ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਲੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ

 ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ)

ੴ ਸਤਿ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥

 ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਰੱਬੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਬੜੀ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਸਾਰਥਕਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਮੱਧਮ ਨਹੀਂ ਪਵੇਗੀ। ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ 1498 ਤੋਂ 1521 ਤੱਕ ਚਾਰ ਜਗਤ ਫੇਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਫਿਰ 1539 ਤੱਕ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰੋਂ ਨੇੜੇ/ਤੇੜੇ ਤੇ ਦੂਰ/ਦੁਰਾਡੇ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਰਹੇ। ਲੋਕਾਈ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ‘‘ਬਾਬੇ ਤਾਰੇ ਚਾਰ ਚਕਿ, ਨਉ ਖੰਡਿ ਪ੍ਰਿਥਮੀ ਸਚਾ ਢੋਆ॥ (ਪਉੜੀ ੨੧/ਵਾਰ ੧), ਜਿਥੈ ਜਾਇ ਜਗਤ ਵਿਚਿ, ਬਾਬੇ ਬਾਝ ਨ ਖਾਲੀ ਜਾਈ ॥’’ (ਪਉੜੀ ੩੪/ ਵਾਰ ੧) ਰਾਹੀਂ ਬੜਾ ਸ਼ਪਸ਼ਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਲਈ ‘ਸੂਰਜ, ਸਿੰਘ ਬੁਕੇ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ‘ਬਾਬਾ’ ਲਕਬ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਬਾਬਾ’ ਉਸ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਮੰਨੀ/ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤਕਰਾ, ਈਰਖਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ‘ਬਾਬਾ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਿਆਣਪ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਭਾਵ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦਾ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੀ ‘‘ਬਾਬਾ ਦੇਖੈ ਧਿਆਨ ਧਰਿ, ਜਲਤੀ ਸਭ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਿਸਿ ਆਈ॥’’ (ਪਉੜੀ ੨੪/ਵਾਰ ੧) ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਆਰਥਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਨਾਲ/ਨਾਲ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਇਕਸਾਰਤਾ, ਏਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ ? ਕੋਈ ਦਿਨ ਆਵੇ ਜਦੋਂ ਮਾਨਵਤਾ ‘ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ’ (ਸੁਤੰਤਰ) ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀ ਸਕੇ। ਇਲਾਹੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ‘‘ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭਿ, ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਜਗ ਮਾਹਿ ਪਠਾਇਆ ॥’’ ਨਨਕਾਣੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਭਾਗ ਲੱਗੇ ‘‘ਚਾਰਿ ਵਰਣ ਚਾਰਿ ਮਜ਼ਹਬਾਂ, ਜਗ ਵਿਚਿ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਣੇ॥’’ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ‘‘ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ, ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥’’ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ‘‘ਫਕੜ ਜਾਤੀ ਫਕੜੁ ਨਾਉ ॥ ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਇਕਾ ਛਾਉ ॥’’ (ਮ: ੧/੮੩) ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਅਨੰਦ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਸਾਡੇ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਲਕਤ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ਾਲਕ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਣ। ਆਪ ਜੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ‘‘ਜਾਲਿ ਮੋਹੁ, ਘਸਿ ਮਸੁ ਕਰਿ; ਮਤਿ ਕਾਗਦੁ ਕਰਿ ਸਾਰੁ ॥ ਭਾਉ ਕਲਮ ਕਰਿ ਚਿਤੁ ਲੇਖਾਰੀ, ਗੁਰ ਪੁਛਿ ਲਿਖੁ ਬੀਚਾਰੁ ॥ ਲਿਖੁ ਨਾਮੁ, ਸਾਲਾਹ ਲਿਖੁ, ਲਿਖੁ ਅੰਤੁ ਨ ਪਾਰਾਵਾਰੁ ॥’’ (ਮ:੧/੧੬) ਦਾ ਵਿਦਿਅਕ ਪੱਧਰ ਪਾਂਧੇ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ‘‘ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ ॥’’ (ਆਸਾ ਮ: ੧/੩੫੬) ਦੀ ਚੇਤਨਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਜਨੇਉ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵਰਣਵੰਡ, ਨਸਲਭੇਦ, ਲਿੰਗ/ਭੇਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰਨਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਦੇ ਜਨੇਊ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਰੀਤ ਸਭ ਕੁਝ ਅਲੱਗ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਜਨੇਉ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ‘‘ਚਉਕੜਿ ਮੁਲਿ ਅਣਾਇਆ, ਬਹਿ ਚਉਕੈ ਪਾਇਆ ॥ ਸਿਖਾ ਕੰਨਿ ਚੜਾਈਆ, ਗੁਰੁ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਥਿਆ ॥’’ ( ਮ: ੧/੪੭੧) ਦੀ ਥੋਥੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ। ਗੁਰਦੇਵ ਤਰੁਠੇ ਪੂਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ‘‘ਦਇਆ ਕਪਾਹ, ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ, ਜਤੁ ਗੰਢੀ, ਸਤੁ ਵਟੁ ॥ ਏਹੁ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ; ਹਈ, ਤ ਪਾਡੇ ਘਤੁ ॥ ਨਾ ਏਹੁ ਤੁਟੈ, ਨ ਮਲੁ ਲਗੈ, ਨਾ ਏਹੁ ਜਲੈ, ਨ ਜਾਇ ॥ ਧੰਨੁ ਸੁ ਮਾਣਸ ਨਾਨਕਾ  ! ਜੋ ਗਲਿ ਚਲੇ ਪਾਇ ॥’’ ( ਮ: ੧/੪੭੧) ਦੀ ਨਿਸਚਿੰਤ ਬੇਫ਼ਿਕਰੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਿਆਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਰੱਬੀ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕੇ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਗਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਦਮ ਚੁਕਿਆ: ‘‘ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ, ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ ॥ ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ, ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ ॥’’ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਬਣਤਰ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ‘‘ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ, ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ  ! ॥’’ (ਮ: ੧/੧੫) ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦਿੰਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਨਾਤਨੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ, ਦੀ ਚੋਣ ਆਪਣੇ ਕੀਰਤਨੀਏ ਭਾਵ ਰਬਾਬੀ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਆਪ ਜੀ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਟਿੱਕਾਣਾ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ‘‘ਜੈਸੀ ਮੈ ਆਵੈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ, ਤੈਸੜਾ ਕਰੀ ਗਿਆਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ  ! ॥’’ (ਮ: ੧/੭੨੨) ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੱਕ ਅਮਰ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਤਰਖਾਣ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਝੰਡੇਵਾਢੀ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੌਰਿਆਂ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣਾ ਇਕ ਅਦਭੁੱਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੋਚ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘‘ਅੰਧੀ ਰਯਤਿ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣੀ, ਭਾਹਿ ਭਰੇ ਮੁਰਦਾਰੁ ॥’’ (ਮ: ੧/ ੪੬੯) ਰੂਪ ਅਗਿਆਨੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਸੋਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਵੇ ਕਿ: ‘ਮੂਰਖ ਹੋਵੇ ਭਾਵੇਂ ਪੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਡਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।’ (ਮਨੂੰ ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਅਧਿਆਏ 9/ਸਲੋਕ 347) ਤੇ ‘ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਅਕਲ ਨਾ ਦੇਵੋ, ਹੋਮ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਅਨਾਜ ਨਾ ਦੇਵੋ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦਿਉ।’ (ਮਨੂੰ ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਅਧਿਆਏ 8/ਸਲੋਕ 8) ਆਦਿ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰੱਬੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਭ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ/ਸੁਣਨ, ਅਮਲ ਕਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

‘‘ਸੁਣਿਆ ਮੰਨਿਆ, ਮਨਿ ਕੀਤਾ ਭਾਉ ॥ ਅੰਤਰਗਤਿ ਤੀਰਥਿ ਮਲਿ ਨਾਉ ॥’’ (ਮ: ੧/੫) ਦੀ ਸਰਬਸਾਂਝੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਸਮਾਜ ‘‘ਪਰਜਾ ਅੰਧੀ ਗਿਆਨ ਬਿਨੁ, ਕੂੜੁ ਕੁਸਤਿ ਮੁਖਹੁ ਆਲਾਈ।’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ/ਵਾਰ ੧/ਪਉੜੀ ੩੦) ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਧਸ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਰਾਖੇ ‘‘ਖਤ੍ਰੀਆ ਤ ਧਰਮੁ ਛੋਡਿਆ, ਮਲੇਛ ਭਾਖਿਆ ਗਹੀ ॥ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸਭ ਇਕ ਵਰਨ ਹੋਈ, ਧਰਮ ਕੀ ਗਤਿ ਰਹੀ ॥’’ (ਮ: ੧ / ੬੬੩) ਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਬੇ/ਪੱਤ ਜਿੰਦਗੀ ਜੀਊਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਸੀ। ਬਾਬੇ ਨੇ ‘‘ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ ॥ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ, ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੪੨) ਵਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਲੂਣਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਵਿੱਚੋਂ ‘‘ਖਤ੍ਰੀ ਸੋ ਜੁ ਕਰਮਾ ਕਾ ਸੂਰੁ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੪੧੧) ਰੂਪ ਸੂਰਮੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਣ। ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਸਲਤਨਤ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਪਰਾਧੀਨਤਾ, ਗੁਲ਼ਾਮੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਇੰਜ ਕਰਵਾਇਆ ‘‘ਗਊ ਬਿਰਾਹਮਣ ਕਉ ਕਰੁ ਲਾਵਹੁ, ਗੋਬਰਿ ਤਰਣੁ ਨ ਜਾਈ ॥ ਧੋਤੀ ਟਿਕਾ ਤੈ ਜਪਮਾਲੀ, ਧਾਨੁ ਮਲੇਛਾਂ ਖਾਈ ॥ ਅੰਤਰਿ ਪੂਜਾ ਪੜਹਿ ਕਤੇਬਾ, ਸੰਜਮੁ ਤੁਰਕਾ ਭਾਈ ॥ (ਮ: ੧/੪੭੧), ਨੀਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਰਿ ਹੋਵਹਿ ਪਰਵਾਣੁ ॥ ਮਲੇਛ ਧਾਨੁ ਲੇ, ਪੂਜਹਿ ਪੁਰਾਣੁ ॥ ਅਭਾਖਿਆ ਕਾ ਕੁਠਾ, ਬਕਰਾ ਖਾਣਾ ॥ (ਮ: ੧/੪੭੨) , ਨੀਲ ਬਸਤ੍ਰ ਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਰੇ, ਤੁਰਕ ਪਠਾਣੀ ਅਮਲੁ ਕੀਆ ॥ (ਮ: ੧/੪੭੦), ਘਰਿ ਘਰਿ ਮੀਆ ਸਭਨਾਂ ਜੀਆਂ, ਬੋਲੀ ਅਵਰ ਤੁਮਾਰੀ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੧੯੧) ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਗੁਲ਼ਾਮੀ ਦਾ ਜੂਲ਼ਾ ਗਲੋਂ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਰਸ਼ ਤੇ ਪੂਰੇ ਏਸ਼ੀਆ ਮਹਾਦੀਪ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਹਿਤ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ‘ਸੰਗਤਿ’ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ: ‘‘ਚਾਰੇ ਪੈਰ ਧਰਮ ਦੇ, ਚਾਰਿ ਵਰਨ ਇਕ ਵਰਨੁ ਕਰਾਇਆ। ਰਾਣਾ ਰੰਕ ਬਰਾਬਰੀ, ਪੈਰੀ ਪਵਣਾ ਜਗਿ ਵਰਤਾਇਆ।’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ/ਵਾਰ ੧/ਪਉੜੀ ੨੩)ਦੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ। ਇਹਨਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸੀ ਬਣਾਉਣ ਹਿੱਤ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਊਚ/ਨੀਚ ਦਾ ਭੇਦ ਮਿਟਾਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿੱਗਰ ਕੰਮ ਇਹ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵੱਖ/ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ (ਰਚਨਾ) ਦੀ ਸੰਭਾਲ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਪੋਥੀ ਸਾਹਿਬ (ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਚਨਾ) ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਅਮਲਾ/ਫੈਲਾ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹਰ ਸਮੇਂ ਅਨਿਆ ਤੇ ਧੋਖਾ ਹੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਰੁਧ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ‘‘ਕਾਜੀ ਹੋਇ ਕੈ ਬਹੈ ਨਿਆਇ ॥ ਫੇਰੇ ਤਸਬੀ ਕਰੇ ਖੁਦਾਇ ॥ ਵਢੀ ਲੈ ਕੈ ਹਕੁ ਗਵਾਏ ॥ ਜੇ ਕੋ ਪੁਛੈ ਤਾ ਪੜਿ ਸੁਣਾਏ ॥’’ (ਮ: ੧/੯੫੧) ਹਾਕਮ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਭਾਵੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਭਾਵੇਂ ਹਿੰਦੂ ਖਤਰੀ ਸਨ, ਸਭ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਹਿਰਾਵਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਵੀ ਵਿਖਾਵੇ ਹਿੱਤ ਨਿਭਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਹੀ ਚੂਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬੋਲ ਉੱਠਿਆ ‘‘ਮਾਣਸ ਖਾਣੇ ਕਰਹਿ ਨਿਵਾਜ ॥ ਛੁਰੀ ਵਗਾਇਨਿ, ਤਿਨ ਗਲਿ ਤਾਗ ॥ ਤਿਨ ਘਰਿ ਬ੍ਰਹਮਣ ਪੂਰਹਿ ਨਾਦ ॥ ਉਨ੍ਾ ਭਿ ਆਵਹਿ, ਓਈ ਸਾਦ ॥ ਕੂੜੀ ਰਾਸਿ, ਕੂੜਾ ਵਾਪਾਰੁ ॥ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ, ਕਰਹਿ ਆਹਾਰੁ ॥ ਸਰਮ ਧਰਮ ਕਾ ਡੇਰਾ ਦੂਰਿ ॥ ਨਾਨਕ  ! ਕੂੜੁ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰਿ ॥’’ (ਮ: ੧/੪੭੨)

ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਜੇ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਤਰੁਠਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ‘ਤੈਨੂੰ ਕਰਤਾਰ ਚਿਤ ਆਵੈ’ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਰਤਾਰ’ ਹੋਣ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਧੇਰੇ ਮਹਾਨ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤਿ ਦਾ ਕਾਦਰ ਹੈ ‘‘ਰੰਗੀ ਰੰਗੀ ਭਾਤੀ’’ ਉੱਤਪਤੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ, ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਮੁਖ ਵਿਰਤੀ ਕਰਤਾਰੀ ਹੈ ਭਾਵ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਘੜਨ/ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਤ ਉੱਨਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਹੈ, ਨਵ/ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਬਿਰਤੀ, ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਜਾਂ ਲਗਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਤ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਹੈ, ਵਿਹਲੜ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਦੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਰਤ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ। ‘ਉਸਾਰੂ ਹੋਵੇ ਕਿਰਤ’ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ: ‘ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ, ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣਾ’। 

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਦਾਰਥਕ ਉੱਨਤੀ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਖੱਟਣ ਘਾਲਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸਗੋਂ ਵਿਹਲੜ ਲੋਕ ਜੋ ਘਰ/ਬਾਰ ਦੇ ਤਿਆਗੀ ਬਣ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਭਗੌੜੇ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ, ਨੂੰ ‘‘ਮਾਊ ਪੀਊ ਕਿਰਤੁ ਗਵਾਇਨਿ, ਟਬਰ ਰੋਵਨਿ ਧਾਹੀ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੫੦), ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਗਾਵੈ ਗੀਤ ॥ ਭੁਖੇ ਮੁਲਾਂ ਘਰੇ ਮਸੀਤਿ ॥ (ਮ: ੧/ ੧੨੪੫), ਰੋਟੀਆ ਕਾਰਣਿ ਪੂਰਹਿ ਤਾਲ ॥’’ (ਮ: ੧/੪੬੫) ਆਦਿ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੜੇ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ। ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ‘‘ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ ॥ ਨਾਨਕ  ! ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੨੪੫), ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ  ! ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ ॥ ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਹਾਮਾ ਤਾ ਭਰੇ, ਜਾ ਮੁਰਦਾਰੁ ਨ ਖਾਇ ॥’’(ਮ: ੧/੧੪੧) ਆਦਿ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਤਲਵੰਡੀ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਤੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿ ਕੇ ਹੱਥੀਂ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਸਿਖਾਇਆ। ਭਾਈ ਸੱਜਣ ਜੀ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਠੱਗ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖ ਬਣਾ, ‘‘ਕਿਰਤਿ ਵਿਰਤਿ ਕਰਿ ਧਰਮ ਦੀ, ਹਥਹੁ ਦੇ ਕੈ ਭਲਾ ਮਨਾਵੈ।’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ/ਵਾਰ ੬ ਪਉੜੀ ੧੨) ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਰਪੱਕਤਾ ਕਰਵਾਈ।

ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਪੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ‘‘ਰੰਨਾ ਹੋਈਆ ਬੋਧੀਆ, ਪੁਰਸ ਹੋਏ ਸਈਆਦ॥ ਸੀਲੁ ਸੰਜਮੁ ਸੁਚ ਭੰਨੀ, ਖਾਣਾ ਖਾਜੁ ਅਹਾਜੁ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੨੪੩) ਵਾਕ ਮੁਤਾਬਕ ਹਾਲਾਤ ਐਨੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ‘‘ਸਤੀ ਪਾਪੁ ਕਰਿ ਸਤੁ ਕਮਾਹਿ ॥ ਗੁਰ ਦੀਖਿਆ, ਘਰਿ ਦੇਵਣ ਜਾਹਿ ॥ ਇਸਤਰੀ ਪੁਰਖੈ ਖਟਿਐ ਭਾਉ ॥ ਭਾਵੈ ਆਵਉ, ਭਾਵੈ ਜਾਉ ॥’’ (ਮ: ੧/੯੫੧)

ਪੂਜਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੇ ਮਰਨਾ-ਪਰਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਟਾਲੇ ਵਿੱਖੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਦੀ ਸਮੇਂ ਅਗਨੀ ਦੇਵਤੇ ਦੁਆਲੇ ਫੇਰੇ ਲੈਣ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਵਿਆਹ ਦੀ ਰਸਮ ਤੋਂ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੱਚੀ ਕੰਧ ਅੱਜ ਇਸ ਭੇਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਸੂਤਕ-ਪਾਤਕ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ‘‘ਸਭੋ ਸੂਤਕੁ ਭਰਮੁ ਹੈ, ਦੂਜੈ ਲਗੈ ਜਾਇ ॥ ਜੰਮਣੁ ਮਰਣਾ ਹੁਕਮੁ ਹੈ, ਭਾਣੈ ਆਵੈ ਜਾਇ ॥’’ (ਮ: ੧/੪੭੨) ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ‘‘ਨਾਨਕ  ! ਸੂਤਕੁ ਏਵ ਨ ਉਤਰੈ, ਗਿਆਨੁ ਉਤਾਰੇ ਧੋਇ ॥’’ (ਮ:੧/੪੭੨) ਦੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਕੀਤੀ। ਮਰਨ ਪਿਛੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਫੋਕਟ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦਿਆਂ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ‘‘ਆਇਆ ਗਇਆ ਮੁਇਆ ਨਾਉ ॥ ਪਿਛੈ ਪਤਲਿ ਸਦਿਹੁ ਕਾਵ॥ ਨਾਨਕ  ! ਮਨਮੁਖਿ ਅੰਧੁ ਪਿਆਰੁ॥ ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ, ਡੁਬਾ ਸੰਸਾਰੁ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੩੮) ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਚੌ-ਹਰਟੇ (ਚੌਹਟੇ) ਖੂਹ ’ਤੇ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲ ਸਮਝਾਈ। ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਨੂੰ ਐਮਨਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ‘‘ਨਾਨਕ  ! ਅਗੈ ਸੋ ਮਿਲੈ, ਜਿ ਖਟੇ ਘਾਲੇ ਦੇਇ ॥’ (ਮ: ੧/੭੨) ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ । ‘ਗਇਆ’ ਤੀਰਥ ’ਤੇ ਆਸਾ ਰਾਗ ਅੰਦਰ ‘‘ਦੀਵਾ ਮੇਰਾ ਏਕੁ ਨਾਮੁ, ਦੁਖੁ, ਵਿਚਿ ਪਾਇਆ ਤੇਲੁ ॥’’ (ਆਸਾ ਮ: ੧ /੩੫੮) ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਪਿੱਤਰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਜੂਲ਼ਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਗਲੋਂ ਲਾਹਿਆ, ਸਗੋਂ ‘‘ਪਿੰਡੁ ਪਤਲਿ ਮੇਰੀ ਕੇਸਉ ਕਿਰਿਆ, ਸਚੁ ਨਾਮੁ ਕਰਤਾਰੁ ॥’’ (ਆਸਾ ਮ: ੧/੩੫੮) ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ।

ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਬੜੀ ਤਰਸਯੋਗ ਸੀ, ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਵਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਬਰੀ ਸਤੀ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਸੰਤਾਨ ਉੱਤਪਤੀ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਚਾਰਦਿਵਾਰੀ ਅੰਦਰ ਹੀ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਸੀ। ਉਹ ਦਰੋਪਦੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਹਾਰੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਜੂਏ ਵਿੱਚ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਮ ਧਰਮ, ਪਤੀ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਸੀ। ਮਨੂੰ ਸਿਮ੍ਰਤੀ, ਜੋਗੀਆਂ, ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ, ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਵਰਗੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਕੋਝੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਦਕਾ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਐਸੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਬਣੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕਾਮ ਭੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਦੇਵਦਾਸੀ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਅਗਿਆਨਣ, ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਕੁਰਾਹੇ ਪਾਣਵਾਲੀ, ਨਸ਼ੀਲੀ ਸ਼ਰਾਬ, ਮਾਰੂ ਜ਼ਹਿਰ ਹੀ ਸੀ ਜਾਂ ਹੈ। ਮਨੂੰ ਨੇ ਪਰਚਾਰਿਆ ਕਿ ‘ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਗਿਆਨਣਾ ਹਨ। ਵੇਦ/ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ ਹਨ।’ (ਮ: ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਅਧਿਆਏ 5/ਸਲੋਕ 47/48)

ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਨੇ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪਤੀ ਭਾਵੇਂ ਬੁੱਢਾ ਹੋਵੇ, ਕਰੂਪ ਹੋਵੇ, ਲੰਗੜਾ-ਲੂਲ੍ਹਾ, ਕੋਹੜੀ ਹੋਵੇ, ਡਾਕੂ, ਚੋਰ, ਲੁਟੇਰਾ, ਕਾਤਲ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਰਾਬੀ, ਜੂਏਬਾਜ਼, ਰੰਡੀਬਾਜ਼ (ਵਿਭਚਾਰੀ) ਜਾਂ ਸ਼ਰੇਆਮ ਪਾਪ ਕਰੇ, ਪਰ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਐਸੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਘੋਰ ਅੰਨਿਆਏ ਵਿਰੁਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਤੀ ਨੇ ਧਰਮੀ, ਰਾਜਿਆਂ, ਭਗਤਾਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਦਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੁਰਮਾਇਆ: ‘‘ਭੰਡਿ ਜੰਮੀਐ ਭੰਡਿ ਨਿੰਮੀਐ, ਭੰਡਿ ਮੰਗਣੁ ਵੀਆਹੁ ॥ ਭੰਡਹੁ ਹੋਵੈ ਦੋਸਤੀ, ਭੰਡਹੁ ਚਲੈ ਰਾਹੁ ॥ ਭੰਡੁ ਮੁਆ ਭੰਡੁ ਭਾਲੀਐ, ਭੰਡਿ ਹੋਵੈ ਬੰਧਾਨੁ ॥ ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ  ? ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ ॥ ਭੰਡਹੁ ਹੀ ਭੰਡੁ ਊਪਜੈ, ਭੰਡੈ ਬਾਝੁ ਨ ਕੋਇ ॥ ਨਾਨਕ  ! ਭੰਡੈ ਬਾਹਰਾ, ਏਕੋ ਸਚਾ ਸੋਇ ॥’’ (ਮ: ੧/੪੭੩)

ਜਨੇਉ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ ‘ਪ੍ਰੋਹਤ ਜੀ  ! ਜਿਸ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਪਾਣ ਦਾ ਹੱਕ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਤੇ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ, ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਸਿਧਾਂਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।’ ਇਸ ਲਈ ‘‘ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ, ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ ॥ ਏਹੁ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ; ਹਈ, ਤ ਪਾਡੇ  ! ਘਤੁ ॥ ਨਾ ਏਹੁ ਤੁਟੈ, ਨ ਮਲੁ ਲਗੈ, ਨਾ ਏਹੁ ਜਲੈ ਨ ਜਾਇ ॥ ਧੰਨੁ ਸੁ ਮਾਣਸ ਨਾਨਕਾ  ! ਜੋ ਗਲਿ ਚਲੇ ਪਾਇ ॥’’ (ਮ: ੧/੪੭੧) ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਇਹ (ਔਰਤ) ਵੀ ਕਰਤਾਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ (ਦੋਹਾਂ) ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ‘‘ਕਿਸੁ ਤੂੰ ਪੁਰਖੁ, ਜੋਰੂ ਕਉਣ ਕਹੀਐ ? ਸਰਬ ਨਿਰੰਤਰਿ ਰਵਿ ਰਹਿਆ ॥’’ (ਮ: ੧/੩੫੦)

ਸੋ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜਾਂ ਆਗਮਨ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਮਤਾਂ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਤੇ ਵਰਣ-ਜਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਸੀ ਈਰਖਾ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਨਿਰਬਲ, ਡਰਾਕਲ, ਬੇ-ਅਣਖ, ਬੇ-ਇਨਸਾਫੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਸੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦਾ ਮੁੱਦਈ ਹੋਵੇ। ਤਾਹੀਓਂ ਸਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ‘ਬਾਂਗੇ ਦਰਾ’ ਦੇ ਪੰਨਾ 20 ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਖਿਆਲ ਦਰਜ ਕੀਤੇ: ‘ਫਿਰ ਉਠੀ ਆਖਿਰ ਸਦਾਅ ਤੌਹੀਦ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸੇ । ਹਿੰਦ ਕੋ ਇਕ ਮਰਦਿ ਕਾਲਮ ਨੇ ਜਗਾਇਆ ਖਾਬ ਸੇ।’

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੱਚ ਇੰਜ ਦਰਜ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ: ‘‘ਘਰਿ ਘਰਿ ਬਾਬਾ ਪੂਜੀਐ, ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗੁਆਈ। ਛਪੇ ਨਾਹਿ ਛਪਾਇਆ, ਚੜਿਆ ਸੂਰਜੁ ਜਗੁ ਰੁਸਨਾਈ।’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ/ਵਾਰ ੧ ਪਉੜੀ ੩੪) ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ‘‘ਸਭ ਤੇ ਵਡਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ, ਜਿਨਿ ਕਲ ਰਾਖੀ ਮੇਰੀ ॥ (ਮ: ੫/੭੫੦), ਬਲਿਓ ਚਰਾਗੁ ਅੰਧ੍ਹਾਰ ਮਹਿ, ਸਭ ਕਲਿ ਉਧਰੀ ਇਕ ਨਾਮ ਧਰਮ ॥ ਪ੍ਰਗਟੁ ਸਗਲ ਹਰਿ ਭਵਨ ਮਹਿ, ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਗੁਰੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ॥’’ (ਮ: ੫/੧੩੮੭) ਆਦਿ ਵਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਇਆ ਹੈ।

ਸੋ ਆਓ  ! ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਪੈਗਾਮ ਨੂੰ ਘਰ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਈਏ, ਪੜ੍ਹੀਏ, ਵੀਚਾਰੀਏ ਤਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਫ਼/ਸੁਥਰਾ, ਨਿੱਗਰ ਸੋਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ: ‘‘ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥ ਤਾ, ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ  ! ਬਾਹ ਲੁਡਾਈਐ ॥’’ (ਮ: ੧/ ੨੬) ਵਾਕ ਮੁਤਾਬਕ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਿਰਜ ਸਕੀਏ। ਸਮੂੱਚੇ ਕਾਲਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਲੋਂ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੇਧਾਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮੂੰਹ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਗੁਰ ਪੁਰਬ ਦੀ ਲੱਖ/ਲੱਖ ਵਧਾਈ ਹੋਵੇ, ਜੀ।

‘‘ਘਟਿ ਘਟਿ ਬਿਆਪਿ ਰਹਿਆ ਭਗਵੰਤ॥’’

 ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ)

ਜਿਸ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀ ‘‘ਘਟਿ ਘਟਿ ਬਿਆਪਿ ਰਹਿਆ ਭਗਵੰਤ॥’’ ਦੀ ਵੀਚਾਰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਕ 293 ’ਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ 23ਵੀਂ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ।

ਜਿਹੜੀ ਹਸਤੀ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੂਲ-ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਇੰਝ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ_

ੴ ਸਤਿਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰਪ੍ਰਸਾਦਿ॥

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ_

ਏਕਮ ਏਕੰਕਾਰੁ ਨਿਰਾਲਾ॥ ਅਮਰੁ ਅਜੋਨੀ ਜਾਤਿ ਨ ਜਾਲਾ॥

ਅਗਮ ਅਗੋਚਰੁ, ਰੂਪ ਨਾ ਰੇਖਿਆ॥ ਖੋਜਤ ਖੋਜਤ ਘਟਿ ਘਟਿ ਦੇਖਿਆ॥ (੮੩੮)

ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਬ ਬਾਰੇ ‘‘ਦਖਨ ਦੇਸਿ ਹਰੀ ਕਾ ਬਾਸਾ, ਪਛਿਮਿ ਅਲਹ ਮੁਕਾਮਾ॥ (੧੩੪੮) ਵਾਲਾ ਖਿਆਲ ਸੀ। ਭਾਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕ ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਰੱਬ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਮਾਨਵਤਾ ਵਿਚੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਜਾਤਾਂ-ਪਾਤਾਂ, ਰੰਗ-ਰੂਪ, ਊਚ-ਨੀਚਤਾ ਨਜ਼ਰ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਭਗਤੀ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ, ਤੁਹਾਡੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਬਦਲ ਦੇਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅੰਦਰ ਊਚ-ਨੀਚਤਾ ਦਾ ਭੇਦਭਾਵ ਆਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ‘‘ਜਤ ਦੇਖਾ ਤਤ ਤੂ’’ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵਿਚ ਉਹ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ, ‘‘ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ॥ ਏਕ ਨੂਰ ਤੇ ਸਭੁ ਜਗੁ ਉਪਜਿਆ ਕਉਨ ਭਲੇ ਕੋ ਮੰਦੇ। ਲੋਗਾ ਭਰਮਿ ਨ ਭੂਲਹੁ ਭਾਈ॥ ਖਾਲਿਕ ਖਲਕ, ਖ਼ਲਕ ਮਹਿ ਖਾਲਿਕ ਪੂਰਿ ਰਹਿਓ ਸ੍ਰਬ ਠਾਂਈ॥ (ਪੰਨਾ ੧੩੫੦)

ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ, ‘‘ਫਰੀਦਾ ਖਾਲਕੁ ਖਲਕ ਮਹਿ ਖਲਕ ਵਸੈ ਰਬ ਮਾਹਿ॥ ਮੰਦਾ ਕਿਸ ਨੋ ਆਖੀਐ ਜਾ ਤਿਸੁ ਬਿਨੁ ਕੋਈ ਨਾਹਿ॥ (੧੩੮੧)

ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਖਿਆਲ ਆਇਆ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਤਮ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵੀ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਸੂਰਜ ਚੰਦਰਮਾ, ਪਉਣ-ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਧਰੂਅ, ਸ਼ੁੱਕਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਆਦਿ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਿਆ, ਭੈੜੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦੀ ਕਰੋਪੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤਮ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਫੁਰਮਾਇਆ_‘‘ਸਗਲਿਆ ਭਉ ਲਿਖਿਆ ਸਿਰਿ ਲੇਖ॥ ਨਾਨਕ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰੰਕਾਰ ਸਚ ਏਕ॥’’ ਜਾਂ ਡਰਪੈ ਧਰਤਿ ਆਕਾਸੁ ਨਖਤ੍ਰਾ ਸਿਰ ਊਪਰਿ ਅਮਰੁ ਕਰਾਰਾ॥ ਪਉਣੁ ਪਾਣੀ ਬੈਸੰਤਰੁ ਡਰਪੈ, ਡਰਪੈ ਇੰਦ੍ਰੁ ਵਿਚਾਰਾ॥ (ਅੰਕ ੯੯੯)

ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਵਰਜਦਿਆਂ ਫੁਰਮਾਇਆ_‘‘ਏਕੋ ਜਪਿ ਏਕੋ ਸਾਲਾਹਿ॥ ਏਕੁ ਸਿਮਰਿ ਏਕੋ ਮਨ ਆਹਿ॥ ਏਕਸ ਕੇ ਗੁਨ ਗਾਉ ਅਨੰਤ॥ ਮਨਿ ਤਨਿ ਜਾਪਿ ਏਕ ਭਗਵੰਤ॥ ਏਕੋ ਏਕ ਏਕ ਹਰਿ ਆਪਿ॥ ਪੂਰਨ ਪੂਰਿ ਰਹਿਓ ਪ੍ਰਭੁ ਬਿਆਪਿ॥ (੨੮੯)

ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਰੱਬ ਹੈ? ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੀ ਸਬੂਤ ਹੈ ? ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵੇਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਹਸਤੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦਲੀਲਾਂ ਜਾਂ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਰਦੇ ਹੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੀ ਨਿਸਚੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਸਤੂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਸਤਯਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਏੇਸੇ ਅਨੰਦ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ_‘‘ਜਹ ਜਹ ਦੇਖਾ ਤਹ ਤਹ ਸੋਈ॥ (੧੩੪੩)

ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਚੰਦ ਨੂੰ ਪਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰਕ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਇਕ ਰੂਹਾਨੀ ਤਜਰਬਾ ਹੈ, ਇਕ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਅਹਿਸਾਸ ਜਿਹੜਾ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਨੀਂਦ, ਭੁੱਖ, ਦਰਦ, ਸੁਗੰਧੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ

ਨਾਨਕ ਸੇ ਅਖੜੀਆਂ ਬਿਅੰਨਿ, ਜਿਨੀ ਡਿਸੰਦੋ ਮਾ ਪਿਰੀ॥       (੫੭੭)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਰੱਬ ਦੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਚੰਦਰਮਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਗਾਵਾਂ, ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਿਚ ਘਿਉ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧ ਹੈ ਪਰ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਉਸਦੀ ਅਨੁਭਵਤਾ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹਰੇਕ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਕਥਨ ਹੈ

ਦਰਪਣਿ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨੁ ਧਰਿ ਆਪੁ ਆਪ ਨਿਹਾਲੈ। ਘਟਿ ਘਟਿ ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮੁ ਹੈ ਚੰਦੁ ਜਲ ਵਿਚਿ ਭਾਲੈ।

ਗੋਰਸੁ ਗਾਈ ਵੇਖਦਾ ਘਿਉ ਦੁਧੁ ਵਿਚਾਲੈ। ਫੁਲਾਂ ਅੰਦਰਿ ਵਾਸੁ ਲੈ ਫਲੁ ਸਾਉ ਸਮ੍ਹਾਲੈ।

ਕਾਸਟਿ ਅਗਨਿ ਚਲਿਤੁ ਵੇਖਿ ਜਲ ਧਰਤਿ ਹਿਆਲੈ। ਘਟਿ ਘਟਿ ਪੂਰਣ ਬ੍ਰਹਮੁ ਹੈ ਗੁਰਮੁਖਿ ਵੇਖਾਲੈ॥ ੬॥ (ਵਾਰ ੯)

ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਬੂਤ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜਨ ਤੇ ਭਗਤ ਜਨ ਜਦੋਂ ਵੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁਕਾਰ ਉਠਦੇ ਹਨ ‘‘ਓਇ ਜੋ ਦੀਸਹਿ ਅੰਬਰ ਤਾਰੇ॥ ਕਿਨਿ ਓਇ ਚੀਤੇ ਚੀਤਨਹਾਰੇ। ਸੂਰਜ ਚੰਦੁ ਕਰਹਿ ਉਜੀਆਰਾ॥ ਸਭ ਮਹਿ ਪਸਰਿਆ ਬ੍ਰਹਮ ਪਸਾਰਾ॥’’ ਦੀ ਝਲਕ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਦੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਕੁਦਰਤ, ਮਾਂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਦੁੱਧ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਸੁੱਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੰਦ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਚਾ ਰੋਟੀ ਖਾ ਸਕੇ, ਗੱਲ ਕੀ ‘‘ਸੈਲ ਪਥਰ ਮਹਿ ਜੰਤ ਉਪਾਇ ਤਾ ਕਾ ਰਿਜਕੁ ਆਗੈ ਕਰਿ ਧਰਿਆ॥’’ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਅਕੱਟ ਦਲੀਲ ਜਾਂ ਸਬੂਤ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੇਖ ਇਸ ਬੇਥੰਮ੍ਹੇ ਗਗਨ ਵਿਚ ਕਰੋੜਾਂ ਸੂਰਜ ਚੰਨ ਤਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਬੱਧੇ ਤੇ ਪਟੜੀਆਂ ਵਿਛਾਏ ਨੀਅਤ ਅਸੂਲਾਂ ਅਤੇ ਬੱਧੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀਆਂ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਅਕਲ ਦੀ ਕਾਢ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਚੇਤੰਨ ਸਤਿਆਨੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਕਰਤਬ ਹੈ। ਵੇਖੋ ਹਰ ਪਤਲੀ ਸ਼ੈਅ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਨਿਵਾਣ ਵੱਲ ਵਗਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਖ਼ੂਨ ਜੋ ਪਤਲਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ ਤੱਕ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੇੜੇ ਤੇ ਗੇੜਾ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਐ ਮਨੁੱਖ! ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਸਤਚਿੱਤ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਇਹ ਨਿਯਮ ਕੋਟ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਅਤੇ ਤਮਾਮ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਰੰਤਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ ਗੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਕੇ ਸਾਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਗੇੜੇ ਮਾਰਦਾ ਸਾਫ ਅਤੇ ਗੰਦਾ ਖੂਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਗੇੜੇ ਖਾਂਦਿਆਂ ਗੰਦਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਖੂਨ ਕਦੀ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰੁਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਨਿਸਚਾ ਰੱਬ ਦੀ ਹਸਤੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾਚਾਰੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਦਲੀਲ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਅੰਦਰ ਪਈਆਂ ਜਾਤਾਂ-ਪਾਤਾਂ, ਊਚ-ਨੀਚਤਾ, ਅਮੀਰੀ-ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਮਸਜਿਦਾਂ ਦੇ ਝਗੜੇ ਮੁਕਾ ਕੇ ਝੂਮ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਅਨੰਦ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੋ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰਦੇਵ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ_

ਏਕ ਰੂਪ ਸਗਲੋ ਪਾਸਾਰਾ॥ ਆਪੇ ਬਨਜੁ ਆਪਿ ਬਿਉਹਾਰਾ॥ ੧॥ ਐਸੋ ਗਿਆਨੁ ਬਿਰਲੋ ਹੀ ਪਾਏ॥ ਜਤ ਜਤ ਜਾਈਐ ਤਤ ਦ੍ਰਿਸਟਾਏ॥ ੧॥ ਰਹਾਉ॥ ਅਨਿਕ ਰੰਗ ਨਿਰਗੁਨ ਇਕ ਰੰਗਾ॥ ਆਪੇ ਜਲੁ ਆਪ ਹੀ ਤਰੰਗਾ॥ ੨॥ ਆਪ ਹੀ ਮੰਦਰੁ ਆਪਹਿ ਸੇਵਾ॥ ਆਪ ਹੀ ਪੁਜਾਰੀ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵਾ॥ ੩॥ ਆਪਹਿ ਜੋਗ ਆਪ ਹੀ ਜੁਗਤਾ॥ ਨਾਨਕ ਕੇ ਪ੍ਰਭ ਸਦ ਹੀ ਮੁਕਤਾ॥ ੪॥ (ਪੰਨਾ ੮੦੩)

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ‘‘ਘਟਿ ਘਟਿ ਬਿਆਪਿ ਰਹਿਆ ਭਗਵੰਤ’’ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ_

ਕਾਦਿਰੇ ਮੁਤਲਕ ਬਕੁਦਰਤ ਜਾਹਰਸ੍ਤ॥ ਦਰਮਯਾਨੇ ਕੁਦਰਤੇ ਖੁਦ ਕਾਦਿਰਸ੍ਤ॥

ਭਾਵ ਕਿ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਅਨੁਭਵੀ ਰੰਗ ਮਾਣਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਅਨੰਦਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ’ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਿਆਂ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ

ਕਾਹੇ ਭ੍ਰਮਤ ਹਉ ਤੁਮ ਭ੍ਰਮਹੁ ਨ ਭਾਈ॥ ਰਵਿਆ ਰੇ ਰਵਿਆ ਸਰਬ ਥਾਨ॥ ੧॥

ਜਿਉ ਬੈਸੰਤਰ ਕਾਸਟ ਮਝਾਰਿ॥ ਬਿਨ ਸੰਜਮ ਨਹੀ ਕਾਰਜ ਸਾਰ॥ (ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਮ: ੫)

ਜਾਂ

ਸੰਤਹੁ ਘਟਿ ਘਟਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਹਿਓ॥ ਪੂਰਨ ਪੂਰਿ ਰਹਿਓ ਸਰਬ ਮਹਿ, ਜਲਿ ਥਲਿ ਰਮਈਆ ਆਹਿਓ॥ (ਅੰਕ ੬੧੭)

ਆਓ! ਸਿਰਜਨਹਾਰ ਦਾਤੇ ਨੂੰ ਹਰ ਪਲ ਯਾਦ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣ ਸਕੇ_

ਸੋ ਅੰਤਰਿ ਸੋ ਬਾਹਰਿ ਅਨੰਤ॥ ਘਟਿ ਘਟਿ ਬਿਆਪਿ ਰਹਿਆ ਭਗਵੰਤ॥

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸੰਦੇਸ਼

 ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਚਰਚਾ ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਟੀ ਸਮੇਂ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਾਧਿਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਧ (ਜੋਗੀ) ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ ‘‘ਕਵਣ ਮੂਲੁ ? ਕਵਣ ਮਤਿ ਵੇਲਾ ? ॥ ਤੇਰਾ ਕਵਣੁ ਗੁਰੂ ? ਜਿਸ ਕਾ ਤੂ ਚੇਲਾ ॥ ਕਵਣ ਕਥਾ ਲੇ, ਰਹਹੁ ਨਿਰਾਲੇ ? ॥ ਬੋਲੈ ਨਾਨਕੁ, ਸੁਣਹੁ ਤੁਮ ਬਾਲੇ! ॥’’ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੱਸੋ ਤੁਹਾਡੀ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਢ ਕਿੱਥੋਂ ਤੇ ਕਦੋਂ ਤੋਂ ਹੈ ? ਤੇਰਾ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਤੂੰ ਚੇਲਾ ਹੈ ? ਸਵਾਲ ਸਾਧਾਰਨ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵੀ; ਸਾਧਾਰਨ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਜਿਸ ਧਰਮ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਖਾ ਹਨ ਭਾਵ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹਇਕ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਮਾਰਥਿਕ ਉਨਤੀ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ‘ਗੁਰੂ’ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ‘ਗੁਰੂ’ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦਿਖ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਵੀਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਧਾਰਨ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜੋ ਉੱਤਰ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ’ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਉਹ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੇ ਗੋਝ ਸੀ; ‘‘ਪਵਨ ਅਰੰਭੁ, ਸਤਿਗੁਰ ਮਤਿ ਵੇਲਾ॥ ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ, ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ॥’’ (੯੪੨)

ਸ਼੍ਰਿਸਟੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਪਵਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੁਆਸਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਤਿ ਕੇਵਲ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਰਥਾਤ ‘ਸਤਿ ਹਸਤੀ’ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ) ਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਮਤਿ ਦਾ ਪਰਕਾਸ ਕੇਵਲ ‘ਗੁਰੂ’ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨਾ ਮੈਨੂੰ ਚੇਲਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘‘ਕਲਿ ਆਈ ਕੁਤੇ ਮੁਹੀ, ਖਾਜੁਹੋਇਆ ਮੁਰਦਾਰ ਗੁਸਾਈ॥ ਰਾਜੇ ਪਾਪ ਕਮਾਵਦੇ, ਉਲਟੀ ਵਾੜ ਖੇਤ ਕਉ ਖਾਈ॥ ਪਰਜਾ ਅੰਧੀ ਗਿਆਨ ਬਿਨੁ, ਕੂੜੁ ਕੁਸਤਿ ਮੁਖਹੁ ਆਲਾਈ॥’’ ਭਾਵ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ‘‘ਵਰਤਿਆ ਪਾਪ ਸਭਸ ਜਗ ਮਾਂਹੀ॥’’ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਇੰਝ ਹੀ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ‘‘ਕਲਿ ਹੋਈ ਕੁਤੇ ਮੁਹੀ, ਖਾਜੁ ਹੋਆ ਮੁਰਦਾਰੁ ॥ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਬੋਲਿ ਭਉਕਣਾ, ਚੂਕਾ ਧਰਮੁ ਬੀਚਾਰੁ ॥ ਜਿਨ ਜੀਵੰਦਿਆ ਪਤਿ ਨਹੀ, ਮੁਇਆ ਮੰਦੀ ਸੋਇ ॥ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੈ ਨਾਨਕਾ ! ਕਰਤਾ ਕਰੇ, ਸੁ ਹੋਇ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੨੪੩)

‘ਧਰਮ’ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੈ, ‘ਧਰਮ’ ਹੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁਕਣ ਵਾਲਾ ਧੌਲ (ਬਲਦ) ਹੈ, ਇਹ ‘ਧਰਮ’ ਦਇਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਦਇਆ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਰ ਥੱਲੇ ਧਰਤੀ ਪੁਕਾਰ ਰਹੀ ਸੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣੀ ਗਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ ਤ੍ਰੁੱਠੇ: ‘‘ਬਲਿਓ ਚਰਾਗੁ ਅੰਧਾਰ ਮਹਿ, ਸਭ ਕਲਿ ਉਧਰੀ ਇਕ ਨਾਮ ਧਰਮ॥ ਪ੍ਰਗਟੁ ਸਗਲ ਹਰਿ ਭਵਨ ਮਹਿ, ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਗੁਰੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ॥’’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ‘‘ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ? ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ ?॥’’ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਸਵਾਲ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਭੇਖਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕੋ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਅੰਦਰਲੀ ਇਖਲਾਖੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ, ਅੰਦਰਲੀ ਆਚਰਣਕ ਰਹਿਣੀ, ਉੱਤਮ ਸਦਾਚਾਰੀ ਜੀਵਨ।ਹਿੰਦੂ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਇਸਲਾਮੀ ਰਹਿਣੀ, ਜੋਗੀ ਦੀ ਜੁਗਤਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਹੋਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਸਲਾਮੀ ਰਹਿਣੀ ਵੀ ਇਖਲਾਕੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ‘‘ਮਿਹਰ ਮਸੀਤਿ, ਸਿਦਕੁ ਮੁਸਲਾ; ਹਕੁ ਹਲਾਲੁ, ਕੁਰਾਣੁ ਸਰਮ ਸੁੰਨਤਿ; ਸੀਲੁ ਰੋਜਾ, ਹੋਹੁ ਮੁਸਲਮਾਣੁ॥’’ (੧੪੦), ‘‘ਨਾਨਕ ਨਾਉ ਖੁਦਾਇ ਕਾ; ਦਿਲਿ ਹਛੈ, ਮੁਖਿ ਲੇਹੁ ॥ ਅਵਰਿ ਦਿਵਾਜੇ ਦੁਨੀ ਕੇ, ਝੂਠੇ ਅਮਲ ਕਰੇਹੁ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੪੦) ਹਿੰਦੂ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਕਿ ‘‘ਹਿੰਦੂ ਕੈ ਘਰਿ, ਹਿੰਦੂ ਆਵੈ ॥ ਸੂਤੁ ਜਨੇਊ, ਪੜਿ ਗਲਿ ਪਾਵੈ ॥ ਸੂਤੁ ਪਾਇ, ਕਰੇ ਬੁਰਿਆਈ ॥ ਨਾਤਾ ਧੋਤਾ, ਥਾਇ ਨ ਪਾਈ ॥ ਮੁਸਲਮਾਨੁ ਕਰੇ ਵਡਿਆਈ ॥ ਵਿਣੁ ਗੁਰ ਪੀਰੈ, ਕੋ ਥਾਇ ਨ ਪਾਈ ॥’’ (ਮ:੧/੯੫੨) ਬਣ ਸਕੇ ਬਾਹਰੀ ਭੇਖ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸਾਰਿਆਂ ਅੰਦਰਿ ਨਿਰੋਲ ਸਚ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ।

ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਦੇ 4 ਥੰਮ, ਸਹਾਰੇ ਜਾਂ ਪੱਖ ਬੜੇ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਨ ਹਨ: ‘ਧਰਮ, ਸਮਾਜ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਜੀਵਨ’ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਡਾਵਾਂ ਡੋਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਜ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵੱਲ ਜਦੋਂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ‘‘ਬਾਬਾ ਦੇਖੈ ਧਿਆਨ ਧਰਿ॥’’ ਦੀ ਨਿਗਾਰ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਪੁਕਾਰ ਉਠਿਆ: ‘‘ਕਲਿ ਕਾਤੀ ਰਾਜੇ ਕਾਸਾਈ, ਧਰਮੁ ਪੰਖ ਕਰਿ ਉਡਰਿਆ ॥ ਕੂੜੁ ਅਮਾਵਸ, ਸਚੁ ਚੰਦ੍ਰਮਾ; ਦੀਸੈ ਨਾਹੀ ਕਹ ਚੜਿਆ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੪੫) ਕਿਤੇ : ‘‘ਕਾਦੀ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ, ਮਲੁ ਖਾਇ॥’’ ਕਿਤੇ: ‘‘ਲਬੁ ਪਾਪੁ ਦੁਇ, ਰਾਜਾ ਮਹਤਾ; ਕੂੜੁ ਹੋਆ ਸਿਕਦਾਰੁ॥’’ ਕਿਤੇ: ‘‘ਅੰਧੀ ਰਯਤਿ ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣੀ॥’’ ਕਿਤੇ: ‘‘ਸਾਹਾਂ ਸੁਰਤਿ ਗਵਾਈਆ, ਰੰਗਿ ਤਮਾਸੈ ਚਾਇ ॥’’ (ਮ: ੧/੪੧੭) ਦਾ ਬਖੇੜਾ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਪਿਆ: ‘‘ਸੁਣਿ ਵੇਖਹੁ ਲੋਕਾ ਏਹੁ ਵਿਡਾਣੁ, ਮਨਿ ਅੰਧਾ ਨਾਉ ਸੁਜਾਣ॥’’ ਬਣੀ ਬੈਠੇ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹਰ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ (ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜੀਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ) ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਨੂੰ ਪਾਪ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ‘‘ਕਿਰਤਿ ਵਿਰਤਿ ਕਰਿ ਧਰਮ ਦੀ॥’’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਨੂੰ ‘‘ਘਾਲਿ ਖਾਇ, ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥’’ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾ ਰਹੇਸਨ। ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ, ਹਰਿਦੁਆਰ, ਬਨਾਰਸ, ਗਇਆ, ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਤੇ ਬਗਦਾਦ ਮੱਕੇ ਮਦੀਨੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤਾਲਾ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕਤਾ ‘‘ਸਭਮਹਿ ਜੋਤਿ, ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥’’ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ‘‘ਪਾਤਾਲਾ ਪਾਤਾਲ ਲਖ ਆਗਾਸਾ ਆਗਾਸ ॥ ਓੜਕ ਓੜਕ ਭਾਲਿ ਥਕੇ, ਵੇਦ ਕਹਨਿ ਇਕ ਵਾਤ ॥’’ (ਮ: ੧/੫) ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੋਂ ਸੰਕੀਰਨਤਾ, ਜਨੂਨਤਾ, ਤੰਗ ਦਿਲੀ ਦਾ ਪਰਦਾ ਹਟਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ‘‘ਏਕੋ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜੈ ਸਚੁ ਕੋਈ ॥ਗੁਰਮਤਿ ਪੂਰਾ, ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਸੋਈ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੧੮੮), ‘‘ਆਈ ਪੰਥੀ ਸਗਲ ਜਮਾਤੀ॥’’ (ਮ:੧/੬), ‘‘ਸਗਲੇ ਜੀਅ ਤੁਮਾਰੇ॥’’, ‘‘ਤਖਤਿ ਬਹੈ, ਤਖਤੈ ਕੀ ਲਾਇਕ॥’’ (ਮ:੧/੧੦੩੯) ਜਾਂ ‘‘ਤਖਤਿ ਰਾਜਾ ਸੋ ਬਹੈ, ਜਿ ਤਖਤੈ ਲਾਇਕ ਹੋਈ॥’’ (ਮ:੩/੧੦੮੮) ਅਤੇ ‘‘ਘਾਲਿ ਖਾਇ, ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ ਨਾਨਕ ! ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥’’ (ਮ:੧/੧੨੪੫) ਆਦਿ ਪਵਿਤ੍ਰ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰਿ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਵਾਰਨ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਸ਼ੱਕਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ‘‘ਸਭਨਾ ਜੀਆ ਕਾ ਇਕੁ ਦਾਤਾ॥’’ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ‘ਰੱਬ’ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਨਿਯਮ ਅਸੂਲ ਉਸ ਦੇ ਬਣਾਏ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਰੂਪ ਉਸ ਇਕ ਦੇ ਹਨ, ਉਸਇਕ ਦੀ ਸੋਝੀ, ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ‘‘ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਕਹੁ ਕਿਸ ਨੋ ਕਹੀਐ, ਸਗਲੇ ਜੀਅ ਤੁਮਾਰੇ॥’’ (ਮ:੫/੩੮੩) ‘‘ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ, ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ ਬਖਸੀਸ॥’’ (ਮ:੧/੧੫) ਦਾ ਧਿਆਨ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਸਾਰੀ ਮਾਨਵਤਾ ਇੱਕੋ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਸਰਬ ਪੱਖੀ, ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ, ਸਰਬ ਕਾਲੀ ਗਿਆਨ ਕੇਵਲ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਨਾਲ ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੱਬੀ ਮਿਹਰ ਨੇ ‘‘ਗੁਰ ਮਹਿ ਆਪੁ ਸਮੋਇ, ਸਬਦੁ ਵਰਤਾਇਆ॥’’ (ਮ:੧/੧੨੭੯) ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ? ‘‘ਸਤਿਗੁਰ ਬਾਣੀ, ਸਬਦੁ ਸੁਣਾਏ॥ ਇਹੁ ਜਗੁ ਹਰਿਆ, ਸਤਿਗੁਰ ਭਾਏ॥’’ (ਮ:੩/੧੧੭੬)

ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਹਰਿ ਥਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਰਧਾਨਤਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪਰਚਾਰੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੌਣ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਸਿੱਖ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੋ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ ਵੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਪਰਦਾ ਹਟਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਂਦਾ ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਮੰਜਲ ’ਤੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਤੇ ‘ਨਾਮ’ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ: ‘‘ਸਬਦੈ’’ ਕਾ ਨਿਬੇੜਾ, ਸੁਣਿ ਤੂ ਅਉਧੂ! ਬਿਨੁ ‘ਨਾਵੈ’ ਜੋਗੁ ਨ ਹੋਈ ॥’’ (ਮ: ੧/੯੪੬) ‘ਸ਼ਬਦ’ ਤੇ ‘ਨਾਮ’ ਦੋਨੋ ਹੀ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ‘‘ਸਤਿਗੁਰ ਤੇ ਨਾਮੁ ਪਾਈਐ ਅਉਧੂ! ਜੋਗ ਜੁਗਤਿ ਤਾ ਹੋਈ ॥’’ (ਮ: ੧/੯੪੬), ‘‘ਸਬਦੇ ਹੀ ਨਾਉ ਊਪਜੈ, ਸਬਦੇ ਮੇਲਿ ਮਿਲਾਇਆ ॥’’ (ਮ: ੩/੬੪੪) ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਸ਼ਬਦ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘‘ਗੁਰ ਸਬਦੀ ਖੋਲਾਈਅਨਿ, ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਜਪਾਨੀ॥’’ (ਮ:੩/੫੧੪) ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਰਹੱਸ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਖੁਲਦਾ ਹੈ। ਭੇਖੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਅਚੱਲ ਬਟਾਲੇ ਵਿਖੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਹ ‘ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ’ ਅੱਗੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵਰਨਣ ਇੰਝ ਕੀਤਾ ਹੈ: ‘‘ਸਿਧ ਤੰਤ੍ਰ ਮੰਤ੍ਰਿ ਕਰਿ ਝੜਿ ਪਏ, ਸਬਦਿ ਗੁਰੂ ਕੇ ਕਲਾ ਛਪਾਈ।’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਵਾਰ ੧/੪੨) ਸਿਧਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਖਸ਼ੀ ਉਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ‘‘ਬਾਬਾ ਬੋਲੇ ਨਾਥ ਜੀ! ਸਬਦੁ ਸੁਨਹੁ, ਸਚੁ ਮੁਖਹੁ ਅਲਾਈ। ਬਾਝੋ ਸਚੇ ਨਾਮ ਦੇ, ਹੋਰੁ ਕਰਾਮਾਤਿ ਅਸਾਂ ਤੇ ਨਾਹੀ।’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਵਾਰ ੧/੪੩), ‘‘ਗੁਰ ਸੰਗਤਿ ਬਾਣੀ ਬਿਨਾ, ਦੂਜੀ ਓਟ ਨਹੀਂ ਹਹਿ ਰਾਈ।’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਵਾਰ ੧/੪੨)

ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਸੇ ਆਲਾ (ਉੱਚ) ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਰੁੱਕਾ, ਪਰਵਾਨਾ ਜਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਨੀਸ਼ਾਣ ਕਹਾਉਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਕਾਰਜ ਨਜਿੱਠ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਰਨ ਕਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸਹੂਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਨੀਸ਼ਾਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨੀਸ਼ਾਣ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੁਖਵਾਕ ਹੈ: ‘‘ਏਕੋ ਸਬਦੁ, ਸਚਾ ਨੀਸਾਣੁ ॥ ਪੂਰੇ ਗੁਰ ਤੇ, ਜਾਣੈ ਜਾਣੁ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੧੮੯) ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ (ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਸਰਮੁ, ਕਰਮ ਤੇ ਸਚ ਖੰਡਿ) ਵਿੱਚੋਂ ‘ਸਰਮੁ ਖੰਡ’ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਘਾੜਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: ‘‘ਤਿਥੈ ਘੜੀਐ; ਸੁਰਤਿ, ਮਤਿ, ਮਨਿ, ਬੁਧਿ ॥ ਤਿਥੈ ਘੜੀਐ; ਸੁਰਾ ਸਿਧਾ ਕੀ ਸੁਧਿ॥’’ (ਜਪੁ, ਮ: ੧/੮) ਭਾਵ ‘ਸੁਰਤਿ, ਮਤਿ, ਮਨਿ, ਬੁਧਿ ਤੇ ਸੁਧਿ’ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਬੌਧਿਕ ਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਸਰਬ ਪੱਖੀ ਘਾੜਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ’ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ‘‘ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ, ਸਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ; ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਣੀਐ ॥’’ (ਮ: ੪/੩੦੪) ਦੀ ਹੁੱਬ (ਲਗਨ) ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਸ਼ਰਮ ਖੰਡੁ’ ਉੱਦਮ ਦਾ ਖੰਡ ਹੈ। ਇਹ ‘ਉੱਦਮ’ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ ਦਾ ਹੈ, ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਹੈ, ਸੱਚ ਦੀ ਲਗਨ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉੱਦਮ ਭਾਵ ਸੱਚ ਦੀ ਲਗਨ ਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸਵਾਰਦੀ ਹੈ: ‘‘ਨਾਨਕ ! ਸਚੁ ਸਵਾਰਣਹਾਰਾ॥’’ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: ‘‘ਏਕੋ ਨਾਮੁ ਹੁਕਮੁ ਹੈ..॥’’ (ਮ:੧/੭੧) ਦੀ ਸਮਝ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ‘ਗਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਤਤਬੁਧਿ’ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ‘ਗਿਆਨ’ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ‘ਧਿਆਨ’ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਸਮਰਪਣ ਹੈ, ‘ਤਤਬੁਧਿ’ ਆਤਮਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਜਪੁ’ ਅੰਦਰ ‘‘ਸੁਰਾ, ਸਿਧਾ ਕੀ ਸੁਧਿ॥’’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਗਹਿਣੇ ਵਾਂਗ ਘੜੀ ਗਈ ਸਰਬ ਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਖਸੇ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਘੜੀ ਹੋਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਹੀ ਪੱਖ: ‘ਜਤ, ਧੀਰਜ, ਮਤਿ, ਗਿਆਨ (ਵੇਦੁ), ਭਉ (ਡਰ), ਤਪ (ਕਰੜੀ ਘਾਲਣਾ) ਤੇ ਭਾਉ (ਪ੍ਰੇਮ)’ ਹਨ; ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ: ‘‘ਜਤੁ ਪਾਹਾਰਾ, ਧੀਰਜੁ ਸੁਨਿਆਰੁ ॥ ਅਹਰਣਿ ਮਤਿ, ਵੇਦੁ ਹਥੀਆਰੁ ॥ ਭਉ ਖਲਾ, ਅਗਨਿ ਤਪ ਤਾਉ ॥ ਭਾਂਡਾ ਭਾਉ, ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਤਿਤੁ ਢਾਲਿ ॥’’ (ਮ: ੧/੮) ਇਹੀ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਸ਼ਬਦ (ਆਚਰਨ) ਦੀ ਘਾੜਤ ਰੂਪ ‘ਸੱਚੀ ਟਕਸਾਲ’ ਹੈ।

‘ਸਬਦ’ ਸਚ ਹੈ, ‘ਸਬਦ’ ਲਈ ਮਰ ਮਿਟਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੀ ‘ਧੁਨਿ ਵਾਲੇ’ ਲੋਕ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਧੁਨਿ ਵਾਲੇ’ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਲਗਨ ਦੇ ਪੂਰੇ, ਸਿਦਕ ਦੇ ਪੂਰੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸੋਚ (ਧਾਰਨਾ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸਿਰ ਚਲਾ ਜਾਏ ਪਰ ‘ਸਚ’ ਦੀ ਹੇਠੀ (ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ) ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਂਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨੇ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ: ‘‘ਜਉ ਤਉ; ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ; ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ ॥ ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ; ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ; ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੪੧੨)

‘ਧੁਨਿ’ ਦੇ ਪੂਰੇ ਲੋਕ ਹੀ ਸੱਚੇ ਚੇਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਚ’ ਹੈ, ਜੇ ਸੁਰਤਿ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਤਰ ਤੀਕ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਲਗਨ ਹੈ, ਤਾਂ ‘ਸਚ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤੀ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਕਮਾਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਆਰਿਆਂ ਸਚਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਬੋਲੋ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ! ਧੁਨਿ ਦੇ ਪੱਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਇੰਝ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ‘ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ, ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ, ਹਠੀ, ਜਪੀ, ਤਪੀ, ਨਾਮ ਜਪਣ ਦੀ ਧੁਨਿ ਵਾਲੇ, ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਦੇਗ ਚਲਾਈ, ਤੇਗ ਵਾਹੀ ਦੇ ਸੂਰੇ, ਦੇਖ ਕੇ ਅਣਡਿਠ ਕੀਤਾ, ਧਰਮ ਲਈ ਸੀਸ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਬੇਅੰਤ ਤਸੀਹੇ ਸਹਿ ਕੇ ਵੀ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ, ਸਿੱਖੀ ਕੇਸਾਂ ਸੁਆਸਾਂ ਨਾਲ ਨਿਭਾਹੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ’ ਆਦਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਧੁਨ ਦੇ ਸੂਰੇ ਕਰਤੱਵ ਦੇ ਬਲੀ ਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨ ਦੇ ਸੂਰਿਆਂ ਤੇ ਕਰਤੱਵ ਦੇ ਬਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਕੇ ‘ਦੇਗ ਤੇਗ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ’ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇਗੀ। ‘ਬਿਰਦ ਕੀ ਪੈਜ’ ਰਹੇਗੀ, ‘ਪੰਥ ਕੀ ਜੀਤ’ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹ ਧੁਨ ਦੇ ਸੂਰੇ ‘ਸ਼ਬਦਗੁਰੂ’ ਦੇ ਚੇਲੇ ਹਨ। ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਦੀ ਧੁਨ ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ‘ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬਤ ਦਾ ਭਲਾ’ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸੋ, ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ‘ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ’ ਸਮੂਹ; ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਗੁਰ ਪੁਰਬ ਮਨਾਉਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ‘ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ, ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ॥’’ ਰਾਹੀਂ ‘‘ਦੀਵਾ ਬਲੈ, ਅੰਧੇਰਾ ਜਾਇ॥ ਬੇਦ ਪਾਠ ਮਤਿ, ਪਾਪਾ ਖਾਇ॥’’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ? ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ‘ਸਬਦ ਗੁਰੂ’ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹਨ-

(1). ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦੇ ‘ਪੂਰਨ ਸੱਚ’ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ‘ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ’ ਹੋਵੇ।

(2). ਆਪਣੀ ‘ਸੁਰਤਿ’ (ਧੁਨਿ) ਨੂੰ ਉਸ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਏ।

(3). ‘ਸੱਚ’ ਦੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ, ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਏ।

ਭਾਵੇਂ ਐਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕੋਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਨੀ ਪਵੇ। ‘ਸੂਝ, ਬੂਝ ਤੇ ਕਰਤੱਵ’ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਉੱਠੀ ਕੌਮ ਹੀ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’ (ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾਸਰੋਤ) ਮੰਨ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਨਾਲ ਹੀ ‘‘ਸਬਦਿ ਜਿਤੀ ਸਿਧਿ ਮੰਡਲੀ, ਕੀਤੋਸੁ ਅਪਣਾ ਪੰਥੁ ਨਿਰਾਲਾ॥’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਵਾਰ ੧, ਪਉੜੀ ੩੧ ) ਦੀ ਨਿਰੋਲਤਾ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ‘‘ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ, ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ॥’’ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ‘ਗੁਰੂ ਪੰਥ’ (ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ) ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਚਰਨ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੰਨਾਂ ਉੱਚਾ ਲੈ ਜਾਣਾ ਪਏਗਾ ਜਿੰਨੇ ਉੱਚੇ ‘ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ’ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ) ਜੀ ਹੀ ਹਨ ਤਦ ਹੀ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦਾ ਚੇਲਾ ਹੋਣਾ (ਸੇਵਕ ਕਹਾਉਣਾ) ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਗੁਰ ਪੁਰਬ ਦੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਟਾਫ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੱਖ-ਲੱਖ ਵਧਾਈ ਹੋਵੇ ਜੀ।

ਜਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸੁ, ਅਗਿਆਨੁ ਮਿਟੰਤੁ॥

ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ-94170-18531

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਸਰਬ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ, ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲੀ, ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਸਰਬੰਸ ਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਨੇ ਜਾਤਾਂ-ਪਾਤਾਂ, ਨਸਲੀ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਦੇਸ-ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ, ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮੂਹ ਧਰਮ ਹੀ ਸ਼ੁੱਭ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਮਲ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ, ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਲੜ ਖੜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕੇਵਲ ਮਨਘੜਤ ਨਿਰੀਆਂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਨੀਹਾਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ/ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਪੈਰ ਧਰਿਆ, ਇਸ ਨਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਬਾਰੇ ਬਣੀਆਂ ਥੋਥੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਝੁਠਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਦੇ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਬਚਨ ‘‘ਕੇਤੇ ਇੰਦ ਚੰਦ ਸੂਰ ਕੇਤੇ, ਕੇਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇਸ॥ (ਜਪੁ), ਕੋਟਿ ਸੂਰ ਜਾ ਕੈ ਪਰਗਾਸ॥…. ਕੋਟਿ ਚੰਦ੍ਰਮੇ ਕਰਹਿ ਚਰਾਕ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੧੧੬੩) ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੀਊਂਦੀਆਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਿਆਰੀ ਕੌਮ ਦਾ ਵਾਰਸ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਪੁਕਾਰ ਉਠਦਾ ਹੈ। ‘‘ਧੰਨ ਨਾਨਕ ਤੇਰੀ ਵਡੀ ਕਮਾਈ॥ ਵਡਾ ਪੁਰਖ ਪਰਗਟਿਆ, ਕਲਿਜੁਗ ਅੰਦਰਿ ਜੋਤਿ ਜਗਾਈ।’’ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵੀਨ, ਅਗਾਂਹ-ਵਧੂ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਜੁਗ ਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦਾ ਗੌਰਵ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਉਸ ਲਈ ਵਾਜਬ ਹੀ ਹੈ।

ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਦੁਖਦਾਈ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਕਿ ਪਰਸਪਰ ਵੰਡੀਆਂ, ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ, ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਬੇਗਾਨੇ ਸਮਝਣਾ, ਇਹ ਵਤੀਰਾ ਧਰਮ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਸੰਕਟ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ, ਤੇਗਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਲਹੂ ਪੀਣੇ ਮੈਦਾਨ ਤੱਕ ਵੀ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੁੱਜਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਇਕੋ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਫਿਰਕਿਆਂ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਸੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਸਲੀ ਭੇਦਭਾਵ ਕਾਰਨ ਇਕ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਕੌਮ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣ ਦੇ ਮਾਰੂ ਹਮਲੇ ਨਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਕਾਂਡ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਰਹਿਤ ਰੱਖਣਾ ਧਰਮੀ ਮਾਣ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਪਹਿਲੂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਜਿਹੀ ਰੋਕ ਟੋਕ ਭੇਦਭਾਵ ਜਨੂੰਨੀ ਜ਼ਬਰ ਤੇ ਬਿਖਾਧਾਂ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ‘‘ਸਗਲੇ ਜੀਅ ਤੁਮਾਰੇ’’ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਜ਼ਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹੈ। ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਐਸੀ ਜੰਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਲੜੀ ਗਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਜਾਂ ਵਜੂਦ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ‘‘ਸਵਾ ਲਾਖ ਸੇ ਏਕ ਲੜਾਊਂ॥’’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਲੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਦਾ ਰਣ ਵਿਚ ਜੂਝ ਮਰਨਾ ਧਰਮ ਦਾ ਅੰਗ ਜ਼ਰੂਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਪਤਨ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਰੀਤਾਂ, ਰਿਵਾਜ਼, ਕਰਮਕਾਂਡ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ, ਸੁਖਣਾ, ਚੜ੍ਹਾਵੇ, ਟੂਣੇ-ਟਾਮਣ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪੀਰਾਂ-ਫ਼ਕੀਰਾਂ, ਮੜ੍ਹੀਆਂ ਬੁੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਕਿਰਤਮ ਪੂਜਾ ਜਿਹੇ ਖੁਸ਼ਕੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਹ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗਿਰਾਵਟ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਤੈਹ ਫਰੋਲਣ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਹੀਣਤਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਧਰਮ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਮੰਨਣਹਾਰਿਆਂ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇ-ਪਰਵਾਹੀ ਤੇ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਾਰਨ ਧਰਮ ਪਾਖੰਡ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਤਮੇ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਵਿਚੋਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗੁਣ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਧਰਮ ਮੱਧਮ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਣ ਸਮਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਹੀਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਰਮ ਜਿਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੀਵੰਤ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਜੀਵਨ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਹੋਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਹਿਤ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਸਾਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਆਪਾ ਵਾਰਨ ਲਈ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਿਸੇ ਸੱਚੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਵੇ ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੂੜ ਮਤਿ ਜਾਂ ਨਿਜੀ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਾਰਜ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਤੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੜਗ ਨਾਲ ਹੀ ਆਲ ਜੰਜਾਲ, ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਕੂੜਾ ਕਰਕਟ ਪਰੇ ਕਰਕੇ ਅਨੰਦਮਈ ਜੀਵਨ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣਾ, ‘‘ਬਿਖ ਛੇਦਿ ਛੇਦਿ ਰਸ ਪੀਜੈ’’ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ : ‘‘ਗੁਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪਾਇਆ ਅਤਿ ਖੜਗ ਕਰਾਰਾ॥ ਦੂਜਾ ਭ੍ਰਮ ਗੜ ਕਟਿਆ ਮੋਹ ਲੋਭ ਅਹੰਕਾਰਾ॥ ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਮਨਿ ਵਸਿਆ, ਗੁਰ ਸਬਦਿ ਵੀਚਾਰਾ॥ ਸਚ ਸੰਜਮਿ ਮਤਿ ਊਤਮਾ ਹਰਿ ਲਾਗਾ ਪਿਆਰਾ॥ ਸਭੁ ਸਚੋ ਸਚੁ ਵਰਤਦਾ, ਸਚੁ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾ॥ (ਮਾਰੂ ਮ: ੪, ਪੰਨਾ ੧੦੮੧)

ਅਜਿਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵੀਚਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ‘‘ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਪਰਉਪਕਾਰ ਉਮਾਹਾ’’ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਇਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਗੁਰਮੁਖ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸੇਵਾ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋਵੇ, ਅੰਧੇਰਾ ਬਿਨਸੇ, ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਭਰੇ ਮਹੌਲ ਦੀ ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਰਚਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਸੇਵਾ ਗਾਖੜੀ ਜਾਂ ਔਖੀ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਗਲਤ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਕੱਚੀਆਂ-ਫੋਕੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨਾ ਹੀ ਸਰਬੋਤਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਖਾਲਸ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਨੀਆਂ ਜਾਂ ਦਾਹਵੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕਰਤੱਵ ਰਿਹਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਧਰਮ ਜਾਂ ਪੰਥ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਅਮਲੀ ਕਰਮ ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਿਪਰੀਤ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਪੰਥ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਗੌਰਵ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ? ਪਾਣੀ ਨੇ ਮੈਲ ਧੋਣੀ ਹੈ, ਸਵੱਛਤਾ ਨਿਰਮਲਤਾ ਦੇਣੀ ਹੈ ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਪਾਣੀ ਗੰਧਲਾ ਹੋ ਕੇ ਖੁਦ ਹੀ ਚਿੱਕੜ ਬਣ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮੈਲ ਕੱਟਣ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੋ ਧਰਮ ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਜੀਵੰਤ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਉਸ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਤੱਤ, ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਰਸ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰਹੱਸ ਪ੍ਰਬਲ ਰਹੇ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਿਖਾਰ ਤੇ ਵੀਚਾਰ ਦਾ ਕਾਰਜ ਚਲਦਾ ਰਹੇ। ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਉਸ ਧਰਮ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਇਧਰੋਂ ਉਧਰੋਂ ਉੱਗੇ ਖੁਦਰੇ ਕੰਡਿਆਲੇ ਬ੍ਰਿਛ ਬੂਟੇ ਆਪਣੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਦਬਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਕ ਨਵੀਨ ਯੁੱਗ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਖਮੀਰ (ਪਾਹ) ਇਸ ਅੰਦਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੋਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁਠੀ ਭਰ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀਆਂ ਜਾਂ ਅਨੁਆਈਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁੱਲਾਂ ਤੱਕ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਧਰਮ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਸਭ ਉੱਦਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਸੁਖਾਵੇਂ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸਾਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੀ ? ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਕਟ ਸਿੱਖੀ ’ਤੇ ਇਕ ਦਮ ਟੁੱਟ ਪਏ ਹਨ ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਜਾਂ ਖਾਤਮੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹਿਰੂਨੀ ਸੰਕਟਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣੀ ਆਸਾਨ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਘੁਣ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤਾਂ ਨਰੋਏ ਬ੍ਰਿਛ ਦੀ ਗੇਲੀ (ਤਣਾ) ਵੀ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਦਰ ਪੁਨਰ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਉੱਦਮ ਸੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਾਰੂ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਤੇ ਸੋਧਿਆ। ਗੁਰੂਧਾਮ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਜੀ ਮਾਲਕੀ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਥ ਦਰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਵਿਚੋਂ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰੜੀ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬੱਧੀ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਖਾਲਸ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਹੁਣ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਕਈ ਨਵੇਂ ਮਸਲੇ, ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨਿਰਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੌਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਛਤ੍ਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਕੇਂਦਰਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਅੱਜ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਨਾਤਾ ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਗਵਾਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ‘‘ਅਨੇਕ ਮਤੀ ਕੇ’’ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਚਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ‘‘ਗਿਆਨ ਹੀਣੰ ਅਗਿਆਨ ਪੂਜਾ॥ ਅੰਧ ਵਰਤਾਵਾ ਭਾਉ ਦੂਜਾ॥’’ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੀ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਜਨ ਸਮੁਦਾਇ ਦਾ ਵਜੂਦ ਕਿਸੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਟਿਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਜੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚੇਤੰਨ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਾਗਦੇ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਜੋ ਲੀਡਰੀ ਡੇਰੇਦਾਰੀ ਜਾਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਈ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਲੈਣ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਜਾਂ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਧਰਮ ਕੀ ਹੈ ? ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ, ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ। ਕਈ ਅਖੌਤੀ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੀ ਨਿਜੀ ਸਿੱਖੀ ਸੇਵਕੀ ਵਧਾਈ ਜਾਣੀ ਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੌਮ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਡੰਮ ਨਾਲ ਨੱਥੀ ਪਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖੀ ਸੇਵਕੀ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪਖੰਡੀ ਤੇ ਭੇਖਧਾਰੀ ਲੋਕ ਮਨਘੜਤ ਕੌਤਕੀ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਮਨ ਪ੍ਰਚਾਵਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਿੱਤ ਨਵੀਆਂ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ‘ਜਿੰਨੇ ਸੰਤ ਓਨੇ ਪੰਥ’ ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇੰਜ ਅੰਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਨਾਥਾਂ ਨਾਥੁ ਨ ਸੇਵਨੀ, ਹੋਇ ਅਨਾਥ ਗੁਰੂ ਬਹੁ ਚੇਲੇ॥ ਕੰਨ ਪੜਾਇ ਬਿਭੂਤਿ ਲਾਇ, ਖਿੰਥਾ ਪਖਰੁ ਡੰਡਾ ਹੇਲੇ॥ ਭੁਗਤ ਪਿਆਲਾ ਵੰਡੀਐ, ਸਿਧਿ ਸਾਧਿਕ ਸਿਵਰਾਤੀ ਮੇਲੇ॥ ਬਾਰਾਂ ਪੰਥ ਚਲਾਇਦੇ, ਬਾਹਰ ਵਾਟੀ ਖਰੇ ਦੁਹੇਲੇ॥ ਵਿਣ ਗੁਰ ਸਬਦ ਨ ਸਿਝਨੀ, ਬਾਜੀਗਰ ਕਰ ਬਾਜੀ ਖੇਲੇ॥ ਅੰਨੈ ਅੰਨਾ ਖੂਹੀ ਠੇਲੇ॥ ੫। ੧੫।

ਇਹ ਅਟੱਲ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਗੁਰੂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ, ਭਰਮਾਂ ਦੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਹੀ ਡੇਗਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਇਕੋ-ਇਕ ਵਸੀਲਾ ਉਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਵੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਰਲ ਤੇ ਸੌਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਤ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੇਂਦਰ ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸਾਲ ਦੇ ਕੋਰਸ ਕਰਵਾ ਕੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਤੇ ਕੀਰਤਨੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰਮਤਿ ਕੈਂਪਾਂ ਤੇ ਕੋਰਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਖਰਚੇ ਤੇ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਘਰ ਬੈਠਿਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਅਗੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਕਣ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੇਵਲ 12673 ਪਿੰਡ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਪਿੰਡ ਰਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਦਰਾਂ ਕੁ ਹਜ਼ਾਰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਆਪੀ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਆਪੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤਿ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇ ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਰਮਤਿ ਜਾਂ ਸਿੱਖੀ ਰਹੁਰੀਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ।

ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤਿ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਚੌਂਤਾ ਕਲਾਂ ਦਾ ਅੱਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਯਤਨ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਟਰੇਨਿੰਗ ਕੈਂਪ ਤੇ ਵੀਚਾਰ ਸੰਮੇਲਨ ਕੀਤੇ ਜਾਇਆ ਕਰਨਗੇ ਤਾਂ ਕਿ ਪਰਸਪਰ ਵੀਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਕੌਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਲਾਭ ਤੇ ਅਨੰਦ ਵੀ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਮਹਾਨ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਕਠਨ ਵੀ, ਲਗਨ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਧਕਾਂ, ਖੋਜੀਆਂ, ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ, ਸਹਾਇਕ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਪੰਥ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿੰਨੇ ਸਹਾਇਕ ਹੋਣਗੇ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਸੰਸਥਾ ਸਾਰਥਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਜਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਸਕੇਗੀ। ਜੇ ਇੰਜ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕਾਰਜ ਭਰਪੂਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਨਗਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਐਸਾ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਤੇ ਵੀਚਾਰਵਾਨ ਵਰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਆ ਜਾਣੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਮਾਜ, ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਲਈ ਸਹੀ ਸੇਧ ਮਿਲੇਗੀ, ਸਾਡਾ ਭਵਿੱਖ ਹੋਰ ਉੱਜਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਿੱਤ-ਨਵੀਆਂ ਉੱਗ ਰਹੀਆਂ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਤੇ ਮਨਘੜਤ ਮਨੌਤਾਂ ਆਪੇ ਬੇਅਰਥ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਜਨ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਸਤੀਆਂ ਜੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਮਿਲਵਰਤਨ ਦੇਣ ਤਾਂ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤਿ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਇਹ ਲਾਹੇਵੰਦੀ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕਾਰਜ 10 ਜੁਲਾਈ 1983 ਤੋਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੈਂਕੜੇ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਕੀਰਤਨੀਏ ਇਥੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬੜੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਲਜ ਨੇ ਸੰਗਤ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਸੀਸ ਸਦਕਾ ਆਪਣਾ 30 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਦਾਸ ਸਮੂਹ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ, ਪੰਥ ਦਰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣਾ ਮੇਹਰ ਭਰਿਆ ਹੱਥ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖੋਗੇ ਤਾਂ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਉਪਦੇਸ਼ ‘‘ਸਤਿਗੁਰ ਸਬਦਿ ਉਜਾਰੋ ਦੀਪਾ’’ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹੀਏ।

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ

 ਗਿਆਨੀ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਆਚਰਨ ਦੇ ਇਹ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਉ, ਨਿਰਵੈਰ ਭਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ (ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ) ਅਤੇ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਪਰ ਇਹ ਗੁਣ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਤਦ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇ ਇਹ ਗੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਬ ਜਾਂ ਇਸ਼ਟ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਪੂਜਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ‘‘ਜੈਸਾ ਸੇਵੈ, ਤੈਸੋ ਹੋਇ ॥’’ (ਮ:੧/੨੨੩) ਦਾ ਨਿਯਮ ਬੜਾ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਰੱਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ‘‘ਹੁਕਮੀ ਹੋਵਨਿ ਆਕਾਰ … ॥ (ਜਪੁ) ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੀ ਸਭ ਪਾਸੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਸਦੀ-ਅਣਦਿਸਦੀ ਹਰ ਵਸਤੂ ਰੱਬ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਗੁਣ ਰੱਬ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿ੍ਰਸ਼ਟਮਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਆਮ ਮਨੁੱਖਤਾ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਲ ਹੋਣਾ ਤੇ ਜ਼ਬਰ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਭੈ-ਭੀਤ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਮੋਮਨ-ਕਾਫ਼ਰ ਦੇ ਝਗੜੇ ਦੋਹਾਂ ਕੌਮਾਂ (ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ) ਦੇ ਵੈਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਜਸੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਖਪਾਤ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਵਿੱਚ ਨਿਘਰੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਰੱਬ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਪ੍ਰਚਾਰੇ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ‘‘ਆਪਿ ਨ ਡਰਉ, ਨ ਅਵਰ ਡਰਾਵਉ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੩੨੭) ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਇਹ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਇਸ ਲਈ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਕਿ ਕੌਮ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋ ਸਕੇ ਭਾਵ ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰੇਗਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਰਭਉ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਡਰਾਏਗਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਰਵੈਰ ਰੱਬ ਦਾ ਮੰਨਣਹਾਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਨੌਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿੱਚ ‘‘ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ ॥ ਕਹੁ ਨਾਨਕ, ਸੁਨਿ ਰੇ ਮਨਾ! ਗਿਆਨੀ ਤਾਹਿ ਬਖਾਨਿ॥’’ (ਮ: ੯/੧੪੨੭) ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ।

ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਭੀ ਰੱਬ ਨੂੰ ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਮੰਨਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿ੍ਰਪਾ-ਦਿ੍ਰਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਜੀਵਨ ਜੀ ਕੇ ਕੌਮੀ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸੁਖਾਵਾਂ, ਚੰਗੇਰਾ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਬਣਾ ਸਕੇ। ਸੁਖਾਵਾਂ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਲਈ ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ, ਮੀਰੀ ਤੇ ਪੀਰੀ, ਸੰਤ ਤੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਦੇਗ਼ ਤੇਗ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਰੱਬੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋਂ ਥਾਂ ਸਮੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੂਹੀ ਰਾਗ ਅੰਦਰ ਪੰਨਾ 735 ’ਤੇ ਇਹ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ: ‘‘ਤੇਰੇ ਕਵਨ ਕਵਨ ਗੁਣ ਕਹਿ ਕਹਿ ਗਾਵਾ, ਤੂ ਸਾਹਿਬ ਗੁਣੀ ਨਿਧਾਨਾ ॥’’ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਪਦੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਆਸ਼ੇ ਨੂੰ ਇੰਜ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ‘‘ਵਿਚੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚੇ ਪਾਣੀ, ਵਿਚਿ ਕਾਸਟ ਅਗਨਿ ਧਰੀਜੈ ॥ ਬਕਰੀ ਸਿੰਘੁ ਇਕਤੈ ਥਾਇ ਰਾਖੇ, ਮਨ! ਹਰਿ ਜਪਿ ਭ੍ਰਮੁ ਭਉ ਦੂਰਿ ਕੀਜੈ ॥੩॥’’ (ਮ: ੪/੭੩੫)

ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਅਚਰਜ ਖੇਡ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਇੱਕੋ ਡਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧੀ, ਕੋਮਲਤਾ ਭਰਿਆ ਫੁਲ ਵੀ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸੇ ਡਾਲੀ ਨੂੰ ਕੰਡੇ ਵੀ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀਚਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਕਤ ਕੀਤੇ ਹਨ:‘ਫੁੱਲ ਗੁਲਾਬ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਪੁਛਿਆ, ਅਵੇ ਕੋਮਲਤਾ ਦੇ ਸਾਈਂ! ਇਸ ਸੁਹਪਣ ਇਸ ਸੁਹਲ ਸੁਹਜ ਨੂੰ, ਹੈ ਕਿਉਂ ਕੰਡਿਆਂ ਬਜ ਲਾਈ? ਮਸਤ ਅਲਮਸਤੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਸੁਹਣੇ ਹੱਸ ਕਿਹਾ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਮੈਨੂੰ; ਤੋੜ ਨਾਹੀਂ ਦੀ ਫੱਟੀ ਭਾਵੇਂ, ਮੇਰੇ ਮੌਲਾ ਨੇ ਲਾਈ।’

ਹੋਰ ਵੇਖੋ ਬੱਦਲ, ਵਰਖਾ ਰਾਹੀਂ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਕਾਇਨਾਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹਰਾ ਭਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਦੋਂ ਆਪਸੀ ਟੱਕਰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸਮਾਨੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਵੀ ਇਹੋ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਕਠੋਰਤਾ ਤੇ ਕੋਮਲਤਾ। ਸਖ਼ਤੀ (ਕਠੋਰਤਾ) ਤੋਂ ਬਹਾਦਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੋਮਲਤਾ ਤੋਂ ਦਇਆ, ਪਿਆਰ, ਸੰਤੋਖ, ਸੀਲਤਾ ਆਦਿ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤਾਕਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੈ। ਜੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਗੁਣ ਵਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਝੁਕਾਉ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਸੋ ਉਦਾਸੀ, ਜਿ ਪਾਲੇ ਉਦਾਸੁ ॥ ਅਰਧ ਉਰਧ ਕਰੇ ਨਿਰੰਜਨ ਵਾਸੁ ॥ ਚੰਦ ਸੂਰਜ ਕੀ ਪਾਏ ਗੰਢਿ ॥ ਤਿਸੁ ਉਦਾਸੀ ਕਾ ਪੜੈ ਨ ਕੰਧੁ ॥’’ (ਮ: ੧/੯੫੨)

ਸੂਰਜ; ਗਿਆਨ, ਚਾਨਣ ਤੇ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਨਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਉੱਥੇ ਸੀਤਲਤਾ (ਠੰਢਕ) ਦਾ ਸੋਮਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਉਦਾਸੀ (ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ) ਜੀਵਨ ਲਈ ‘‘ਚੰਦ ਸੂਰਜ ਕੀ ਪਾਏ ਗੰਢਿ ॥’’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬੀਰ ਰਸ (ਬਹਾਦਰੀ) ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ (ਸੇਵਾ ਭਾਵ) ਦੋਨੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਕ ਨੰਬਰ 1171 ’ਤੇ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੀਚਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੈ ‘‘ਸੁਆਮੀ ਪੰਡਿਤਾ! ਤੁਮ੍ ਦੇਹੁ ਮਤੀ ॥ ਕਿਨ ਬਿਧਿ ਪਾਵਉ ਪ੍ਰਾਨਪਤੀ? ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ ਭੀਤਰਿ ਅਗਨਿ ਬਨਾਸਪਤਿ ਮਉਲੀ, ਸਾਗਰੁ ਪੰਡੈ ਪਾਇਆ ॥ ਚੰਦੁ ਸੂਰਜੁ ਦੁਇ ਘਰ ਹੀ ਭੀਤਰਿ, ਐਸਾ ਗਿਆਨੁ ਨ ਪਾਇਆ ॥੨॥’’ (ਮ: ੧/੧੧੭੧)

ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਕਿਸੇ ਫਿਰਕੇ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਮਜ਼੍ਹਬ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਹਾਂ ਅਧਰਮ ਦੇ ਹਰ ਰੂਪ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਭੇਸ ਜਾਂ ਬੁਰਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਤੇ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਅਧਰਮ ਨਾਲ, ਨਾ ਕਦੇ ਆਪ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸਮਝੋਤਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਜਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ, ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਇਹ ਬੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਧਰਮ, ਸਦਾ ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਰਕੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਿਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਧਰਮ ਲਈ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਖੁਲੇ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਜੁਰਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੱਚ ਸਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨੰਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਝੂਠ ਨੇ ਸੱਚ ਦੇ ਬਸਤ੍ਰ ਚੁਰਾ ਲਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਅਧਰਮ, ਧਰਮ ਦਾ ਬੁਰਕਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਲੀ ਭਾਲੀ ਲੋਕਾਈ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਧਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਟਪਲਾ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਰੂਪ ਸੁਮੇਲ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਮਾਨਵ ਮਾਤ੍ਰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਮਾਣ ਸਕੇ।

ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਆਤਮਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੂਜੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ। ਆਤਮਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ; ਭਰਮ, ਵਹਿਮ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਅਥਵਾ ਬੰਧਨ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ‘‘ਬੰਧਨ ਕਾਟਿ, ਮੁਕਤਿ ਗੁਰਿ ਕੀਨਾ ॥’’ (ਮ: ੫/੮੦੪), ‘‘ਫੂਟੋ ਆਂਡਾ ਭਰਮ ਕਾ, ਮਨਹਿ ਭਇਓ ਪਰਗਾਸੁ ॥ ਕਾਟੀ ਬੇਰੀ ਪਗਹ ਤੇ, ਗੁਰਿ ਕੀਨੀ ਬੰਦਿ ਖਲਾਸੁ ॥’’ (ਮ: ੫/੧੦੦੨)

ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰਕ ਆਜ਼ਾਦੀ (ਭਾਵ ਸੁਤੰਤਰਤਾ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ, ਵਿਦਿਆ ਹੁਨਰ (ਕਲਾ), ਸ੍ਵੈ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਤਮ ਵਿਸਵਾਸ਼ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਕੌਮ, ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸ੍ਵਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ ਜਾਂ ਹੈ ਉਹ ਹੀ ਪੂਰਨ ਉੱਨਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਲਈ ਸਰਬ ਪਿ੍ਰਅ ਤੇ ਸਰਬ ਹਿਤਦਾਇਕ ਨਿਯਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰੇਕ ਆਦਮੀ ਮਨ ਮਰਜ਼ੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਜਿਹੇ ਸ੍ਵਤੰਤਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਿਪਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਕੌਮ ਤੇ ਲੋਕਾਈ ਲਈ ਦੁਖਾਂ ਕਲੇਸਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਭਗਤੀ- ਸ਼ਕਤੀ, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ,, ਨਿਰਭਉ-ਨਿਰਵੈਰ, ਦੇਗ-ਤੇਗ਼, ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਸਨਾਤਨੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਘੜਿਆ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਕਤੀ ’ਤੇ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨਤੇ ਤਲਵਾਰ ਹੀ ਚੜ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਧੀ (ਜਾਈ) ਆਖਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਰਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਅਖਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਸਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਰੰਗੀਲੇ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਤੈਅ ਹੋਈ ਤਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਵੰਸ ਜਾਂ ਕੁਰਸੀਨਾਮਾ ਪੁੱਛਿਆ ਉਹ ਬੜਾ ਸ਼ਰਮਿਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਤਾਂ ਆਜੜੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਵਾਪਿਸ ਆ ਕੇ ਜਦੋਂ ਨਾਸਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨਦਿਆਂ ਆਖਿਆ ‘ਮਨਮ ਨਾਸਰ ਪਿਸਰਿ ਨਾਦਰ ਵ ਨਾਦਰ ਪਿਸਰਿ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ।’ ਭਾਵ ਆਖੀਂ ਕਿ ਨਾਸਰ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ ਤੇ ਨਾਦਰ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।

ਪਰ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਜੋਗੀਆਂ, ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ, ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਤੋਂ ਭਗੌੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਘਾੜਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚੱਲਨ, ਨਿਰਾਸਤਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੁਕਾਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੌਮ ਕਰਮ ਯੋਗ ਤੋਂ ਡਿਗ ਪਈ ਤੇ ਮੁਰਦਾ ਵਿਰਤੀ ਬਣ ਗਈ।

ਮਰਦਿਕਾਮਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮਾਯੂਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਗਰਕ ਹੋਈ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਹਲੂਣਿਆ ਤੇ ਫ਼ੁਰਮਾਇਆ ‘‘ਸੋ ਜੀਵਿਆ ਜਿਸੁ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਸੋਇ ॥ ਨਾਨਕ! ਅਵਰੁ ਨ ਜੀਵੈ ਕੋਇ ॥ ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ ॥ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ ॥ ਰਾਜਿ ਰੰਗੁ ਮਾਲਿ ਰੰਗੁ ॥ ਰੰਗਿ ਰਤਾ ਨਚੈ ਨੰਗੁ ॥ ਨਾਨਕ ਠਗਿਆ ਮੁਠਾ ਜਾਇ ॥ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਪਤਿ ਗਇਆ ਗਵਾਇ ॥’’ (ਮ: ੧/੧੪੨) ਇਹ ਅਣਖੀ ਜੀਵਨ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅੱਗੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਾਰ ਨੰਬਰ 24 ਦੀ ਪਉੜੀ ਨੰਬਰ 25 ਵਿੱਚ ਇੰਜ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ‘‘ਨਿਰੰਕਾਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਉ, ਨਿਰੰਕਾਰਿ ਆਕਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰੁ ਅੰਗਦੁ ਗੁਰੁ ਅੰਗ ਤੇ, ਗੰਗਹੁ ਜਾਣੁ ਤਰੰਗ ਉਠਾਇਆ। ਅਮਰਦਾਸੁ ਗੁਰੁ ਅੰਗਦਹੁ, ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਚਲਤੁ ਵਰਤਾਇਆ। ਗੁਰੁ ਅਮਰਹੁ ਗੁਰੁ ਰਾਮਦਾਸੁ, ਅਨਹਦ ਨਾਦਹੁ ਸਬਦੁ ਸੁਣਾਇਆ। ਰਾਮਦਾਸਹੁ ਅਰਜਨੁ ਗੁਰੂ, ਦਰਸਨੁ ਦਰਪਨਿ ਵਿਚਿ ਦਿਖਾਇਆ। ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਰ ਅਰਜਨਹੁ, ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦੁ ਨਾਉਂ ਸਦਵਾਇਆ। ’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ /ਵਾਰ ੨੪ ਪਉੜੀ ੨੫) ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਲਹਿਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪਉੜੀ ਦੀ ਅਖ਼ੀਰਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿ ‘‘ਗੁਰ ਮੂਰਤਿ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਹੈ, ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਵਿਚਿ ਪਰਗਟੀ ਆਇਆ। ਪੈਰੀ ਪਾਇ, ਸਭ ਜਗਤੁ ਤਰਾਇਆ।’’ ੨੫/੨੪॥

ਭਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ, ਨਿਰਭਉ-ਨਿਰਵੈਰ; ਸਿੱਖ-ਸੂਰਮੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿਦਵਾਨ ਕਵੀ ਸੱਜਣ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਕਤ ਕੀਤੀ ‘ਲੈ ਕਰ ਦੁਤਾਰਾ ਗਾਵੈ ਸੰਗਤਿ ਮੇਂ ਵਾਰ ਆਸਾ। ਪਕੜ ਦੁਧਾਰਾ ਬਾਹੈ ਸ਼ਤ੍ਰ ਸਿਰ ਆਰਾ ਹੈ। ਕੜਛਾ ਲੈ ਹਾਥ ਬਰਤਾਵਤ ਅਤੁਟ ਦੇਗ਼, ਕਠਿਨ ਕੋ ਦੰਡ ਬਾਣ ਵੰਧ ਕਰੈ ਪਾਰਾ ਹੈ। ਭਗਤਿ ਗਯਾਨ ਪ੍ਰੇਮ ਔਰ ਵੈਰਾਗ ਕੀ ਸੁਣਾਵੈ ਕਥਾ, ਚੜ ਕੈ ਤੁਰੰਗ ਜੰਗ ਲਲਕਾਰਾ ਹੈ। ਤਤ੍ਵ ਗਯਾਨੀ ਦਾਨੀ ਯੋਧਾ ਗਿ੍ਰਹੀ ਤਯਾਗੀ ਗੁਰੂ ਚੇਲਾ, ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਧੰਨ-ਧੰਨ ਜਨਕ ਹਮਾਰਾ ਹੈ।’

ਨਿਰਭਉ-ਨਿਰਵੈਰ, ਭਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ, ਦੇਗ਼-ਤੇਗ਼ ਪੰਥ ਕੀ ਜੀਤ ਆਦਿ ਕਥਨ ਸ੍ਵੈ ਸਤਿਕਾਰ (Self Respect ) ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਸ੍ਵੈ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਮਾਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸ੍ਵੈ ਮਾਣ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ੍ਵੈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚ ‘‘ਆਪੁ ਪਛਾਣੈ, ਸੋ ਸਭਿ ਗੁਣ ਜਾਣੈ ॥’’ (ਮ: ੩/੧੦੫੬) ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਵੈ ਮਾਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰ ਕੇ ਵੀ ਅਣਖ ਗ਼ੈਰਤ ਜਾਂ ਸ੍ਵੈ ਮਾਣ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨ ਕਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਵੈ ਸਤਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਨਿਰਭਉ-ਨਿਰਵੈਰ ਤੇ ਭਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਲਾਲਚ ਵਸ ਹੋ ਕੇ ਦਯਾਨਤਦਾਰੀ ਦਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦੇ, ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ-ਪਦਵੀ, ਗੁਰਸਿੱਖੀ, ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ੍ਵੈ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।

ਸ੍ਵੈ ਸਤਿਕਾਰ ਵਾਲੇ ਨਿਰਭਉ-ਨਿਰਵੈਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੂਠੇ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜ ਕੇ, ਸੰਗਤ ਦੇ ਜੋੜੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ, ਪੱਖਾ ਝੱਲ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਢੋਹ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਤਿਕਾਰ ਅਧਿਕ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਅਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰੀ ਲੋਕ ਉਚ ਸਿੰਘਾਸਨਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਢਾਡੀ ਨੱਥ ਮਲ ਤੇ ਅਬਦੁਲਾ ਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨਿਰੂਪਣ ਇੰਜ ਕੀਤਾ ‘ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਬੱਧੀਆਂ, ਇਕ ਮੀਰੀ ਦੀ ਇਕ ਪੀਰੀ ਦੀ। ਇਕ ਅਜ਼ਮਤ ਦੀ ਇਕ ਰਾਜ ਦੀ, ਇਕ ਰਾਖੀ ਕਰੇ ਵਜ਼ੀਰੀ ਦੀ। ਹਿਮਤਬਾਹਾਂ ਕੋਟ ਗੜ੍ਹ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਲਖ਼ ਬਖ਼ੀਰ ਦੀ। ਨਾਲ ਸਿਪਾਹੀ ਨਾਲ ਨੀਲ, ਮਾਰ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਕਰੇ ਤਗੀਰ ਦੀ। ਪਗ ਤੇਰੀ ਕੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ। ’

ਇਸ ਸਾਰੀ ਵੀਚਾਰ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਨੇ ਮਾਨਵਤਾ, ਖਾਸ ਕਰ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਵੀਚਾਰ ਰੱਖੇ:

(1). ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਜਾਤਪਾਤ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਤੇ ਇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਅਨਿਆਏ, ਧੱਕਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?

(2). ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਪਰਾਧੀਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੈ?

(3). ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤਿ੍ਰਸ਼ਨਾ ਜਾਲ ਤੇ ਕਪਟਜਾਲ, ਪਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸੰਗ, ਸ਼ਰਾਬ, ਤੰਬਾਕੂ, ਫੈਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਨੋਖੇ ਜ਼ਬਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?

(4). ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੋ ਹੋ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੈਂਕੜੇ ਵਿਚੋਲੇ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?

(5). ਕੀ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜਕ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਜਾਂ ਇਕਾਂਤ ਸਮਾਧੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸਾਧਨਾ? ਕੀ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਸੁਖਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਜਾਂ ਤੰਗ ਨਜ਼ਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?

ਆਉ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੁਕਤਿਆਂ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਮਾਨਵਤਾ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨਿਰਭਉ-ਨਿਰਵੈਰ, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ, ਭਗਤੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ੍ਵੈ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਸ੍ਵੈ ਮਾਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀ ਸਕੀਏ।