ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ

ਕਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ

ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਮੇਂ ਅਕਸਰ ਲੇਖ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ ‘ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਮੇਲਾ/ਮੈਚ’ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੱਜ ਕੇ ਝੂਠ ਲਿਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਕੱਲ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਰਨਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਵੇਖਿਆ ਤਦ ਇਹ ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰੀ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸੱਚ-ਲੱਚ ਲਿਖਾਂ।
ਮੇਰੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਵਾਲੇ ਦੋਸਤ ਅਕਸਰ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਲੰਗਰਾਂ ਦੀ ਕੌਮ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜੋ ਕਦੇ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜਦੇ ਸੀ ਅੱਜ ਕੱਲ ਲੰਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੌਲਾ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਵੋਟਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਜੋਗੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਲਗਾਉਣਾ ਗ਼ਲਤ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਲੰਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਲੰਗਰਾਂ ਲਈ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੱਲ 07 ਮਈ ਨੂੰ ਬਰਨਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੋ ਕੁਝ ਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਬਰਨਾਲਾ ਸਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਿੱਲੋਮੀਟਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਲਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ 30-35 ਮੋਟਰ ਸਾਇਕਲਾਂ ਉਪਰ ਮੁੰਡੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਦਸਤਾਰਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਰੁਮਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਜੈਕਾਰੇ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਸ ਪਿੱਛੇ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੱਡੀ ਅਤੇ 10-15 ਮੋਟਰ-ਸਾਇਕਲਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜਵਾਨ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਮੋਟਰ ਸਾਇਕਲਾਂ ’ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਟਾਵਾਂ ਟਾਵਾਂ ਸੀ।
ਇਹ ਮੋਟਰ-ਸਾਇਕਲਾਂ ਸਕੂਟਰਾਂ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ 90% ਮੰਡੀਰ ਸੀ, ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਰੋਕ ਟੋਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਉੱਥੇ ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੰਡੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖੀ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੁਦ ਵਾਲ ਜੈੱਲਾਂ ਲਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਕੂਟਰ ਉੱਪਰ ਤਿੰਨ ਮੁੰਡੇ ਜੋ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਮੋਨੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਰੁਮਾਲ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਉਹਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗੇ ਵਾਲਾ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ‘ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖਾਲਸਾ।’ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਉਹ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਜਿਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸ ਰਹੀ ਉਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ‘ਖਾਲਸਾ’ ਸ਼ਬਦ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਤਦ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਗੱਡੀਆਂ ਆਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਜਿਪਸੀਆਂ, ਪਿੱਛੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਖਰੀਦੀਆਂ ਕਾਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਨਗਾਰਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਲਕੀ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਗੱਡੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਸੀ। ਇਸ ਬੱਸ ਵਿੱਚ ਸਪੀਕਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਸਪੀਕਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ 20-25 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਪਰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਪੀਕਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਉਹ ਪਾਲਕੀ ਵਾਲੀ ਗੱਡੀ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਤੱਕ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਸਪੀਕਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ?। ਅਗਰ ਸਪੀਕਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋਕ ਬੱਸ ਵੱਲ ਭੱਜ ਭੱਜ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਬੱਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਗਾ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਨਾਲ ਪਾਪ ਧੋਤੇ ਜਾਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਹੀ ਇਹੋ ਜਹੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕਾਫਲੇ ਵਿੱਚ ਐੱਸ. ਜੀ. ਪੀ. ਸੀ. , ਫਾਇਰ ਬ੍ਰੀਗੇਡ, ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਸਨ। ਆਦਿ।
ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ ਪਰ ਅੱਜ ਕੌਮ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਏਦਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਉੱਪਰੋਂ ਸਾਡੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਇਹ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰੋਂ ਇਹ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਲੰਘ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਰਸਤੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਜੇਕਰ ਏਦਾਂ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਮਿ੍ਰਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿੱਥੇ ਏਨੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਚਰਨ ਪਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਹਿਰ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰਦੇ। ਜੇਕਰ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੀਕਰ ਲਗਾ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਪਰ ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜੇਕਰ ਕੌਮ ਦੇ ਆਗੂ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਏਦਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯੁਧ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੇਣ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਪੂਰੀ ਲੁਕਾਈ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਏਦਾਂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਭਾਂਡਾ ਭੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੱਥੋਂ ਚੌਧਰ ਖੁੱਸ ਜਾਵੇਗੀ।
2-3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਸੜਕ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਫਰੂਟੀਆਂ, ਕੇਲੇ, ਲੱਡੂ, ਬਦਾਨਾ, ਜਲ ਦੀਆਂ ਛਬੀਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬੜਾ ਕੁਝ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਖਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਫੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਉਸ ਢਾਈ ਕਰੋੜ ਦੀ ਬੱਸ ਵੱਲ ਭੱਜ ਲੈਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਰੱਬੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਰੱਬੀ ਫੁਰਮਾਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿੰਘ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਪਰ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ’ਤੇ ਖਰੇ ਨਾ ਉੱਤਰ ਸਕੇ ਅਤੇ 300 ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਲਿਆ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ-ਕੱਲ ਲੋਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲੂਸ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ………

ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ

-ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ- 94635-53962

ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੀ ਦਸਤਾਰ (ਪਗੜੀ) ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪੱਗ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਹੀਓਂ ਤਾਂ ‘ਪੱਗ ਰੱਖਣੀ’ ਭਾਵ ਲਾਜ ਰੱਖਣਾ ‘ਪੱਗ ਨੂੰ ਦਾਗ਼ ਲੱਗਣਾ’ ਭਾਵ ਇੱਜਤ ਨੂੰ ਆਂਚ ਆਉਣਾ ਆਦਿ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆਮ ਪੱਗ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਮਸਲਾ ਅੱਜ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਕ ਚੁਣੌਤੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਭਰਿਆ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਸਲੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ’ਚ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਰਦਾਰੀ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਸਿਰ ’ਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਭਈਏ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਕੇਸਾਂ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰ ਨਾਲੋਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਪੱਗ ਨਾਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਟੁੱਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ 1974 ’ਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੰਦਰਾਲਾ ਢੀਂਡਸਾ (ਪਟਿਆਲਾ) ਜਦੋਂ ਦਸਵੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਕਲਾਸ ਦੇ 43 ਮੁੰਡਿਆਂ ’ਚੋਂ 25-30 ਮੁੰਡਿਆਂ ’ਚ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਪੱਗ ਨਹੀਂ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਦੋ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਅਤੇ ਦੋ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਸਨ। ਬਾਕੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ’ਚ ਦੋ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡੇ ਵੀ ਪੱਗ ਬੰਨਦੇ ਸੀ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਲਾਜ ਖ਼ਾਤਰ ਆਪਣੀਆਂ ਅਨਮੋਲ ਜਿੰਦਗੀਆ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਈਆਂ ਅੱਗੇ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਬੜੇ ਅਫਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੇਸ ਕਤਲ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਰੁਝਾਣ ਮਾਪਿਆਂ ਅੰਦਰ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬੱਚਾ ਖੁਦ ਵੀ ਕੇਸ ਕਟਵਾਉਣ ਲਈ ਅੱਜ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕੇਸ ਕਟਵਾਉਣ ਲਈ ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੈ।

ਬੱਚੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਰੀਸੋ ਰੀਸ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਤੇ ਫਿਰ ਸਮਾਜ ਪਾਸੋਂ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੀ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਜੋ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ ਅਗਰ ਦੂਜੀ ਤੇ ਤੀਜੀ ਸਟੇਜ਼ ’ਤੇ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਉਸ ਵਿਚ ਪਰਪੱਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਠੋਸ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।

ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵਸਾਉਣ ਦੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੋਲ ਮਾਂ ਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਕੇਸ ਸੰਵਾਰਨ ’ਤੇ ਬੱਚਾ ਰੋਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਬਰ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਈ ਮਾਂਵਾਂ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਕੇਸ ਸੰਵਾਰਨ ਤੋਂ ਅੱਕ ਕੇ ਹੀ ਨਾਈ ਦੇ ਪਾਸ ਭੇਜ ਕੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਮਾਂਵਾਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਾਂਵਾਂ ਹੀ ਬਿਊਟੀ ਪਾਰਲਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਵਧੀਆ ਰੁਝਾਨ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਆਰੰਭਿਆ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਸਰਾਹੁਣਾ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਕਰਨ ਦੇ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਵੀ ਇਹ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ; ਸਾਡੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਾਉਣੇ ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਚੇ ਅੰਦਰ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਉਚਿਤ ਇਨਾਮ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।

ਸੋ, ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦਸਤਾਰਬੰਦੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਰੀ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਉਲੀਕੇ ਜਾਣ ਜਿਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਪਟਕੇ, ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਦਿ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕੇਬਲ, ਟੀ.ਵੀ. ਚੈਨਲਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲੇ ਸੀਰੀਅਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਚੈਨਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਵਿਦਿਅਕ ਦੂਜੇ ਚੈਨਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਡੇ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਹਨ। ਸਿਰਫ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੇਸ ਵਾਲਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜਦੋਂ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬੀੜੀ ਪੀਂਦੇ ਤੇ ਜਰਦਾ ਮਲਦੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਿਰ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਨਾਂ ਇਹ ਲੋਕ ਵੀ ਵਾਲ ਕਟਵਾ ਲੈਂਦੇ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਢਾਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡੇਰਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਉਂ ਸਿੱਖੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਫਰੀਦਾ ! ਗੋਰ ਨਿਮਾਣੀ ਸਡੁ ਕਰੇ॥

ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਸਰਹੱਦੀ

ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਅਵੱਸ਼ ਮਰਨਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ: ‘‘ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਕਾਲਹਿ ਖਰਨਾ॥’’ (ਮ: ੫/੭੪੦)
ਫਰੀਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਬਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲੀ ਘਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ, ਮੌਤ ਅਥਵਾ ਕਬਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ। ਕਬਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਡਰ ਨਾ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਅਸਲੀ ਟਿਕਾਣਾ ਹਾਂ। ਆਖ਼ਰ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਹੀ ਆਉਣਾ ਹੈ। ‘‘ਫਰੀਦਾ! ਗੋਰ ਨਿਮਾਣੀ ਸਡੁ ਕਰੇ, ਨਿਘਰਿਆ ਘਰਿ ਆਉ॥ ਸਰਪਰ ਮੈਥੈ ਆਵਣਾ, ਮਰਣਹੁ ਨਾ ਡਰਿਆਹੁ ॥’’ (ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ/੧੩੮੨)
ਕਬਰ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣਾ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਉਜ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਜਲਾਉਦੇ ਅਥਵਾ ਸਾੜਦੇ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਸਪੁਰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਿਚ ਗ਼ਰੀਬ ਦੀ ਮੌਤ ਭੁਗਤਾਣੀ ਵੀ ਬੜੇ ਮਹਿੰਗੀ ਰੂਪ ਦੀ ਹੈ। ਲਕੜੀਆਂ, ਸਮਗਰੀ ਅਤੇ ਘਿਉ ਆਦਿ ’ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਖ਼ਰਚ ਆਉਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੌਥੇ ਜਾਂ ਅੰਗੀਠੇ ਦੀ ਰਸਮ ਉਪਰੰਤ ਫੁਲ (ਅਸਥੀਆਂ) ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਹਰਦੁਆਰ ਜਾ ਕੇ ਪਾਉਣ ’ਤੇ ਵੀ ਖ਼ਰਚ ਬਹੁਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਫੁਲ ਤੇ ਰਾਖ ਅੱਡ ਅੱਡ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਨੇੜੇ ਕਿਸੇ ਵਗਦੇ ਜਲ ਵਿਚ ਪਰਵਾਹ ਕਰ ਦਿਉ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਰੀਸੇ ਹਰਦੁਆਰ ਦੀ ਥਾਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਜਾਂ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿਖੇ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹੁਣ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਬਾਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਫੱਟੇ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬਟਨ ਦਬਾਉਦੇ ਹਨ, ਬਸ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਾਖ ਦੀ ਮੁੱਠ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਸੰਤ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਵਸੀਅਤ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਦੀ ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਲ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਜਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਬਣ ਜਾਏ।
ਪਾਰਸੀ ਲੋਕ ਇੱਕ ਖੂਹ ਦੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਰੱਖ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਉਡਾਰੂ ਜਾਨਵਰ, ਗਿਲਝਾਂ, ਕੀੜੇ, ਮਕੌੜੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਾਸ ਚੰਰੁੂਡ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਆਦਿ ਖੂਹ ਵਿਚ ਜਾ ਡਿਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀਰ ਦਬਦੇ ਹਨ। ਵਸੋਂ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਮੁਸਲਮ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਬਰਸਤਾਨ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਰਹੀ। ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਪਾਕਸਤਾਨੀ ਅਖਬਾਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਗਿਰੋਹ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚੋਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਐਕਸਪੋਰਟ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ ਧਨ ਕਮਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਿਬਾਰਟਰੀਆਂ ਲਈ ਵੱਡੇ ਮੁਲ ’ਤੇ ਖਰੀਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਿਮਾਚਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਆਬਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਨੋਖਾ ਤਰੀਕਾ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੁਰਦੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਇਕ ਭਖਦਾ ਅੰਗਿਆਰ ਪਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਗਨੀ ਸਪੁਰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜ ਤੋ ਹੇਠਾਂ ਵਗਾਹ ਕੇ ਸੁਟ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਮਿਰਤਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਥੋਹੜੇ ਜਿਹੇ ਬਾਲਣ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਕੱਚਾ ਭੁੰਨਾ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕੱਚਾ ਭੁੰਨਾਂ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹਜ਼ਮ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਚੀਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉੱਥੇ ਬੱਚਾ ਮਰਨ ’ਤੇ ਦਫਨਾਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੀ ਕਬਰ ਵਿਚ ਖਿਡੌਣੇ ਆਦਿ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਿਸਰ ਦੇ ਇਕ ਅਮੀਰ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਿਛੜਨ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣ ਦੀ ਕਬਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪੂਰੇ ਪੱਕੇ ਕੋਠੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਚ ਮੁਰਦੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਨ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਰੱਖ ਕੇ ਨਾਲ ਇਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਵੀ ਦਫਨਾਉਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਹ ਕੁਝ ਵੰਨਗੀਆਂ ਹਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਰਵਾਇਤਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।
ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਕਿ ਅਗਰ ਜੀਵਦਿਆਂ ਰਾਮ ਦੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਜੀਵਨ ਬਦਲਾਵ ਕਰਕੇ ਆਦਰਸ਼ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਮਾਣਿਆਂ ਤਾਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਤੁਸੀਂ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਚੰਦਨ ਚੜਾਓ ਜਾਂ ਗੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਓ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ‘‘ਜੇ ਮਿਰਤਕ ਕਉ ਬਿਸਟਾ ਮਾਹਿ ਰੁਲਾਈ ॥ ਤਾਂ ਮਿਰਤਕ ਕਾ ਕਿਆ ਘਟਿ ਜਾਈ ? ॥੩॥ ਕਹਤ ਕਬੀਰ, ਹਉ ਕਹਉ ਪੁਕਾਰਿ ॥ ਸਮਝਿ ਦੇਖੁ, ਸਾਕਤ ਗਾਵਾਰ ! ॥ ਦੂਜੈ ਭਾਇ, ਬਹੁਤੁ ਘਰ ਗਾਲੇ ॥ ਰਾਮ ਭਗਤ, ਹੈ ਸਦਾ ਸੁਖਾਲੇ ॥’’ (ਮ: ੫/੧੧੬੦)

ਮਨਿ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ॥

ਬੀਬੀ ਮਨਰਾਜ ਕੌਰ-98555-61976

ਪਿਆਰੇ ਨਿੱਕਿਓ ਬੱਚਿਓ ! ਸੋਹਣਿਓ !

ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ॥ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਹਿ॥

ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਗੱਲ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਜੀਅ ’ਤੋਂ ਸੁਣਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਵੀ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਉਪਰ ਜਿਹੜੀ ਤੁਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਹ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਇਤਨਾ ਤਾਂ ਆਪਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਵੀ ਬੜਾ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ, ‘ਮਨ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਨਾਲ ਜੱਗ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’ ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਅਲੱਗ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਜੱਗ ਅਲੱਗ ਚੀਜ਼। ਮਨ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਗ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ। ਫਿਰ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਨਾਲ ਬਾਹਰਲਾ ਜੱਗ ਕਿਵੇਂ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ ਬੜਾ ਲਾਇਕ, ਆਗਿਆਕਾਰ, ਸਿਆਣਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਸੋਹਣੇ ਨੰਬਰ ਲੈ ਕੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚੋਂ ਫਸਟ ਆ ਕੇ ਬਲਕਿ ਕਲਾਸ ’ਚੋਂ ਵੀ ਫਸਟ ਆ ਕੇ ਨੌਂਵੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਬਦਲ ਕੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਸੀਨੀਅਰ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਐਡਮਿਸ਼ਨ ਲੈਣੀ ਪਈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਕੂਲ ਅੱਠਵੀਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਪਿੰਡ, ਨਵਾਂ ਸਕੂਲ, ਨਵਾਂ ਮਾਹੌਲ, ਨਵੇਂ ਟੀਚਰ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਹੀ ਦੋਸਤ ਸਨ। ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੁ ਦਿਨ ਓਪਰਾ ਲੱਗਾ ਪਰ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਿਲਾਪੜੇ ਸੁਭਾਉ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਣ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਬਣਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲੜਕਾ ਸੀ। ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ’ਤੋਂ ਇਸੇ ਹੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਸੀ, ਲਗਾਤਾਰ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਟੀਚਰ ਉਸ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਾਰੇ ਮੁੰਡੇ ਉਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਕੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਲਿਖਦਾ ਜਾਂ ਰੋਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਸੁਭਾਵ ਕਾਰਨ ਸਾਰਿਆਂ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਗ਼ਲਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸੋਚ ਗ਼ਲਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਤੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤਾਂ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸਾਂਝ ਵਧਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਤਾਂ ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਾਪੀ ਉਸ ਅੱਗੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ‘ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਮੇਰਾ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਮੇਰੇ ਪਾਪਾ ਬੜੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਮੰਮੀ ਜੀ ਵੀ ਵਧੀਆ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਾਪਾ ਜੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਮੀ ਜੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣਾ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜੇ ਪੜ੍ਹ ਲਿਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੇਈਮਾਨ ਹੀ ਬਣਨਾ ਹੈ, ਚਲਾਕੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਹੀ ਸਿਖਣੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹੀ ਚੰਗੇ ਹਾਂ। ਬਸ ਜਦ ’ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੀ ਹੈ ਮੇਰਾ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ’ਤੋਂ ਮੰਮੀ ਤੇ ਡੈਡੀ ਦੀ ਡਾਂਟ ਤੇ ਮਾਰ ਖਾ ਕੇ ਰੋਜ਼ ਸਕੂਲ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਫਿਰ ਡਾਂਟ ਤੇ ਮਾਰ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਫਿਰ ਇਹੀ ਕੁਝ ਪਰ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।’

ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਨ ਭਰ ਆਇਆ ਪਰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਲਵਕੜੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, ਵੀਰੇ! ਇਹ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗਲ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਜੋ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹ ਗ਼ਲਤ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਮਲ ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।’

ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਭਰਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ’ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚੁਪ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ਵੀਰੇ ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਨ ਪੱਕਾ ਕਰੋ। ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਪਛਾਣੋ। ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣਾ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੋ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਸ਼ੋਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ।’

ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ: ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ! ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਲ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਲ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ: ਹੱਲ ਹੈ ਵੀਰੇ! ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਦਾ ਹੱਲ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰੋ। ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣੋ ਪਰ ਬੇਈਮਾਨੀ ਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤ ਖ਼ੋਰੀ ਨਾ ਕਰੋ ਸਗੋਂ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਐਸੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣੋ ਕਿ ਦੂਜੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ’ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈਣ।

ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ: ਗੱਲ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ ਪਰ ਮੈਂ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਪਿਛੜ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਹ ਹੁਣ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ।

ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ: ਕੁਝ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ। ਆਪਾਂ ਰਲ਼ ਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਾਂਗੇ ਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਨੰਬਰ ਲੈ ਕੇ ਅਗਲੀ ਕਲਾਸ ’ਚ ਚੜ੍ਹੋਗੇ ਫਿਰ ਆਪੇ ਸਭ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ: ਠੀਕ ਹੈ ਵੀਰੇ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਤਨੀ ਹਿੰਮਤ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।

ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ: ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਵੀਰੇ! ਹੁਣ ਦੇਖਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।

ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਦਿਨ ਰਾਤ ਇਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਅੰਮਿ੍ਰਤ ਛੱਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਵਾਲਾ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਵਕਤ ਬਦਲਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੇ ਕਾਇਲ ਹੋਏ ਤੇ ਉਸ ’ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪਿਛਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਪਰ ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਹੋ ਗਿਆ ਸੋ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੱਜ ’ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ’ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਪੁਨੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਕੇ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਤੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਵਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ‘ਮੇਰੇ ਇਸ ਵੀਰ ਨੇ ਜੇ ਮੈਨੂੰ ਮਨ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ।’

ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਹ ਤੁਕ ‘‘ਮਨਿ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ’’ ਦੀ ਸਮਝ ਇਸ ਵੀਰ ਕਰਕੇ ਆਈ ਹੈ।

ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਅਮੀਰ ਘਰਾਇਆਂ ਨੂੰ ਰਿਆਇਤਾਂ

ਸ. ਨਰਭਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-093544-30211

ਸਾਲ 2013 ਦਾ ਬਜਟ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿੱਤ ਮੰਤ੍ਰੀ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਖੇਤੀ ਲਈ ਇਸ ਸਾਲ ਸੱਤ ਲੱਖ ਕ੍ਰੋੜ ਰੁਪਏ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ’ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2012-13 ਨੂੰ ਇਹ ਰਕਮ ਪੌਣੇ ਛੇ ਲੱਖ ਕ੍ਰੋੜ ਸੀ ਅਤੇ 2011-12 ’ਚ ਪੋਣੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਕ੍ਰੋੜ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਵੱਡੀ ਰਕਮ 4% ਵਿਆਜ ਦਰ ਨਾਲ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸਭ ’ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਵਜੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇੱਕ ਰਾਹਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਇੱਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਖਬਰ ਛਾਪ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੰਗੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਇਹ ਰਾਸ਼ੀ ਕਿਥੇ ਗਈ?

ਵਿੱਤ ਮੰਤ੍ਰੀ ਦੇ ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਸੱਤ ਲੱਖ ਕ੍ਰੋੜ ਦੀ ਰਾਸੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਕ੍ਰੋੜ ਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਜਦਕਿ 6,50,000 ਕ੍ਰੋੜ ਖੇਤੀ ਵਪਾਰਕ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰੜ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 4% ਵਿਆਜ ਦਰ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਜ਼ਾ ਘੋਟਾਲਾ ਸਾਰੇ ਘੋਟਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। 2-ਜੀ ਸਪੈਕਟਰਮ, ਕੋਲਾ ਵੰਡ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਘੋਟਾਲੇ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤੀ ਘੋਟਾਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੋਣੇ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਰਕਮ ਖੇਤੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ਼ ਹਿਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੇ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਸੱਜਣ ਸ਼ਾਇਦ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਟੀ. ਵੀ. ਚੈਨਲ ਉੱਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰੇਲ ਮੰਤ੍ਰੀ ਪਵਨ ਕੁਮਾਰ ਬਾਂਸਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ਰਮ ਵੱਲੋਂ 15 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਟੀ. ਵੀ. ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਮਹਿਜ਼ 3% ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਆਜ ਦਰ ’ਤੇ ਕਰਜ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਖੇਤੀ ਵਪਾਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 4% ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਆਜ ਦਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਜ਼ਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਾਲ 2000-2010 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਖੇਤੀ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ 755 ਫ਼ੀ ਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 15 ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਢਾਈ ਲੱਖ ਕਿਸਾਨ ਆਤਮ ਹਤਿਆ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ 42% ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀ ਛੱਡਣ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਅਜੇਹੇ ਮੌਕੇ ਸਸਤੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਤਾਂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਇਕਾਈਆਂ ਨੂੰ ਮਹਿਜ਼ 0.1% ਵਿਆਜ ਦਰ ’ਤੇ ਹੀ ਕਰਜ਼ੇ ਮੁਹਈਆ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੱਖਾਂ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ’ਚ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਕਰਜਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਹਿ ਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਵੱਡੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਾਲ 2007 ’ਚ ਬੈਂਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਖੇਤੀ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਹਿਸੇਦਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ 3.77% ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 96.23% ਕਰਜ਼ੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਵਪਾਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਾਲ 2011-12 ’ਚ ਪੌਣੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਕ੍ਰੋੜ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਖੇਤੀ ਹਿਤ ਦੇਣੇ ਸਨ ਪਰ ਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਲੱਖ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਲੱਖ ਕ੍ਰੋੜ (ਭਾਵ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਰਕਮ ’ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ) ਵੰਡੇ, ਪਰ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਿਸੇਦਾਰੀ ਕੇਵਲ 5.71% ਸੀ। ਬਾਕੀ 94.29% ਕਰਜ਼ੇ ਉਹੀ ਖੇਤੀ ਵਿਕਾਸ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਖੇਤੀ ਵਿਚਲੀ ਬੁਰਜ਼ੁਆ ਪਰਤ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ। ਪਿਛਲੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਸੁਨਿਸ਼ਚਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੈਂਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ 18% ਟੀਚੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰ ਸਕਣ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬੈਂਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੇਤੀ ਵਾਪਾਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਜ਼ਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੜੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਸਾਲ 2000 ’ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤੀ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰਿੱਪ ਸਿੰਚਾਈ ਉਪਕਰਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਖੇਤੀ ਲਈ ਸੰਦ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਵਾਪਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ, ਖੇਤੀ ਕਰਜ਼ ਲਈ ਯੋਗ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਿੱਛੋਂ ਪੇਂਡੂ ਉਰਜਾ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਖੇਤੀ ਕਲੀਨਿਕਾਂ, ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ, ਕੋਲਡ ਸਟੋਰ, ਮੰਡੀ ਦੇ ਸ਼ੈੱਡ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਖੇਤੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਵਪਾਰੀਆਂ, ਦਲਾਲਾਂ, ਵਿਚੋਲਿਆਂ (ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ) ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਭਾਵ ਆੜ੍ਹਤੀਏ ਵੱਡੇ ਕਰਜ਼ੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਸਿਰਫ਼ 4% ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਆਜ ਦਰ ’ਤੇ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਅੱਗੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 2% ਪ੍ਰਤੀ ਮਾਸਿਕ ਦੀ ਦਰ ’ਤੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਟਾਟਾ ਇਸਟੀਚਿੳੂਟ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2000 ’ਤੋਂ 2006 ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿੱਤ ਪੋਸ਼ਣ 17% ਦਰ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਜ਼ਾ 32.9% ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਵੱਧਿਆ ਜੋ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਲ 2006 ’ਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕੁੱਝ ਖੇਤੀ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ 25 ਕ੍ਰੋੜ ਰੁਪਏ ’ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਰ 54% ਸੀ। 25 ਕ੍ਰੋੜ ਖੇਤੀ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ ’ਚ ਕਿਹੜੇ ਕਿਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਹਿਤ 25 ਕ੍ਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਿੰਨ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਸਾਲ 2008 ’ਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟ੍ਰ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਅਖੌਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉਸ ਦਾ 42% ਕਰਜ਼ਾ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਮੁੰਬਈ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਖੇਤੀ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਬੈਂਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸਰਾਸਰ ਧੋਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਘੋਟਾਲਾ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਹੈ? ਇੰਜ ਹੀ ਸਾਲ 2009-10 ’ਚ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬੈਂਕਾਂ ਨੇ ਜੋ ਖੇਤੀ ਕਰਜ਼ੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਉਹ ਕਰਜ਼ੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ, ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ’ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹਨ। ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਖੋਖਲੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ’ਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸਸਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਝੰਜਟ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬੈਂਕ ਨਾਲੋਂ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ/ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ’ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਣਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਵਿਆਜ ਦਰ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੈ ਜਿਹੜੀ 2% ਮਾਸਿਕ ਦਰ ’ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 15% ਮਾਸਿਕ ਦਰ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਰਜ਼ਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਿਵਸਥਾ, ਮੌਤ ਜਾਂ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਬੈਂਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਜ਼ੇ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੜਬੜਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਛੋਟ ਦਾ ਲਾਭ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਖੇਤੀ ’ਚ ਲੱਗੇ ਹੇਠਲੇ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਖੇਤੀ ਜਾਂ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਰਾਸ਼ੀ ’ਚ ਅਸੰਤੁਲਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚੋਂ ਛੋਟਾ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਕਿਸਾਨ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਤੀ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਇਹ ਵੱਡਾ ਖੇਤੀ ਕਰਜ਼ ਘੋਟਾਲਾ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਮਹਾਂਲੇਖਾ ਪੜਤਾਲ ਨੇ 2009 ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ 74000 ਕ੍ਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਕਰਜ਼ ਮੁਆਫ਼ੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰੁਟੀਆਂ ਅਤੇ ਭਿ੍ਰਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਕਰਜ਼ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ’ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਕੈਗ ਰੀਪੋਰਟ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 8 ’ਤੋਂ 10% (ਭਾਵ 35.5 ਲੱਖ) ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ ਜਦਕਿ ਲਗਭਗ ਇਨ੍ਹੀ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਡੇ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਮਾਫ਼ੀ ਲੈਣ ’ਚ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਖੇਤੀ ਕਰਜ਼ੇ ਲਈ ਅਯੋਗ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਕਰਜ਼ਾ ਮੋੜਣ ਦੀ ਸਿਰਦਰਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕੀ ਜਿਹੜਾ ਫਿਰ ਮਰਨਾਉ ਖਾਤੇ ’ਚ ਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਛੁਪਿਆ ਕਰਜ਼ਾ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾ ਕੇ ਅੱਗੋਂ ’ਤੋਂ ਫਿਰ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੈਂਕ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਰਾਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਰਿਜ਼ਰਵ ਬੈਂਕ ਦਾ ਨਵਾਂ ਗਵਰਨਰ ਰਘੁਰਾਮ ਰਾਜਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬੈਂਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਜੋ ਅੱਗੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤਾਂ ਕਿ ਖੇਤੀ ਕਰਜ਼ਾ ਡੁੱਬਣ ਦੀ ਦਰ ਘੱਟ ਜਾਵੇ।

ਸੋ, ਸਾਫ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਆਰਥਕ ਜਾਂ ਵਿੱਤੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਮੀਰਾਂ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ 4% ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਆਜ ਦਰ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਲਗਭਗ 7% ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 93% ਹਿੱਸਾ ਉੱਚ ਵਰਗ, ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਅਦਾਰੇ ਹੜੱਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਕਿਸਾਨ ਹਿਤੂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗਲਾ-ਘੋਟੂ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ ਅਜੋਕੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗੀ ਕਿਸਾਨੀ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਕੂਮਤ ਕਿਸਾਨ ਹਿਤੈਸੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਬਫ਼ਾਦਾਰੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੈ।