆਪੇ ਬਖਸਿ ਮਿਲਾਈ ॥ (ਮ: ੩/੧੩੩੩)              (ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ)

(10). ‘ਤੇਰੈ-ਭਾਣੈ’ (ਵਿੱਚ), ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਪਾਇਆ; ਗੁਰਿ (ਨੇ), ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਅਗਨਿ ਬੁਝਾਈ ॥ ਮ: ੩/੧੩੩੩)        (ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ)

ਸੰਬਤਿ ਸਾਹਾ ਲਿਖਿਆ; ਮਿਲਿ ਕਰਿ, ਪਾਵਹੁ ਤੇਲੁ ॥

(ਹੇ ਜਿੰਦੇ ! ਤੂੰ ਸਤ ਸੰਗੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਰਲ਼ ਕੇ ਇਉਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਕਿ ਹੇ ਸਤ ਸੰਗੀਓ ! ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮੇਰਾ) ਦਿਨ ਤੇ ਸਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ (ਬੂਹੇ ਉੱਤੇ) ਤੇਲ ਪਾਵੋ (ਤਾਂ ਜੋ ਮੇਰੀ ਵਿਦਾਇਗੀ ਹੋ ਸਕੇ)।

ਦੇਹੁ ਸਜਣ ! ਅਸੀਸੜੀਆ; ਜਿਉ, ਹੋਵੈ ਸਾਹਿਬ ਸਿਉ ਮੇਲੁ ॥੩॥    ਉਚਾਰਨ : ਦੇਹਉ, ਅਸੀਸੜੀਆਂ, ਜਿਉਂ, ਸਿਉਂ, ਮੇਲ਼।

ਹੇ ਸਤ ਸੰਗੀ ਸੱਜਣੋ ! (ਮੈਨੂੰ) ਸ਼ੁਭ ਅਸੀਸਾਂ (ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ) ਦੇਵੋ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ (ਦਾਤਾਰ) ਮਾਲਕ ਨਾਲ਼ ਮੇਰਾ ਮੇਲ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ।

ਘਰਿ ਘਰਿ, ਏਹੋ ਪਾਹੁਚਾ; ਸਦੜੇ ਨਿਤ ਪਵੰਨਿ ॥    

ਉਚਾਰਨ : ‘ਪਾਹੁਚਾ’ ਨੂੰ ‘ਪਾਹੁੰਚਾ’ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਸਾਹੇ ਚਿੱਠੀ’ (ਨਾਂਵ) ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ‘ਪਹੁੰਚਣਾ’ (ਕਿਰਿਆ)।

(ਸਸੁਰਾਲ ਜਾਣ ਲਈ) ਇਹੀ ਸਾਹੇ ਚਿੱਠੀ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ (ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ) ਸੱਦੇ ਸਦਾ (ਹਰ ਥਾਂ) ਪੈਂਦੇ ਹਨ (ਭਾਵ ਮੌਤ ਹਰ ਘਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ)।

ਸਦਣਹਾਰਾ ਸਿਮਰੀਐ; ਨਾਨਕ ! ਸੇ ਦਿਹ, ਆਵੰਨਿ ॥੪॥੧॥

ਹੇ ਨਾਨਕ ! (ਸਾਹੇ ਚਿੱਠੀ ਰਾਹੀਂ) ਬੁਲਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਤ ਦੇ) ਉਹ ਦਿਨ (‘ਸਾਹੇ ਚਿੱਠੀ’ ਭਾਵ ‘ਪਾਹੁਚਾ’ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਰੂਰ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ: ‘‘ਸਿਵਰਿਹੁ ਸਿਰਜਣਹਾਰੋ ॥’’ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘‘ਕਰਤੇ ਕਾ ਹੋਇ ਬੀਚਾਰੋ ॥’’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ‘‘ਦਾਨੈ (ਦੀ) ਕੀਮਤਿ ਨਾ ਪਵੈ..॥’’, ਜਿਸ (ਦਾਨ) ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ (ਤਬਾਹੀ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ‘‘ਘਰਿ ਘਰਿ, ਏਹੋ ਪਾਹੁਚਾ..॥’’ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ‘‘ਸਦਣਹਾਰਾ (ਨੂੰ) ਸਿਮਰੀਐ; (ਕਿਉਂਕਿ) ਨਾਨਕ ! ਸੇ ਦਿਹ, ਆਵੰਨਿ ॥’’ ਪੰਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮੇਟਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਕਤ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਘਰ’ (ਭਾਵ ਸਤ ਸੰਗਤ) ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਟੇਕ ਲੈਣੀ ਮੁਨਾਸਬ ਸਮਝੀ ਪਰ ‘ਘਰ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਸਨਾਤਨੀ ਲੋਕ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਅਗਲੇ ਸ਼ਬਦ ’ਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਘਰਾਂ’ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਆਪਾ ਵਿਰੋਧੀ (ਅਨੇਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਿਧਾਂਤ) ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ‘ਏਕਤਾ’ ਭਾਵ ਸਤ ਸੰਗਤ ਰੂਪ ‘ਘਰ’, ਜੋ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੇਵਲ: ‘‘ਜੈ ਘਰਿ, ਕੀਰਤਿ ਆਖੀਐ..॥’’ )

ਰਾਗੁ ਆਸਾ, ਮਹਲਾ ੧ ॥

ਛਿਅ ਘਰ, ਛਿਅ ਗੁਰ; ਛਿਅ ਉਪਦੇਸ ॥ ਗੁਰੁ ਗੁਰੁ ਏਕੋ; ਵੇਸ ਅਨੇਕ ॥੧॥          ਉਚਾਰਨ : ਛੇ, ਉਪਦੇਸ਼।

ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ ਤੇ ਛੇ (ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ) ਗੁਰੂ (ਭਾਵ ਰਚੇਤਾ, ਲਿਖਾਰੀ) ਹਨ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ) ਛੇ ਉਪਦੇਸ਼ (ਸਿਧਾਂਤ) ਹਨ (ਭਾਵ ਕੋਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਾਰੇ ਘੱਟ ਤੇ ਕੋਈ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਵੱਧ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਰਅਸਲ ਪੂਰਨ ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ) ‘‘ਗੁਰੁ ਗੁਰੁ’’ ਭਾਵ ਅਸਲ ਕਰਤਾ (ਰਚੇਤਾ, ਨਿਰਾਕਾਰ ਕੇਵਲ) ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ (ਜਿਸ ਦੇ ਛੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਰਗੁਣ ਰੂਪ ’ਚ) ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਸਰੂਪ (ਚਿੰਨ੍ਹ, ਸਿਧਾਂਤ) ਹਨ।

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਪੰਕਤੀ ’ਚ ਅਨਮਤ ਦੇ ‘‘ਛਿਅ ਉਪਦੇਸ ॥’’ ਦੇ ਪ੍ਰਥਾਇ (ਸੰਬੰਧ ’ਚ) ਹੀ ਗੁਰਮਤ ਨੇ ‘‘ਵੇਸ ਅਨੇਕ ॥’’ ਬਿਆਨਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘‘ਵੇਸ ਅਨੇਕ ॥’’ ਸੰਕੇਤਕ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ‘‘ਛਿਅ ਉਪਦੇਸ ॥’’ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਜੋ ਅਗਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ’ਚ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਆ ਸਕੇ।

ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਕਰਤਾ (ਰਿਸ਼ੀ) ਤੇ ਛੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਸਿਧਾਂਤਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

(1). ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰ (ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਨ)- ਇਸ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਕਣਾਦ ਮੁਨੀ ਜੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ, ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਕਣ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਆਹਾਰ ਬਣਾਉਣ ਕਾਰਨ ਪਿਆ ਹੈ।

ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮੂਲ 5 ਤੱਤਾਂ (ਪਦਾਰਥਾਂ) ‘ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼’ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਣਾਦ ਮੁਨੀ ਜੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਛੇ ਪਦਾਰਥ (ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਗੁਣ, ਕਰਮ, ਸਾਮਾਨਯ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਸਮਵਾਯ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਦ੍ਰਵ੍ਯ’ (ਪਦਾਰਥ) ’ਚ ਉਕਤ ਪੰਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਕਾਲ (ਸਮਾਂ), ਦਿਸ਼ਾ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਮਨ’ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੁੱਲ 9 ਮੰਨੇ ਗਏ। ਦੂਸਰੇ ‘ਗੁਣ’ (ਪਦਾਰਥ) ’ਚ ‘ਰੂਪ, ਰਸ, ਗੰਧ, ਸਪਰਸ, ਸਨੇਹ, ਸ਼ਬਦ, ਬੁੱਧੀ, ਦੁੱਖ, ਸੁੱਖ, ਇੱਛਾ, ਧਰਮ, ਅਧਰਮ ਸੰਸਕਾਰ’ ਆਦਿ ਮਿਲਾ ਕੇ 23 ਮੰਨੇ ਗਏ, ਆਦਿ।

ਇਸ ਰਿਸ਼ੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਕਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

(2). ਨਿਆਇ ਸ਼ਾਸਤਰ- ਇਸ ਦੇ ਕਰਤਾ ਗੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ ਹਨ। ਮਹਾਂ ਭਾਰਤ ’ਚ ‘ਗੋ’ ਦਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ‘ਤਮ’ ਦਾ ਅਰਥ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਭਾਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ‘ਗੋਤਮ’। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 600 ਈ. ਪੂਰਬ ਸੀ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ (ਪਦਾਰਥ) 16 ਹਨ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਜੀਵਾਤਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਅਭੇਦਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਭਾਵ ਭਗਤੀ ਕਰੋ ਜਾਂ ਨਾ, ਕਿਆਮਤ ਤੱਕ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ।

(3). ਸਾਂਖ ਦਰਸ਼ਨ (ਸ਼ਾਸਤਰ)- ਇਸ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਜੀ ਹਨ, ਜੋ 25 ਤੱਤ੍ਵ (ਪਦਾਰਥ) ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸਦਾ ਲੋੜ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ’ਚ ਵੰਡ ਲਿਆ: ‘ਸੂਖਮ ਤੇ ਅਸਥੂਲ’। ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ (5 ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੇ : ‘ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਮੂੰਹ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਗੁਦਾ’, ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ: ‘ਜੀਭ, ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਅੱਖ ਤੇ ਸਪਰਸ਼’ ਭਾਵ ਤ੍ਵਚਾ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵਾਂ ‘ਮਨ’) ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੀ ‘ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ’ ਹੈ, ਜੋ ਅਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਕਿਆਮਤ (ਪਰਲੋ) ਤੱਕ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰਲੋ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ’ਚ ਲੈ (ਲੀਨ) ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ ਫਿਰ ਉਪਜ (ਹੋਂਦ ’ਚ ਆ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਸ਼ਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ‘ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ’, ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ‘ਅਸਥੂਲ ਸਰੀਰ’ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਵਿਵੇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬੁੱਧੀ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸੰਤਾਪਾਂ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

(4). ਪਾਤੰਜਲ ਸ਼ਾਸਤਰ- ਇਸ ਦਾ ਰਚੇਤਾ ‘ਪਾਤੰਜਲੀ’ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇਹ ਨਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤ ਕੇਵਲ ਦੋ ਪਦਾਰਥ ਹਨ: ‘ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਟਾ (ਵੇਖਣ ਵਾਲ਼ਾ) ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ (ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ)’। ਪੁਰਸ਼ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਟਾ’ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ‘ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ’। ਚਿੱਤ-ਬਿਰਤੀ ਰੁਕਣਾ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨੂੰ ‘ਯੋਗ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਮ ਨਿਯਮ (ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਕਣਾ), ਆਸਣ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪਰਤਿਆਹਾਰ (ਵਾਸ਼ਨਾ ਰੋਕਣੀ), ਧਾਰਨਾ (ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ), ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ ਹੀ ਅੰਤਹਕਰਣ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।

(5). ਮੀਮਾਂਸਾ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਇਸ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਜੈਮਿਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ ਹਨ। ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਕਰਨੇ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਸਵਰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੰਦ (ਸੁੱਖ) ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

(6). ਵੇਦਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ- ਇਸ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਜੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ 4 ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਮਿਲਿਆ, ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਵੇਦਾਂਤ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ‘ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਚੋੜ (ਸਾਰ), ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ’। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ੁੱਧ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ (ਪਰਛਾਵਾਂ, ਅਕਸ) ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ ਤੇ ਮਲ਼ੀਨ ਮਾਯਾ ’ਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਜੀਵ ਹੈ। ਜੀਵ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ ਪਰ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਉਪਾਧੀ (ਰੁਤਬਾ) ਭੇਦ (ਫ਼ਰਕ) ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰਾ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ਼ ਅਭੇਦ ਹੋਈਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।

ਉਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਚਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ‘ਨਿਰਾਕਾਰੀ’ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ (ਸਰਗੁਣ) ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ, ਵਿਚਾਰਿਆ ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਿਯਮ ਵੰਡ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਪੂਰਨ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਕਤ ਦਲੀਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ‘‘ਗੁਰੁ ਗੁਰੁ ਏਕੋ; ਵੇਸ ਅਨੇਕ ॥’’ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਸਰਗੁਣ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਅਸੀਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਉਕਤ (ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰ) ਦਲੀਲਾਂ ਵਾਙ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਪੂਰਨ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਗੁਰਮਤ ਨੇ ਹਰ ਉਸ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਅਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਈਸ਼ਵਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਖਿਅਕ ਅੰਕਾਂ ’ਚ ਕੈਦ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਭਾਵੇਂ ਉਹ 84 ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਹੋਣ, ਲੱਖ ਪਾਤਾਲ ਹੋਣ, 18 ਹਜ਼ਾਰ ਆਲਮ ਹੋਣ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ (ਸੁਰਗ, ਮਾਤ ਤੇ ਪਤਾਲ) ਹੋਣ, 4 ਬਾਣੀਆਂ (ਪਰਾ, ਪਸ਼੍ਯੰਤੀ, ਮਧ੍ਯਮਾ ਤੇ ਵੈਖਰੀ) ਹੋਣ, ਚਾਰ ਪਦਾਰਥ (ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖ) ਹੋਣ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ (ਰਜੋ, ਤਮੋ, ਸਤੋ) ਹੋਣ, ਆਦਿ। )

ਬਾਬਾ ! ਜੈ ਘਰਿ, ਕਰਤੇ ਕੀਰਤਿ ਹੋਇ ॥ ਸੋ ਘਰੁ ਰਾਖੁ, ਵਡਾਈ ਤੋਇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

ਹੇ ਭਾਈ ! ਜਿਸ ਘਰ (ਭਾਵ ਮੱਤ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ) ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਾਲਾਹ ਦਰਜ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਘਰ (ਸਿਧਾਂਤ) ਨੂੰ (ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ਼ ਕੇ) ਰੱਖ (ਇਸ ਵਿਚ ਹੀ) ਤੇਰੀ ਵਡਿਆਈ (ਭਲਾਈ) ਹੈ।

ਵਿਸੁਏ, ਚਸਿਆ, ਘੜੀਆ, ਪਹਰਾ; ਥਿਤੀ, ਵਾਰੀ, ਮਾਹੁ ਹੋਆ ॥      

ਉਚਾਰਨ : ਵਿਸੁ+ਏ, ਚਸਿਆਂ, ਘੜੀਆਂ, ਪਹਰਾਂ, ਥਿਤੀਂ, ਵਾਰੀਂ, ਮਾਹ।

ਜਿਵੇਂ ਕਿ 15 ਵਾਰ ਅੱਖ ਝਮਕਣ ਦਾ ਸਮਾਂ=ਇੱਕ ਵਿਸਾ, 15 ਵਿਸੇ =ਇੱਕ ਚਸਾ, 30 ਚਸੇ= ਇੱਕ ਪਲ (ਜਾਂ 24 ਸੈਕਿੰਡ), 60 ਪਲ=ਇੱਕ ਘੜੀ, ਸਾਢੇ 7 ਘੜੀਆਂ=ਇੱਕ ਪਹਰ, 8 ਪਹਰ=ਇੱਕ ਦਿਨ (+ਰਾਤ), 15 ਥਿੱਤਾਂ=ਇੱਕ ਪਖਵਾੜਾ ਜਾਂ ਪੱਖ (ਭਾਵ 15 ਦਿਨ), 7 ਦਿਨ=ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ, 30 ਦਿਨ=ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਤੁਕ ਦਾ ਭਾਵਾਰਥ ਏਕਤਾ ਬਨਾਮ ਅਨੇਕਤਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ‘1 ਮਹੀਨਾ=30 ਦਿਨ, 1 ਹਫ਼ਤਾ=7 ਦਿਨ, 1 ਪੱਖ=15 ਦਿਨ, 1 ਦਿਨ=8 ਪਹਰ, 1 ਪਹਰ= ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਘੜੀਆਂ, 1 ਘੜੀ= 60 ਪਲ, 1 ਪਲ= 30 ਚਸੇ, 1 ਚਸਾ= 15 ਵਿਸੇ’, ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਅਜੇ ਵੀ ਅਗਲੀ ਤੁਕ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਾਰ ਅਗਲੀ ਤੁਕ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਮਿਲੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਕਤ ਤੁਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ’ਚ ‘ਜਿਵੇਂ ਕਿ’ ਸ਼ਬਦ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।)

ਸੂਰਜੁ ਏਕੋ, ਰੁਤਿ ਅਨੇਕ ॥ ਨਾਨਕ ! ਕਰਤੇ ਕੇ, ਕੇਤੇ ਵੇਸ ? ॥੨॥੨॥

ਅਨੇਕ ਰੁੱਤਾਂ=ਇੱਕ ਸੂਰਜ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ) ਹੇ ਨਾਨਕ ! ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਵੇਸ (ਸਿਧਾਂਤ) ਹਨ (ਭਾਵ 1 ਕਰਤਾਰ= ਅਣਗਿਣਤ ਸਿਧਾਂਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ‘ਛੇ’ ਦੇ ਅੰਕ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ)।

(ਨੋਟ: ਗੁਰਮਤ ਦੀ ਉਕਤ ਤੁਕ ’ਚ ਦਰਜ ‘‘ਰੁਤਿ ਅਨੇਕ ॥’’ ਨੇ 6 ਰੁੱਤਾਂ (ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ=ਚੇਤ+ਵਿਸਾਖ, ਗ੍ਰੀਖਮ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ=ਜੇਠ+ਹਾੜ, ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ=ਸਾਉਣ+ਭਾਦੋਂ, ਸਰਦ ਰੁੱਤ=ਅੱਸੂ+ਕੱਤਕ, ਹਿਮ ਰੁੱਤ=ਮੱਘਰ+ਪੋਹ ਤੇ ਸਿਸਿਰ (ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ) ਰੁੱਤ=ਮਾਘ+ਫੱਗਣ) ਦੀ ਸੀਮਤ ਸੰਖਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਸਮ ਹਰ ਪਲ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਸੰਖਿਅਕ ਗਿਣਤੀ ਤੁੱਛ ਹੈ।)

‘ਸੋਹਿਲਾ’ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ’ਚ ਬਹੁ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰ (ਭਾਗ-2)

ਰਾਗੁ ਧਨਾਸਰੀ, ਮਹਲਾ ੧ ॥

(ਨੋਟ: ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਦੋ ਵਾਰ (ਪੰਨਾ 13 ਤੇ 663 ਉੱਤੇ) ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕੁਦਰਤ ’ਚ ਨਿਰਵਿਘਨ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਸੁਗੰਧਿਤ (ਤਮਾਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੀ) ਕੁਦਰਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ (ਪੱਥਰ-ਮੂਰਤੀ ਅੱਗੇ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ਼ (ਭਾਵ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ 4 ਵਾਰ, ਨਾਭੀ ਉੱਤੇ 2 ਵਾਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਪਰੰਤ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ 7 ਵਾਰ ਬਲ਼ਦੇ ਹੋਏ ਦੀਵੇ ਰੱਖ ਕੇ ਥਾਲ਼ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਣਾ) ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਆਰਤੀ (ਸੁਗੰਧੀ) ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਤੇ ਅਧਾਰਹੀਣ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਙ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਉਪਰੰਤ ਸਮਾਪਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸ਼ਬਦ (ਵਿਸ਼ੇ) ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਕੇਵਲ ਥਾਲ਼ ’ਚ ਕੁੱਝ ਕੁ ਦੀਵੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਆਰਤੀ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖਾ ਸੋਚ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਉਹ ਸੋਚ ਹੈ ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੋਈ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਆਰਤੀ (ਸੁਗੰਧੀ) ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਉਹ ਸੋਚ ਹੈ ਜੋ ਹੁਨਰ ਰਾਹੀਂ ਆਕਾਰ ਰੂਪ ’ਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਪੱਥਰ-ਭਗਵਾਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸੁਰਤਾਂ (ਬਿਰਤੀਆਂ) ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨੀ ’ਚ ਹਨ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ (ਆਸਤਿਕ) ਅਖਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਸਰੀ (ਨੀਵੀਂ, ਤੁੱਛ) ਸੁਰਤ ਪਹਿਲੀ (ਉੱਚੀ, ਵਿਆਪਕ) ਸੁਰਤ ਉੱਤੇ ਆਰਤੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ’ਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਉੜੀਸਾ ’ਚ ਸਥਿਤ ਇਸ ਜਗਨਾਥ ਪੁਰੀ (ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ‘ਕ੍ਰਿਸਨ’ ਜੀ ਦੀ ਨਗਰੀ) ਮੰਦਰ ’ਚ ਲੱਗੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਜੋ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਰਾਜਾ ਅਨੰਤ ਵਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਧਾੜਵੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਕਾਬਲ ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੋਂ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਸਨ।)

ਗਗਨਮੈ ਥਾਲੁ, ਰਵਿ ਚੰਦੁ ਦੀਪਕ ਬਨੇ ; ਤਾਰਿਕਾ ਮੰਡਲ, ਜਨਕ ਮੋਤੀ ॥

(ਨਿਰੰਤਰ ਹੋ ਰਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਰਤੀ ’ਚ) ਆਕਾਸ਼ਮਈ (ਆਕਾਸ਼ ਰੂਪ) ਥਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਆਦਿ ਦੀਵੇ ਹਨ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਮਾਨੋ (ਭਾਵ ਜਿਵੇਂ ਥਾਲ਼ ’ਚ ਰੱਖੇ) ਮੋਤੀ ਹਨ।

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਪੰਕਤੀ ’ਚ ਦਰਜ ਸ਼ਬਦ ‘ਗਗਨਮੈ’ ਨੂੰ ਪਦ ਛੇਦ (ਵੱਖਰਾ) ਕਰਨਾ ਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਗਗਨ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਿਛੇਤਰ ਲੱਗਾ ‘ਮੈ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਮਯ’ ਦਾ ਰੁਪਾਂਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਿਛੇਤਰ ਲੱਗ ਕੇ ਹੀ ਦਰੁਸਤ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ‘ਅਨੰਦਮੈ’ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ‘ਅਨੰਦਮਯ, ਅਨੰਦਮਈ, ਅਨੰਦ ਭਰਪੂਰ ਜਾਂ ਅਨੰਦ ਰੂਪ’ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ: ‘‘ਜਾ ਕੇ ਭਗਤ ਆਨੰਦਮੈ ॥ ਜਾ ਕੇ ਭਗਤ ਕਉ ਨਾਹੀ ਖੈ ॥’’ ਮ: ੫/੧੧੮੧) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗਗਨਮੈ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਗਗਨਮਯ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ‘ਗਗਨਮੈਂ’ (ਅਨੁਨਾਸਕ, ਨਾਸਿਕੀ) ਕਰਨਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ।)

ਧੂਪੁ ਮਲਆਨਲੋ, ਪਵਣੁ ਚਵਰੋ ਕਰੇ ; ਸਗਲ ਬਨਰਾਇ, ਫੂਲੰਤ ਜੋਤੀ ॥੧॥

(ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਮਦਰਾਸ ’ਚ ਸਥਿਤ) ਮਲਯ (ਚੰਦਨ) ਪਹਾੜਧਾਰਾ ਵੱਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹਵਾ (ਮਾਨੋ) ਧੂਫ਼ (ਧੁਖਦੀ) ਹੈ, ਹਵਾ ਚੌਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੀ ਬਨਸਪਤੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ’ਚ ਫਲ਼-ਫੁੱਲ ਦੇ ਕੇ ਖਿੜ ਰਹੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਭਾਵ ਰੱਬੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਕੈਸੀ ਆਰਤੀ ਹੋਇ  ! ॥ ਭਵ ਖੰਡਨਾ  ! ਤੇਰੀ ਆਰਤੀ ॥ ਅਨਹਤਾ ਸਬਦ, ਵਾਜੰਤ ਭੇਰੀ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥

ਹੇ ਆਵਾਗਮਣ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀ ’ਚੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮਾਲਕ ! ਤੇਰੀ ਕੈਸੀ (ਕੁਦਰਤਮਈ ਅਦਭੁਤ) ਆਰਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ! , ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਰਸ ਨਗਾਰੇ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ’ਚ ਪਹੁੰਚਿਆਂ (ਜਾਂ ਆਰਤੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆਂ) ਨਿਰੰਤਰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਪਦ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ‘ਭਵ ਖੰਡਨਾ’ (ਆਵਾਗਮਣ ਚੱਕ੍ਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ) ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਦ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਨੂੰ ਕਰਤਾਰ ਕਣ-ਕਣ ’ਚ ਵਿਆਪਕ ਜਾਪਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ:

ਸਹਸ ਤਵ ਨੈਨ, ਨਨ ਨੈਨ ਹਹਿ ਤੋਹਿ ਕਉ; ਸਹਸ ਮੂਰਤਿ, ਨਨਾ ਏਕ ਤੁੋਹੀ॥    ਉਚਾਰਨ : ਹੈਂ, ਤੋਹੀ।

ਹੇ ਭਵ ਖੰਡਨਾ ! ਤੇਰੇ (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਰੂਪ ’ਚ) ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੇਤਰ ਹਨ ਪਰ (ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ’ਚ) ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। (ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ’ਚ) ਤੇਰੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਹਨ (ਪਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਕਾਰਨ) ਤੇਰੀ ਇੱਕ ਵੀ ਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ।

ਸਹਸ ਪਦ ਬਿਮਲ, ਨਨ ਏਕ ਪਦ ; ਗੰਧ ਬਿਨੁ, ਸਹਸ ਤਵ ਗੰਧ ; ਇਵ ਚਲਤ ਮੋਹੀ ॥੨॥

(ਦ੍ਰਿਸ਼ਮਾਨ ’ਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ) ਤੇਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰ ਹਨ ਪਰ (ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਕਾਰਨ) ਤੇਰੇ ਇੱਕ ਵੀ ਪੈਰ ਨਹੀਂ, (ਜੀਵ ਰੂਪ ’ਚ) ਤੇਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੱਕ ਹਨ ਪਰ (ਨਿਰਾਕਾਰ ਸਰੂਪ ਕਾਰਨ) ਤੇਰੇ ਇੱਕ ਵੀ ਨੱਕ ਨਹੀਂ, ਅਜਿਹੇ (ਵਿਸਮਾਦਮਈ) ਕੌਤਕਾਂ ਨੇ (ਮੈਨੂੰ) ਆਕਰਸ਼ਿਤ (ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ) ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ; ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ ॥ ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ; ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ ॥

ਤਮਾਮ ਲੁਕਾਈ ’ਚ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਜੋਤ (ਮੌਜੂਦਗੀ) ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ) ਨਾਲ਼ ਸਭ ਵਿੱਚ (ਵਿਆਪਕ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨ ਵਾਲ਼ਾ) ਬੋਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰ ਸਾਖੀ; ਜੋਤਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ ॥ ਜੋ, ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ; ਸੁ ਆਰਤੀ ਹੋਇ ॥੩॥

(ਪਰ) ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਜੋਤ (ਜੀਵਾਤਮਾ) ਉੱਜਲ (ਨਿਰਮਲ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਭਾਵ ‘‘ਜਨਮ ਜਨਮ ਕੀ ਇਸੁ ਮਨ ਕਉ ਮਲੁ ਲਾਗੀ.. ॥’’ (ਮ: ੩/੬੫੧)ਉਤਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੰਤਹਿਕਰਣ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਜੋ ਉਸ (ਕਰਤਾਰ) ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਹੋਵੇ (ਉਹੀ ਕੁਦਰਤ ’ਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਚਾਈ ਕਬੂਲਣਾ ਹੀ) ਉਹ ਆਰਤੀ ਹੈ, ਸੁਗੰਧੀ ਹੈ (ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ)।

ਹਰਿ  ! ਚਰਣ ਕਵਲ ਮਕਰੰਦ, ਲੋਭਿਤ ਮਨੋ ; ਅਨਦਿਨੁੋ, ਮੋਹਿ ਆਹੀ ਪਿਆਸਾ ॥            

ਉਚਾਰਨ : ਅਨਦਿਨੋ (‘ਮੋਹਿ’ ਦੀ ਸਿਹਾਰੀ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਭਾਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਮੋਹਿ’ ਪੜਨਾਂਵ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ‘ਮੋਹਿ’ ਭਾਵ ‘ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ’ ਅਧਿਕਰਣ ਕਾਰਕ ਨਾਂਵ)।

ਹੇ ਹਰੀ (ਮਾਲਕ) ! ਤੇਰੇ ਸੁੰਦਰ ਚਰਨ ਕਵਲ-ਫੁੱਲਾਂ (ਗੁਣਾਂ) ਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ (ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ) ਤਾਂਘਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕ੍ਰਿਪਾ ਜਲੁ ਦੇਹਿ, ਨਾਨਕ ਸਾਰਿੰਗ ਕਉ ; ਹੋਇ ਜਾ ਤੇ, ਤੇਰੈ ਨਾਇ ਵਾਸਾ ॥੪॥੩॥        ਉਚਾਰਨ : ਦੇਹ, ਨਾਇਂ।

ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਨਾਨਕ ਪਪੀਹੇ (ਬੰਬੀਹੇ) ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਨਾਮ-ਜਲ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਕਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ਼ (ਭਾਵ ਤਾਂ ਜੋ) ਤੇਰੇ ਨਾਮ (ਰਜ਼ਾ) ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬਣਿਆ ਰਹੇ ਭਾਵ ਤੇਰੀ ਆਰਤੀ ’ਚ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹਾਂ।

ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ, ਪੂਰਬੀ, ਮਹਲਾ ੪ ॥

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਸਿਰਲੇਖ ’ਚ ਦਰਜ ‘ਪੂਰਬੀ’; ‘ਰਾਗ ਗਉੜੀ’ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ 24 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ’ਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ‘ਕਰਹਲੇ’ ਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ‘ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ’ ਇਤਿਆਦਿਕ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ‘ਰਾਗ ਗਉੜੀ’ ਦੀ ‘ਪੂਰਬੀ’ ਤੇ ‘ਦੀਪਕੀ’ ਸੰਯੁਕਤ ਕਿਸਮ ’ਚ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ‘‘ਗਉੜੀ, ਪੂਰਬੀ, ਦੀਪਕੀ, ਮਹਲਾ ੧, ਜੈ ਘਰਿ, ਕੀਰਤਿ ਆਖੀਐ; ਕਰਤੇ ਕਾ ਹੋਇ ਬੀਚਾਰੋ ॥’’)

ਕਾਮਿ, ਕਰੋਧਿ, ਨਗਰੁ ਬਹੁ ਭਰਿਆ ; ਮਿਲਿ ਸਾਧੂ, ਖੰਡਲ ਖੰਡਾ ਹੇ ॥

ਸੈਕਸ-ਵਾਸ਼ਨਾ ਨਾਲ਼, ਕਰੋਧ ਬਿਰਤੀ (ਆਦਿ ਵਿਕਾਰੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਂ ਹਵਾ) ਨਾਲ਼ ਨਕਾ-ਨੱਕ ਭਰਿਆ (ਸਰੀਰ) ਸ਼ਹਿਰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਛੇਦਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰਬਿ ਲਿਖਤ ਲਿਖੇ, ਗੁਰੁ ਪਾਇਆ ; ਮਨਿ ਹਰਿ ਲਿਵ, ਮੰਡਲ ਮੰਡਾ ਹੇ ॥੧॥

(ਪਰ) ਪੂਰਬਲੇ ਨਸੀਬ ਲਿਖੇ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ (ਮਨੁੱਖਾ) ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਪ੍ਰਤਿ ਲਗਨ (ਸ਼ੌਕ) ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕਰਿ ਸਾਧੂ ਅੰਜੁਲੀ, ਪੁਨੁ ਵਡਾ ਹੇ ॥ ਕਰਿ ਡੰਡਉਤ, ਪੁਨੁ ਵਡਾ ਹੇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥      ਉਚਾਰਨ : ਵੱਡਾ।

(ਤਾਂ ਤੇ) ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜਣੇ ਬੜਾ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, (ਗੁਰੂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ) ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੰਕਾ-ਸੰਦੇਹ ਨਮਸਕਾਰ (ਪ੍ਰਵਾਨ) ਕਰਨਾ, ਹੋਰ ਵੀ ਗੁਣਕਾਰੀ ਹੈ।

ਸਾਕਤ, ਹਰਿ ਰਸ ਸਾਦੁ ਨ ਜਾਣਿਆ ; ਤਿਨ ਅੰਤਰਿ, ਹਉਮੈ ਕੰਡਾ ਹੇ ॥     ਉਚਾਰਨ : ਤਿਨ੍ਹ।

ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੱਕ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨੇ ਹਰੀ ਮਿਲਾਪ ਰਸ (ਭਾਵ ਰੱਬੀ ਮਿਲਾਪ ਰੂਪ ਮਹੱਤਵ) ਦੇ ਅਨੰਦ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ (ਕਿਉਂਕਿ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ (ਤੂੰ ਤੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ) ਮੈਂ ਮੈਂ ਵਾਲ਼ਾ ਕਾਂਟਾ ਚੁਭਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਿਉ ਜਿਉ ਚਲਹਿ, ਚੁਭੈ, ਦੁਖੁ ਪਾਵਹਿ; ਜਮਕਾਲੁ ਸਹਹਿ ਸਿਰਿ ਡੰਡਾ ਹੇ ॥੨॥    ਉਚਾਰਨ : ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ, ਚਲਹਿਂ, ਪਾਵੈਂ, ਸਹੈਂ।

ਜੈਸੇ ਜੈਸੇ (ਉਹ, ਮੈਂ ਮੈਂ ਅਧੀਨ ਪਦਾਰਥ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਵੱਲ) ਚੱਲਦੇ ਹਨ (ਹਉਮੈ ਰੂਪ ਕਾਂਟਾ ਹੋਰ) ਚੁਭਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰ (ਕਾਮ, ਕਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ) ਰੂਪ ਡੰਡਾ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ।

ਹਰਿ ਜਨ, ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮਿ ਸਮਾਣੇ ; ਦੁਖੁ ਜਨਮ ਮਰਣ, ਭਵ ਖੰਡਾ ਹੇ ॥

(ਪਰ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ) ਹਰੀ ਦੇ ਸੇਵਕ ਹਰੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਆਵਾਗਵਨ ਦਾ ਦੁੱਖ (ਭਾਵ ਰੱਬੀ ਵਿਛੋੜਾ) ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ (ਪਦਾਰਥਾਂ) ਦਾ ਮੋਹ ਮੁਕ (ਕੱਟਿਆ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

(ਨੋਟ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਤ ਮੁਤਾਬਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ‘ਦੁਖੁ’ (ਇੱਕ ਵਚਨ) ਸ਼ਬਦ ਰੱਬੀ ਵਿਛੋੜੇ ਵੱਲ ਤੇ ‘ਦੁਖ’ (ਬਹੁ ਵਚਨ) ਦੁਨਿਆਵੀ ਦੁੱਖਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘‘ਦੁਖੁ ਜਨਮ ਮਰਣ’’ (ਇੱਕ ਵਚਨ ‘ਦੁਖੁ’) ਦਾ ਮਤਲਬ ‘ਰੱਬੀ ਵਿਛੋੜਾ’ ਦਰੁਸਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।)

ਅਬਿਨਾਸੀ ਪੁਰਖੁ ਪਾਇਆ ਪਰਮੇਸਰੁ ; ਬਹੁ ਸੋਭ ਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾ ਹੇ ॥੩॥       ਉਚਾਰਨ : ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ।

(ਗੁਰੂ ਮਦਦ ਨਾਲ਼ ਜਿਨ੍ਹਾਂ) ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ (ਆਦਿ ਸਚੁ, ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ..॥) ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ, ਸਰਬੋਤਮ ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਲੋਕ ’ਚ ਬੜੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਹਮ ਗਰੀਬ, ਮਸਕੀਨ ਪ੍ਰਭ  ! ਤੇਰੇ ; ਹਰਿ  ! ਰਾਖੁ ਰਾਖੁ, ਵਡ ਵਡਾ ਹੇ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ! ਹੇ ਹਰੀ ! ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ (ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ) ਅਸੀਂ ਲਾਚਾਰ, ਨਿਮਾਣੇ, ਬੇਵੱਸ ਹਾਂ ਪਰ ਤੇਰੇ (ਸੇਵਕ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਕਾਮਾਦਿਕਾਂ ਤੋਂ) ਬਚਾਅ ਲੈ, ਬਚਾਅ ਲੈ।

ਜਨ ਨਾਨਕ  ! ਨਾਮੁ ਅਧਾਰੁ ਟੇਕ ਹੈ ; ਹਰਿ ਨਾਮੇ ਹੀ, ਸੁਖੁ ਮੰਡਾ ਹੇ ॥੪॥੪॥

ਹੇ ਹਰੀ  ! ਤੇਰੇ ਦਾਸ ਨਾਨਕ ਲਈ (ਤੇਰਾ) ਨਾਮ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਸਹਾਰਾ ਹੈ (ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਕਾਰ ਰੂਪ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ’ਚੋਂ) ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਨੰਦ (ਸਕੂਨ, ਟਿਕਾਅ) ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਰਾਗੁ ਗਉੜੀ, ਪੂਰਬੀ, ਮਹਲਾ ੫ ॥

ਕਰਉ ਬੇਨੰਤੀ, ਸੁਣਹੁ ਮੇਰੇ ਮੀਤਾ  ! ਸੰਤ ਟਹਲ ਕੀ ਬੇਲਾ ॥     ਉਚਾਰਨ : ਕਰਉਂ (ਕਰੌਂ), ਬੇਲ਼ਾ।

ਹੇ ਮੇਰੇ ਸਤਿਸੰਗੀ ਮਿੱਤਰ ਜਨੋ  ! ਮੈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ (ਧਿਆਨ ਨਾਲ਼) ਸੁਣੋ ਕਿ (ਇਹ ਕੀਮਤੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ) ਗੁਰੂ ਸੰਤ ਦੀ (ਦਰਸਾਈ ਗਈ) ਸੇਵਾ-ਭਗਤੀਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ (ਵਕਤ) ਹੈ।

ਈਹਾ, ਖਾਟਿ ਚਲਹੁ ਹਰਿ ਲਾਹਾ ; ਆਗੈ ਬਸਨੁ ਸੁਹੇਲਾ ॥੧॥      ਉਚਾਰਨ : ਈਹਾਂ।

ਇੱਥੇ (ਇਸ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ’ਚ) ਹਰੀ ਨਾਮ ਰੂਪ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਗਾਂਹ (ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਪ੍ਰਲੋਕ ’ਚ) ਸੁਖਦਾਈ ਵਸੇਬਾ (ਟਿਕਾਣਾ) ਹੋਵੇਗਾ।

ਅਉਧ ਘਟੈ, ਦਿਨਸੁ ਰੈਣਾਰੇ ॥ ਮਨ ! ਗੁਰ ਮਿਲਿ, ਕਾਜ ਸਵਾਰੇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥      ਉਚਾਰਨ : ਰੈਣਾ+ਰੇ।

(ਇਸ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰੋ ਕਿ) ਹੇ ਮਨ ! ਉਮਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕਰਕੇ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ (ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ) ਕਾਰਜ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਲੈ।

ਇਹੁ ਸੰਸਾਰੁ, ਬਿਕਾਰੁ ਸੰਸੇ ਮਹਿ ; ਤਰਿਓ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ॥        ਉਚਾਰਨ : ਇਹ।

ਇਹ ਜਗਤ (ਲੁਕਾਈ) ਵਿਕਾਰ ਰੂਪ ਭਰਮ-ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ, (ਇਸ ਦੁਬਿਧਾ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਵਹਿਮੀ ਵਿੱਚੋਂ, ਕਿ ਕੋਈ ਰੱਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ) ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹੋਂਦ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ਾ ਹੀ ਤਰਿਆ ਹੈ।

ਜਿਸਹਿ ਜਗਾਇ, ਪੀਆਵੈ ਇਹੁ ਰਸੁ ; ਅਕਥ ਕਥਾ, ਤਿਨਿ ਜਾਨੀ ॥੨॥     ਉਚਾਰਨ : ਜਿਸ੍ਹੈ, ਇਹ, ਅਕੱਥ, ਤਿਨ੍ਹ।

(ਪਰ) ਜਿਸ ਨੂੰ (ਕਰਤਾਰ ਆਪ, ਇਸ ਗਾਫ਼ਲਪਣ ਵਿੱਚੋਂ) ਜਗਾ ਕੇ ਇਹ ਨਾਮ-ਰਸ (ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਰਸ) ਪਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਵਰਣਨ ਰਹਿਤ ਪਦ ਜਾਂ ਰੁਤਬੇ (ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ) ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੈ।

ਜਾ ਕਉ ਆਏ, ਸੋਈ ਬਿਹਾਝਹੁ ; ਹਰਿ, ਗੁਰ ਤੇ ਮਨਹਿ ਬਸੇਰਾ ॥        ਉਚਾਰਨ : ਮਨ੍ਹੈ ‘ਬਿੰਦੀ ਰਹਿਤ’।

(ਹੇ ‘‘ਇਕ ਦੂ ਇਕੁ ਸਿਆਣਾ ॥’’ ਲੋਕੋ !) ਜਿਸ ਵਣਜ-ਵਪਾਰ ਲਈ (ਜਗਤ ’ਚ) ਆਏ ਹੋ, ਉਹੀ ਖਰੀਦੋ (ਇਸ ਵਣਜ ਪ੍ਰਤਿ) ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਅ ਹਰੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ (ਸੰਯੁਕਤ) ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਇਸ ਉਪਰੰਤ)

ਨਿਜ ਘਰਿ ਮਹਲੁ ਪਾਵਹੁ, ਸੁਖ ਸਹਜੇ ; ਬਹੁਰਿ ਨ ਹੋਇਗੋ ਫੇਰਾ ॥੩॥

ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਵ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਰੱਬੀ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਲੱਭ ਲਵੋਗੇ, ਫਿਰ ਘੜੀ ਮੁੜੀ (ਵਾਰ ਵਾਰ) ਆਵਾਗਮਣ ਦਾ ਚੱਕ੍ਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ (ਤਾਂ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰੋ ਕਿ)

ਅੰਤਰਜਾਮੀ  ! ਪੁਰਖ ਬਿਧਾਤੇ  ! ਸਰਧਾ ਮਨ ਕੀ ਪੂਰੇ ॥         ਉਚਾਰਨ : ਸ਼ਰਧਾ।

ਹੇ ਸਾਡੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨਹਾਰੇ  ! ਹੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੂਨੀ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਹਾਰੇ  ! (ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਉਪਰੰਤ) ਸਾਡੇ ਮਨ ਦੀ ਤਾਂਘ (ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ) ਸਿਰੇ ਚਾੜ੍ਹ।

ਨਾਨਕ ਦਾਸੁ ਇਹੈ ਸੁਖੁ ਮਾਗੈ; ਮੋ ਕਉ ਕਰਿ, ਸੰਤਨ ਕੀ ਧੂਰੇ ॥੪॥੫॥       ਉਚਾਰਨ : ਮਾਂਗੈ।

ਨਾਨਕ (ਤੇਰਾ) ਦਾਸ ਇਹੀ ਅਨੰਦਮਈ ਦਾਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੇ ਤੇਰੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਬਣਾ ਦਿਓ (ਭਾਵ ਰੱਬੀ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੋ ਜੋ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ’ਚ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ)।

(ਨੋਟ: ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ਜਿੱਥੇ ਸੋਹਿਲਾ ਬਾਣੀ ’ਚ ਦਰਜ ਅੰਤਲਾ ਤੇ ਪੰਨਾ 13 ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਗਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 205 ’ਤੇ ‘ਗਉੜੀ ਰਾਗ’ ’ਚ ਦੁਬਾਰਾ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਉਪਰੰਤ ‘‘ਰਾਖੁ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਭ  ! ਮੇਰੇ ॥ ਮੋਹਿ ਨਿਰਗੁਨੁ; ਸਭ ਗੁਨ ਤੇਰੇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (ਮ: ੫/੨੦੫) ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹੈ, ਜੋ ਬੇਨਤੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਦਿਨ ਦੀ ਆਰੰਭਤਾ ਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਬੇਨਤੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਕਰਨੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ।)