ਭਗਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ’ਚ ਅੰਤਰ (ਭਾਗ ਦੂਜਾ)

ਗਿਆਨੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ

ਭਗਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ’ਚ ਅੰਤਰ (ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ)

ਕਵਿਤਾ ਰਚਨ ਵਾਲ਼ੀ ਕੋਮਲਤਾ; ਕਵੀ ਅੰਦਰ ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਨਪਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ (19 ਰਾਗਾਂ ’ਚ 977 ਸ਼ਬਦਾਂ) ’ਚ ਲਿਖਿਆ ਯਾਨੀ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕੋਮਲ ਸੀ ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ 5 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅੰਦਰ ਇਹ ਕਲਾ ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ਆਉਣ ’ਤੇ ਪਨਪੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 35 ਸਾਲ (ਸੰਨ 1504-1539) ਕੋਈ ਕਵਿਤਾ ਨਾ ਲਿਖੀ, ਫਿਰ 13 ਸਾਲਾਂ (ਸੰਨ 1539-1552) ’ਚ 63 ਸਲੋਕ ਲਿਖੇ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 73 ਸਾਲ (ਸੰਨ 1479-1552) ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਕਵਿਤਾ ਨਾ ਲਿਖੀ, ਅਗਲੇ 22 ਸਾਲ (ਸੰਨ 1552-1774) ਵੇਲ਼ੇ 17 ਰਾਗਾਂ ’ਚ 869 ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ। ਕਈ ਲੰਬੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਭੀ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ 4 ਵਾਰਾਂ, ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਪੱਟੀ, ਆਦਿ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 40 ਸਾਲ (ਸੰਨ 1534-1574) ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਕਵਿਤਾ ਨਾ ਲਿਖੀ, ਫਿਰ 7 ਸਾਲਾਂ (1574-1581) ਦੌਰਾਨ 30 ਰਾਗਾਂ ’ਚ 8 ਵਾਰਾਂ ਸਣੇ 638 ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 18 ਸਾਲ (ਸੰਨ 1563-1581) ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀ, ਫਿਰ 25 ਸਾਲਾਂ (ਸੰਨ 1581-1606) ਸਮੇਂ 30 ਰਾਗਾਂ ’ਚ 6 ਵਾਰਾਂ ਸਣੇ 2312 ਸ਼ਬਦ ਰਚ ਦਿੱਤੇ। ਆਪ ਨੇ ਕੋਮਲ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਭੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਜੀਵਨ ’ਚ ਸੰਤੋਖ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ‘‘ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਸਭ ਕਉ ਸੰਤੋਖੈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੨੯੯) ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 43 ਸਾਲ (ਸੰਨ 1621-1664) ਕਵਿਤਾ ਨਾ ਲਿਖੀ, ਫਿਰ 11 ਸਾਲਾਂ (1664-1675) ਵੇਲ਼ੇ 15 ਰਾਗਾਂ ’ਚ 116 ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ। ਸੋ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਜੋਤਿ ਰੂਪਿ (’ਚ) ਹਰਿ ਆਪਿ… ॥’’ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਣ ਕੇ ਹਰ ਜਾਮੇ ’ਚ ਕਾਵਿਮਈ ਰਚਨਾ ਉਚਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਐਸਾ ਹੀ ਸੰਕੇਤ; ਸਤਾ-ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ‘‘ਚਾਰੇ ਜਾਗੇ ਚਹੁ ਜੁਗੀ; ਪੰਚਾਇਣੁ ਆਪੇ ਹੋਆ ॥… ਆਪੇ ਪਟੀ, ਕਲਮ ਆਪਿ; ਆਪਿ ਲਿਖਣਹਾਰਾ ਹੋਆ ॥’’ (ਬਲਵੰਡ ਸਤਾ/੯੬੮) ਨਾਸਤਿਕ ਬੰਦੇ ਕਵਿਤਾ ਉਚਾਰਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਕੋਮਲਤਾ ਨਹੀਂ ਪਨਪੀ ਹੁੰਦੀ। ਨਾਸਤਿਕ ਤੇ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ’ਚੋਂ ਖ਼ਾਲੀ ਟੀਨ ਵਰਗੀ ਬੇਰਸੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰ ਕੋਮਲਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਠੋਰਤਾ ਹੈ।

‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ਦੀ ਇਸ ਵਾਰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਹੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ’ (ਵਿਲੱਖਣਤਾ) ਮੰਨਿਆ, ‘‘ਮਾਰਿਆ ਸਿਕਾ ਜਗਤ੍ਰ ਵਿਚਿ; ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਚਲਾਇਆ। ਥਾਪਿਆ ਲਹਿਣਾ ਜੀਵਦੇ; ਗੁਰਿਆਈ ਸਿਰਿ (’ਤੇ) ਛਤ੍ਰ ਫਿਰਾਇਆ। ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਮਿਲਾਇ ਕੈ; ਸਤਿਗੁਰਿ+ਨਾਨਕਿ (ਨੇ) ਰੂਪ ਵਟਾਇਆ। ਲਖਿ (ਕਹਿ) ਨ ਕੋਈ ਸਕਈ; ਆਚਰਜੇ ਆਚਰਜ ਦਿਖਾਇਆ। ਕਾਇਆ ਪਲਟਿ ਸਰੂਪ ਬਣਾਇਆ ॥੪੫॥’’ (ਵਾਰ ੧, ਪਉੜੀ ੪੫) ਹੋਰ ਭੀ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸਤਿਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਦੇਉ ਹੈ; ਪਰਮੇਸੁਰ ਸੋਈ। ਗੁਰੁ ਅੰਗਦੁ ਗੁਰ ਅੰਗ ਤੇ; ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮੋਈ।’’ (ਵਾਰ ੩੮, ਪਉੜੀ ੨੦) ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਸਤਿਗੁਰੂ’ ਮੰਨਿਆ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਨੂੰ ਗੁਰਸਿੱਖ, ‘‘ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਉ; ਆਪੁ ਉਪਾਇਆ। ਗੁਰ ਅੰਗਦੁ ਗੁਰਸਿਖੁ; ਬਬਾਣੇ ਆਇਆ। ਗੁਰਸਿਖੁ ਹੈ ਗੁਰੁ ਅਮਰੁ; ਸਤਿਗੁਰ ਭਾਇਆ। ਰਾਮਦਾਸੁ ਗੁਰਸਿਖੁ; ਗੁਰ ਸਦਵਾਇਆ। ਗੁਰੁ ਅਰਜਨੁ ਗੁਰਸਿਖੁ; ਪਰਗਟੀ ਆਇਆ। ਗੁਰਸਿਖੁ ਹਰਿਗੋਵਿੰਦੁ; ਨ ਲੁਕੈ ਲੁਕਾਇਆ ॥੧॥’’ (ਵਾਰ ੨੦, ਪਉੜੀ ੧) ਅਰਥ : ਹਰੀ ਜੋਤਿ; ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਹੀ ਸਰੀਰ ਬਦਲ-ਬਦਲ ‘ਗੁਰੂ’ ਬਣਦਾ ਰਿਹਾ; ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ; ਗੁਰਸਿੱਖ ਬਣ ਬਾਬੇ (ਨਾਨਕ) ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੀ, ਫਿਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਮਦਾਸ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੀ, (ਬਾਅਦ ’ਚ) ਗੁਰੂ ਅਖਵਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੀ, (ਬਾਅਦ ’ਚ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੀ (ਫਿਰ ‘ਗੁਰੂ’ ਬਣ ਕੇ ਐਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਕਿ) ਛੁਪਾਇਆ ਭੀ ਨਾ ਛੁਪਿਆ। ਇਹੀ ਬਚਨ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਹਨ, ‘‘ਹਰਿ ਕਾ ਭਗਤੁ ਪ੍ਰਗਟ; ਨਹੀ ਛਪੈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੨੬੫) ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ; ਖ਼ੁਦ ਭੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਸਭ ਤੇ ਵਡਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ; ਜਿਨਿ ਕਲ ਰਾਖੀ ਮੇਰੀ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੭੫੦) ਸੋ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ 9 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਗੁਰਸਿਖ’ ਸਨ, ‘ਭਗਤ’ ਸਨ।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਉੱਠੇਗਾ ਕਿ ਜੇ ਇਹ 9 ਭਗਤ (ਗੁਰਸਿੱਖ); ਬਾਅਦ ’ਚ ‘ਗੁਰੂ’ ਬਣ ਗਏ ਤਾਂ ਬਾਕੀ 15 ਭਗਤ; ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ‘ਗੁਰੂ’ ਅਖਵਾ ਸਕਦੇ ? ਜਵਾਬ : ਇਹ ਸਭ ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ਕਾਰਨ ‘ਗੁਰੂ’ ਅਖਵਾਏ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਨਾਨਕ’ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਪਦ; ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਹੈ, ‘‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ (ਨਾਨਕ ਦਾ) ਰਾਜੁ ਅਬਿਚਲੁ ਅਟਲੁ; ਆਦਿ ਪੁਰਖਿ (ਨੇ) ਫੁਰਮਾਇਓ ॥੭॥’’ ਚੌਥੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਭੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹਰਿ ਜੁਗਹ ਜੁਗੋ, ਜੁਗ ਜੁਗਹ ਜੁਗੋ; ਸਦ ਪੀੜੀ ਗੁਰੂ ਚਲੰਦੀ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੭੯) ਪੰਜ ਜਾਮਿਆ ’ਚ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹੇ ‘ਨਾਨਕ ਜੀ’ ਲਈ ਸਤਾ-ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਤੇ 11 ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ 123 ਸਵੱਈਏ ਰਚੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਭੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ’ਚ ਭੀ ਸਵੱਈਏ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖੇ ਹੁੰਦੇ।

ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਈਏ ‘ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ’ ਬਾਰੇ ਹਨ ਯਾਨੀ ‘ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ’ ਦੀ ਉਪਮਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਬਾਣੀ; ‘ੴ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ (ਨਾਮ, ਹੁਕਮ ਤੇ ਦਾਤ), ਗੁਰ ਦੀ ‘ਜੋਤਿ’ ’ਚੋਂ ਹੁੰਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼, ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਲੋੜ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਖੰਡਨ’ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ (ਸੂਖਮ ਤੇ ਸਥੂਲ/ਸਰੀਰ) ਦੀ ਕੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਵੇਲ਼ੇ (ਸੰਨ 1603-4 ’ਚ) 5ਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੇ 20 (9+11) ਸਵੱਈਏ ਰਚੇ, ਜੋ ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੋ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਗਏ (1). ‘ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ’ ਨਾਸਵਾਨ ਹੈ (ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਭੱਟਾਂ ਨੇ ਮਹਿਮਾ ਕੀਤੀ) ਤੇ ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ਸਦੀਵੀ ਸਥਿਰ ਹੈ। (2). ‘ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ’ ਵਾਙ ‘ਦੇਹਧਾਰੀ’ (ਗੁਰੂ) ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪਿਆਂ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਭੱਟਾਂ ਅਤੇ 5ਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਬਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਸਵੱਈਏ ਨਹੀਂ ਰਚੇ।

‘ਧਰਮ’ ਦਾ ਸਬੰਧ ਮਨ (ਮੈਲ਼) ਨਾਲ਼ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨਾਲ਼। ਸਰੀਰ ਪੱਖੋਂ ‘ਭਗਤ’ ਤੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਫ਼ਰਕ ਕੇਵਲ ‘ਸੁਰਤਿ ਵਿਕਸਿਤ’ (ਜਨਮ ਤੋਂ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ’ਚ) ਬਾਰੇ ਹੈ ਤਾਹੀਓਂ ਆਪ ਨੇ ਪਹਿਲੇ 4 ਸਵੱਈਆਂ ’ਚ ‘ਭਗਤ’ ਤੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖਿਆ, ‘‘ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਭਗਤੁ, ਦਰਿ ਤੁਲਿ, ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਸਰਿ; ਏਕ ਜੀਹ ਕਿਆ ਬਖਾਨੈ  ?॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੧੩੮੫) ਭਾਵ ਹਰੀ ਦਾ ਭਗਤ ਦਾਸ ਨਾਨਕ (ਹਰੀ ਦੇ) ਦਰ ’ਤੇ ਪਰਵਾਣ ਹੈ, ਹਰੀ ਜੈਸਾ ਹੈ। (ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਕਹੇ ਕਿ) ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਜੀਭ; ‘ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ’ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ ? ਇੱਥੇ ‘ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ’ ਹੀ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਸਮਸਰਿ’ (ਹਰੀ ਸਮਾਨ) ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਰੀਰ।  7ਵੇਂ ਸਵੱਈਏ ’ਚ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸਚੁ ਸਭਾ, ਦੀਬਾਣੁ ਸਚੁ; ਸਚੇ ਪਹਿ ਧਰਿਓ ॥’’ ਭਾਵ ‘ੴ’ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲ਼ੇ ਭਗਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਨਸਾਫ਼-ਦਰ ਭੀ ਰਹੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤਾਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰੂਪ ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ’ਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ (ਸਚੇ ਪਹਿ ਧਰਿਓ)। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ’ਚ ‘ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ‘‘ਹਰਿ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਜਿਨ੍ ਪਰਸਿਓ; ਤੇ ਬਹੁੜਿ ਫਿਰਿ ਜੋਨਿ ਨ ਆਏ ॥੭॥’’ (ਸਵਈਏ/ਮਹਲਾ ੫/੧੩੮੬) ਤਾਂ ਕਿ ਅਗਾਂਹ ਭੱਟ ਬਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਕੜੀ ਜੁੜ ਸਕੇ।

‘ਭਗਤ’ ਅਤੇ ‘ਸਤਿਗੁਰੂ’ ਨੂੰ ਸਮਾਨੰਤਰ ਲੈਂਦੇ ਬੋਲ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਭੀ ਹਨ, ‘‘ਧਨੁ ਧਨੁ ਹਰਿ ਭਗਤੁ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹਮਾਰਾ; ਜਿਸ ਕੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਹਮ ਹਰਿ ਨਾਮਿ ਲਿਵ ਲਾਈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੫੯੪) ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਭੀ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਭਗਤ’ ਸਨ ਯਾਨੀ ‘ਸਤਿਗੁਰੂ’; ਭਗਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਭਗਤ; ‘ਸਤਿਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸੋ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਟ ਬਾਣੀ (ਜੋ ‘ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ’ ਬਾਰੇ ਹੈ) ਰਾਹੀਂ ‘ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ’ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੇਲ਼ੇ ਇਤਿਹਾਸ (ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਸਿੱਖ) ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇਣੀ ਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਆਧਾਰ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੇਗਾ; ‘ਭਗਤ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਵੱਡਾ’ ਵਿਵਾਦ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਿਆ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ‘ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ’ ਜਾਂ ‘ਗੁਰੂ ਸੋਚ’ (ਸਿਧਾਂਤ) ਦੀ ਬਜਾਇ ‘ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ’ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਡੇਰੇਦਾਰ ਸੋਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਐਸੀ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਦੇਹ (ਮੂਰਤੀ) ਪੂਜਕ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਸਰੀਰ’ ਨੂੰ ਨਾ ‘ਗੁਰੂ’ ਮੰਨਿਆ, ਨਾ ‘ਚੇਲਾ’।

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ 120 ਸਾਲ (ਸੰਨ 1398-1518) ਉਮਰ ਭੋਗੀ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਵਿਵਾਦ ਹਨ। ਬਹੁਤਾਤ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ 115 ਸਾਲ (1376-1491) ਸੀ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 80 ਸਾਲ (1270-1350)। ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੀ 101 ਸਾਲ (1366 ਤੋਂ 1467)। ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਹੀ ਭਗਤ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਇਹ ਭੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਕਿ ਇੱਕ ਦਾ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਬਲ; (ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਾਙ) ਦੂਜੇ ਭਗਤ ਅੰਦਰ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵ। ਉਞ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ; 7-8 ਕੁ ਸਾਲ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਬਣ ਗਏ। ਜਦ ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਬਾਂਹ ਫੜੇ ਤਾਂ ਮੰਜ਼ਲ ਪਾਉਣੀ ਅਸਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭੀ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼’ ਨਾਲ਼ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਹੈ, ‘‘ਜੇ ਸਉ ਚੰਦਾ ਉਗਵਹਿ; ਸੂਰਜ ਚੜਹਿ ਹਜਾਰ ॥ ਏਤੇ ਚਾਨਣ ਹੋਦਿਆਂ; ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਘੋਰ ਅੰਧਾਰ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੨/੪੬੩) ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ਼ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਹਨ। ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਹੋਂਦ’ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬੰਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਚਾਈ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ, ‘‘ਸਹ ਦੇਖੇ ਬਿਨੁ, ਪ੍ਰੀਤਿ ਨ ਊਪਜੈ; ਅੰਧਾ ਕਿਆ ਕਰੇਇ  ?॥ (ਮਹਲਾ ੩/੮੩), ਵਿਣੁ ਡਿਠਾ ਕਿਆ ਸਾਲਾਹੀਐ ? ਅੰਧਾ ਅੰਧੁ ਕਮਾਇ  ?॥’’ (ਮਹਲਾ ੩/੬੪੬) ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕਿਸ ਭਗਤ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੰਦਰ 15 ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ (ਕਬੀਰ ਜੀ, ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ, ਜੈ ਦੇਵ ਜੀ, ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ, ਧੰਨਾ ਜੀ, ਸੈਣ ਜੀ, ਪੀਪਾ ਜੀ, ਭੀਖਨ ਜੀ, ਸਧਨਾ ਜੀ, ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ, ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ, ਬੇਣੀ ਜੀ ਤੇ ਬਾਬਾ ਸੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ), 6 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ (ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ), 15 ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ (ਕਲਸਹਾਰ ਜੀ, ਜਾਲਪ ਜੀ, ਕੀਰਤ ਜੀ, ਭਿਖਾ ਜੀ, ਸਲ੍ਹ ਜੀ, ਭਲ੍ਹ ਜੀ, ਨਲ੍ਹ ਜੀ, ਗਯੰਦ ਜੀ, ਮਥੁਰਾ ਜੀ, ਬਲ੍ਹ ਜੀ ਤੇ ਹਰਬੰਸ ਜੀ) ਅਤੇ 3 ਗੁਰਸਿੱਖ (ਬਾਬਾ ਸੁੰਦਰ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਤਾ ਜੀ ਤੇ ਬਲਵੰਡ ਰਾਇ ਜੀ) ਯਾਨੀ 35 ਮਹਾਂ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਸੇ ਅਖੌਤੀ ਜਾਤ, ਗ਼ੈਰ ਧਰਮ/ਮਜ਼੍ਹਬ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਟੀਚਾ; ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਰਬ ਸਾਂਝੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ (ਗੁਰੂ ਸੋਚ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ’ਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਤੇ ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ; ਪਿਛੋਕੜ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਮੱਤ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ, ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ; ਪਿਛੋਕੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਤੀ ’ਚੋਂ ਸਨ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ; ਜੁਲਾਹਾ-ਜਾਤੀ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ; ਚਮੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਚਮਾਰ ਜਾਤੀ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ; ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਜੱਟ ਸਨ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ; ਦਰਜ਼ੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਛੀਂਬਾ ਸਨ। ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ ਦਾ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਕੰਮ ਮਾਸ ਕੱਟਣਾ (ਕਸਾਈਪੁਣਾ) ਸੀ। ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਨਾਈ-ਜਾਤ ’ਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਲ਼ ਕੱਟਦੇ ਰਹੇ। ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ; ਪਿਛੋਕੜ ਵੈਸ਼-ਜਾਤੀ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਸਨ। ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ; ਖੱਤਰੀ-ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 11 ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਤ ’ਚੋਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬੇਦੀ-ਵੰਸ਼ ਨਾਲ਼ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ; ਤ੍ਰੇਹਣ-ਵੰਸ਼ ’ਚੋਂ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ; ਭੱਲੇ ਵੰਸ਼ ’ਚੋਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ; ਸੋਢੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵੰਸ਼ਜ; ਆਪਣੇ ਤੰਦ/ਸਬੰਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਮਤਿ-ਸਿਧਾਂਤ; ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਜਾਤ, ਖ਼ਾਸ ਧਰਮ, ਖ਼ਾਸ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਖ਼ਾਸ ਕਿੱਤੇ ਦੀ ਕੈਦ ’ਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਿਰੋਲ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਬਾਣੀਕਾਰ ਭੀ ਆਮ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ ਤੇ ਕਿਰਤੀ ਸਨ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਖ਼ੁਦ ਲਿਖੇ ਤਾਹੀਓਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਧਰਮ ਅਖਵਾਈ, ‘‘ਖਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੂਦ ਵੈਸ; ਉਪਦੇਸੁ ਚਹੁ ਵਰਨਾ ਕਉ ਸਾਝਾ ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਜਪੈ, ਉਧਰੈ ਸੋ ਕਲਿ ਮਹਿ; ਘਟਿ ਘਟਿ ਨਾਨਕ ਮਾਝਾ ॥੪॥ (ਮਹਲਾ ੫/੭੪੮), ਖਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੂਦ ਵੈਸ; ਸਭ ਏਕੈ ਨਾਮਿ ਤਰਾਨਥ ॥ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਉਪਦੇਸੁ ਕਹਤੁ ਹੈ; ਜੋ ਸੁਨੈ, ਸੋ ਪਾਰਿ ਪਰਾਨਥ ॥੪॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੧੦੦੧) ਭਾਵ ਇਸ ਕਲਿਯੁਗ ’ਚ ਕੋਈ ਖੱਤਰੀ ਹੈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ੂਦਰ ਹੈ ਜਾਂ ਵੈਸ਼; ਉਹੀ ਤਰੇਗਾ, ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਕੇ ‘ਨਿਰਾਕਾਰ ਰਾਮ, ਅੱਲ੍ਹਾ, ਗੋਡ, ਕਰਤਾਰ’ ਨੂੰ ਦਿਲ ’ਚ ਵਸਾਏਗਾ।

ਜੋ ਕਣ-ਕਣ ’ਚ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਖੱਤਰੀ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ਼ ਧੋਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ (ਜੋਤਿ) ਦਾ ਅੰਦਰੋਂ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇ; ਜਿਵੇਂ ਕੁੜੱਤਣ ਜਾਂ ਸੁਗੰਧੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ (ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਜੀਭ, ਅੱਖ ਤੇ ਚਮੜੀ) ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਆਤਮ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨੂੰ ਭੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਬੰਦੇ  ! ਖੋਜੁ ਦਿਲ ਹਰ ਰੋਜ; ਨਾ ਫਿਰੁ ਪਰੇਸਾਨੀ ਮਾਹਿ ॥ ਇਹ ਜੁ ਦੁਨੀਆ ਸਿਹਰੁ ਮੇਲਾ; ਦਸਤਗੀਰੀ ਨਾਹਿ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੭੨੭) ਯਾਨੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਹੱਥ ’ਚ ਫੜ ਕੇ ਸਦਾ ਲਈ ਰੱਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਗ਼ੁਬਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਨੀਆ (ਆਕਾਰ/ਸਰੀਰ) ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਬਣਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਖੜ੍ਹੇ ਨਾ ਕਰ।

ਜੇ ‘ਸਰਬ ਸਾਂਝੀ ਗੁਰਬਾਣੀ’ ’ਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ’ ਸਿੱਧ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਤ ਆਧਾਰਿਤ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਧਾਂਤਿਕ। ਜਿਹੜਾ ਭਗਤੀ ਕਰ-ਕਰ ਨਿਰਾਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੂਰਤੀ ’ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਵਿਰੁਧ ਹੈ, ‘‘ਥਾਪਿਆ ਨ ਜਾਇ; ਕੀਤਾ ਨ ਹੋਇ ॥’’ (ਜਪੁ)

ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਮੁਗ਼ਲ ਤਿੰਨ ਸ਼ਰਤਾਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ (1). ਕਰਾਮਾਤ ਵਿਖਾਓ (2). ਮੁਗ਼ਲ ਬਣ ਜਾਓ (3). ਮੌਤ ਕਬੂਲ ਲਓ। ਇਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ਼ ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਾਮਾਤ ਵਿਖਾਉਣੀ ਧਰਮ ਵਿਰੁਧ ਹੈ, ਪਰ ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਬਾਅ ’ਚ ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂ ਬੁਲਵਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਭਗਤ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਰੁੱਧ ਯਾਨੀ ਡਰ ਜਾਣਾ (ਕਾਇਰਤਾ, ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ) ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨਿਰਭਉ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ਼ ਨੇੜਤਾ ਬਣਾ-ਬਣਾ ਭਗਤ ਭੀ ਨਿਰਭਉ (ਨਿਡਰ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘‘ਜਿਨ ਨਿਰਭਉ, ਜਿਨ ਹਰਿ ਨਿਰਭਉ ਧਿਆਇਆ ਜੀ; ਤਿਨ ਕਾ ਭਉ ਸਭੁ ਗਵਾਸੀ ॥ (ਸੋ ਪੁਰਖੁ/ਮਹਲਾ ੪/੧੧), ਨਿਰਭਉ ਜਪੈ; ਸਗਲ ਭਉ ਮਿਟੈ ॥’’ (ਸੁਖਮਨੀ/ਮਹਲਾ ੫/੨੯੩) ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੀ ਬੋਲ ਹਨ, ‘‘ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ; ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ (ਹੋਰ ਦਾ)॥’’ (ਮਹਲਾ ੯/੧੪੨੭) ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਭੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਸੂਰਾ ਸੋ ਪਹਿਚਾਨੀਐ; ਜੁ ਲਰੈ ਦੀਨ ਕੇ ਹੇਤ ॥  ਪੁਰਜਾ ਪੁਰਜਾ ਕਟਿ ਮਰੈ; ਕਬਹੂ ਨ ਛਾਡੈ ਖੇਤੁ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੧੧੦੫)

ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਤੁਗਲਕ ਬਾਦਿਸ਼ਾਹ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ੁਦਾ ਕਹਿ, ਰਾਮ ਨਹੀਂ। ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਾਂ ਭੀ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਾ ਬੋਲਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਮਤਾ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਜਾਨ ਬਚ ਜਾਏ, ‘‘ਰੁਦਨੁ ਕਰੈ ਨਾਮੇ ਕੀ ਮਾਇ ॥ ਛੋਡਿ ਰਾਮੁ; ਕੀ (ਕਿਉਂ) ਨ ਭਜਹਿ ਖੁਦਾਇ  ?॥੬॥’’ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ/੧੧੬੬) ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਲ਼ਟਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ, ‘‘ਨ ਹਉ ਤੇਰਾ ਪੂੰਗੜਾ (ਬੱਚਾ); ਨ ਤੂ ਮੇਰੀ ਮਾਇ ॥ ਪਿੰਡੁ ਪੜੈ; ਤਉ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਇ ॥੭॥’’ ਭਾਵ ਮਰਨਾ ਮਨਜ਼ੂਰ, ਪਰ ਗਾਵਾਂਗਾ ਹਰੀ/ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਹਰੀ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ਼ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਕਰੀਮਾਂ ਰਹੀਮਾਂ ਅਲਾਹ ਤੂ ਗਨਂੀ ॥ ਹਾਜਰਾ ਹਜੂਰਿ ਦਰਿ ਪੇਸਿ ਤੂੰ ਮਨਂੀ ॥੧॥ ਦਰੀਆਉ ਤੂ, ਦਿਹੰਦ ਤੂ; ਬਿਸੀਆਰ ਤੂ ਧਨੀ ॥ ਦੇਹਿ ਲੇਹਿ ਏਕੁ ਤੂੰ; ਦਿਗਰ (ਹੋਰ) ਕੋ ਨਹੀ ॥੨॥ ਤੂੰ ਦਾਨਾਂ, ਤੂੰ ਬੀਨਾਂ; ਮੈ ਬੀਚਾਰੁ ਕਿਆ ਕਰੀ ? ॥ ਨਾਮੇ ਚੇ ਸੁਆਮੀ ਬਖਸੰਦ ਤੂੰ ਹਰੀ ॥੩॥’’ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ/੭੨੭) ਭਾਵ ਹੇ ਹਰੀ/ਰਾਮ ! ਤੂੰ ਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ, ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਬਾਦਿਸ਼ਾਹ, ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ਾ, ਅੰਤਰਜਾਮੀ ਤੇ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਹੈਂ। ਮੈ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ?

ਸੋ ਭਗਤ ਓਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਕਰਾਮਾਤ ਵਿਖਾ ਕੇ ਸਿਧਾਂਤ ਖੰਡਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਤਮਿਕ ਬਲ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਦੂਜਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਨਵਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਾਮਾਤ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਨਾਨਕ  ! ਸਾ ਕਰਮਾਤਿ; ਸਾਹਿਬਿ+ਤੁਠੈ (ਨਾਲ਼) ਜੋ ਮਿਲੈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੨/੪੭੫) ਭਾਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ਼ ਜੋ ਅਚਨਚੇਤ ਬਲ ਮਿਲੇ, ਅਦਭੁਤ ਅਚੰਭਾ ਹੋਵੇ, ਓਹੀ ਕਰਾਮਾਤ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਾ ਕੋੜ੍ਹੀ ਸਰੀਰਕ ਰੋਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਬਲਕਿ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਭੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀ ਨਾ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਇਹੀ ਹੈ ‘ਕਰਾਮਾਤ’, ਜੋ ਭਗਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਭਗਤ’ ਤੇ ‘ਹਰੀ’ ਦਾ ਇਹੀ ਪਰਸਪਰ ਸਬੰਧ (ਰਿਸ਼ਤਾ) ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਪ੍ਰਭ ਤੇ ਜਨੁ ਜਾਨੀਜੈ; ਜਨ ਤੇ ਸੁਆਮੀ ॥ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ/੯੩), ਬਦਹੁ ਕੀ ਨ ਹੋਡ ਮਾਧਉ ! ਮੋ ਸਿਉ ॥ ਠਾਕੁਰ ਤੇ ਜਨੁ, ਜਨ ਤੇ ਠਾਕੁਰੁ; ਖੇਲੁ ਪਰਿਓ ਹੈ ਤੋ ਸਿਉ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ/੧੨੫੨) ਭਾਵ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ! ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਸ਼ਰਤ ਲਗਾ ਲਓ, ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਤੇਰੀ ਹੋਂਦ ਜਗਤ ’ਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਤੇ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਕਰਾਮਾਤ (ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਲ਼ ਹੀ ਭਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਲ (ਰਿਸ਼ਤਾ) ਹਰ ਥਾਂ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਵਰਨਾ ਪ੍ਰਭੂ ਔਂਤ (ਛੜਾ) ਰਹਿ ਜਾਣਾ ਸੀ, ‘‘ਸਫਲੁ ਜਨਮੁ ਹਰਿ ਜਨ ਕਾ ਉਪਜਿਆ; ਜਿਨਿ ਕੀਨੋ ਸਉਤੁ ਬਿਧਾਤਾ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੫੩੨) ਭਾਵ ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਕਰਤਾਰ; ਔਲਾਦ ਵਾਲ਼ਾ ਬਣ ਸਕਿਆ ਯਾਨੀ ਜਗਤ ’ਚ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਹਜ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਅਮਲ ’ਚ ਲਿਆ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ; ਐਰੇ-ਗ਼ੈਰੇ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਲਈ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਖ਼ਾਸ ਤਾੜਨਾ ਭੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ‘‘ਪ੍ਰਥਮੇ ਮਨੁ ਪਰਬੋਧੈ ਅਪਨਾ; ਪਾਛੈ ਅਵਰ ਰੀਝਾਵੈ ॥ ਰਾਮ ਨਾਮ ਜਪੁ ਹਿਰਦੈ ਜਾਪੈ; ਮੁਖ ਤੇ ਸਗਲ ਸੁਨਾਵੈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੩੮੧) ਭਾਵ ਦਿਲ ਤੋਂ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪ-ਜਪ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਮਨ ਨੂੰ ਧੋਣਾ ਹੈ; ਬਾਅਦ ’ਚ ਹੀ ਹੋਰਾਂ ਕੋਲ਼ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ‘ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਬਲ’ ਤੇ ‘ਵਿਕਸਿਤ ਸੋਚ’ ਰਾਹੀਂ ਲੁਕਾਈ ਦਾ ਭਲਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਵੇਲ਼ੇ ਹੀ 3 ਕਰੋੜ ਸਿੱਖ ਨਾ ਬਣਦੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹੁਣ ਭੀ ਓਨੇ ਕੁ ਹਾਂ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਭੀ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਰਤ ’ਚ ਈਸਾਈ 2% ਭੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ’ਚ ਸੰਨ 2011 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ 16% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹਨ (1). ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਰਬ ਸਾਂਝੇ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਦੇ ਭਗਵੇ ਰੰਗ ’ਚ ਰੰਗ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ। (2). ਗੁਰਮਤਿ ਦੀਆਂ ਗੁਹਜ/ਸੂਖਮ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਕੇਸਾ ਧਾਰੀ ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁਤਰਕ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਨਾਲ਼ ਧਰਮ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਰਾਜ਼ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਅੰਦਰ ਤਾਂਘ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਸੇ ਲਈ ਨਿਤਨੇਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਅਰਦਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ‘ਭਰੋਸਾ ਦਾਨ’ ਮੰਗਣ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

ਅੰਤ ’ਚ ਧਰਮ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਰਾਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਹਲਕੇ ’ਚ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੋ ਕੁ ਮਿਸਾਲ ਹਨ :

(1). ਡੇਰੇਦਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘‘ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ; ਵਿਚਿ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਾਰੇ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੯੮੨) ਵਾਕ ’ਚ ‘ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ..॥’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ‘10 ਸਰੀਰ ਗੁਰੂ’ ਮੰਨਣਾ। ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਤਾਂ ਕੇਵਲ 6 ਗੁਰੂ ਹਨ। ਬਾਕੀ 4 ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਵਾਂਗੇ (ਯਾਨੀ ਜੇ ‘ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾ ਮੰਨੀਏ) ? ਜਦਕਿ ਇਹ ਵਾਕ ‘ਸਰੀਰ ਗੁਰੂ’ ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ‘ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ’ ਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ; ਕਦੇ ਭੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਙ ਅਮਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਜਣਾ; ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸੋਚ ਹੈ ਤਾਹੀਓਂ ਉਹ ਨਿੱਤ ਇਤਿਹਾਸ (ਗੀਤਾ, ਰਾਮਾਇਣ) ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਡੇਰੇਦਾਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਚ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ‘ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਡੇਰੇਦਾਰ ਭੀ ਇਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਅੰਦਰ ਅਨੇਕਾਂ ਗ਼ੈਰ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਗੱਲਾਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ-ਕੌਮ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ‘ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ’ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਡੇਰੇਦਾਰ ਭੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਆਕਾਰ ਪੂਜਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਸਰੀਰਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ (ਜਿਵੇਂ ਤੀਰਥ ਇਸਨਾਨ) ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਭਟਕਣਾ ਹੈ, ‘‘ਨਾਵਣ ਚਲੇ ਤੀਰਥੀ; ਮਨਿ+ਖੋਟੈ ਤਨਿ (’ਚ) ਚੋਰ ॥… ਬਾਹਰਿ ਧੋਤੀ ਤੂਮੜੀ; ਅੰਦਰਿ ਵਿਸੁ (ਜ਼ਹਰ) ਨਿਕੋਰ ॥ ਸਾਧ ਭਲੇ ਅਣਨਾਤਿਆ; ਚੋਰ ਸਿ ਚੋਰਾ ਚੋਰ ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੭੮੯), ਜਲ ਕੈ ਮਜਨਿ (ਨਾਲ਼) ਜੇ ਗਤਿ ਹੋਵੈ; ਨਿਤ ਨਿਤ ਮੇਂਡੁਕ (ਡੱਡੂ) ਨਾਵਹਿ ॥  ਜੈਸੇ ਮੇਂਡੁਕ ਤੈਸੇ ਓਇ ਨਰ; ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਜੋਨੀ ਆਵਹਿ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੪੮੪) ਅਸਲ ਤੀਰਥ; ਮਨ (ਦੀ ਮੈਲ਼) ਧੋਣਾ ਹੈ, ‘‘ਮਮਾ, ਮਨ ਸਿਉ ਕਾਜੁ ਹੈ; ਮਨ ਸਾਧੇ, ਸਿਧਿ ਹੋਇ ॥ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੩੪੨), ਮਨਿ+ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ ॥’’ (ਜਪੁ)

(2). ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 ’ਚ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ 650ਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਸੰਤ ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਥਾ ਕਰਦੇ ‘ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ’ ਕਹਿ ਬੈਠੇ। ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਬੈਠੇ ਸੰਤ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਮਾਇਕ ’ਚ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ‘ਤੁਸੀਂ ਭੀ ਸੰਤ ਹੋ, ਮੈ ਭੀ ਸੰਤ ( ? ?) ਹਾਂ। ਮੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚੋਂ ਸਿੱਧ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਹਨ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਨਹੀਂ’। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੇ :

(ੳ). ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ, ‘‘ਆਠ ਪਹਰ ਜਨੁ ਹਰਿ ਹਰਿ ਜਪੈ ॥ ਹਰਿ ਕਾ ਭਗਤੁ ਪ੍ਰਗਟ; ਨਹੀ ਛਪੈ ॥ (ਮਹਲਾ ੫/੨੬੫)

(ਅ). ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਹੀ ਬੋਲ ਹਨ, ‘‘ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ; ਵਿਚਿ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸਾਰੇ ॥ ਗੁਰੁ, ਬਾਣੀ ਕਹੈ, ਸੇਵਕੁ ਜਨੁ ਮਾਨੈ; ਪਰਤਖਿ ਗੁਰੂ ਨਿਸਤਾਰੇ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੯੮੨)

(ੲ). ਅਰਦਾਸ ’ਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਦੋਹਰਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ, ‘ਆਗਿਆ ਭਈ ਅਕਾਲ ਕੀ, ਤਬੀ ਚਲਾਯੋ ਪੰਥ। ਸਭ ਸਿਖਨ ਕੋ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਮਾਨਯੋ ਗ੍ਰੰਥ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਮਾਨਯੋ, ਪ੍ਰਗਟ ਗੁਰਾਂ ਕੀ ਦੇਹ।’

ਦਰਅਸਲ ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ; ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ (ੳ). ਹਰੀ ਦਾ ਭਗਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ‘‘ਹਰਿ ਕਾ ਭਗਤੁ ਪ੍ਰਗਟ.. ॥’’ (ਅ). ਸਤਿਗੁਰੂ ਭੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ‘‘ਪਰਤਖਿ ਗੁਰੂ ਨਿਸਤਾਰੇ ॥’’ (ੲ). ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਭੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਮਾਨਯੋ ਪ੍ਰਗਟ ਗੁਰਾਂ ਕੀ ਦੇਹ।’

ਵਿਚਾਰ : (ੳ). ‘‘ਹਰਿ ਕਾ ਭਗਤੁ ਪ੍ਰਗਟ..॥’’ ਵਾਕ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ਹਰਿ’ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ; ਹਰੀ ਦੇ ਹੀ ਭਗਤ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ‘ਰਾਮ, ਅੱਲ੍ਹਾ, ੴ’ ਦੇ ਭੀ। ਇੱਥੇ ‘ਭਗਤ’ ਸ਼ਬਦ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ’ ਬੋਲਣ ’ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਿਉਂ ?

(ਅ). ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੀ ਡੇਰੇਦਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਙ ‘ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ’ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ‘ਸਰੀਰ’ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ। ਡੇਰੇਦਾਰ ਭੀ ਇਸ ਵਾਕ ਨੂੰ 4 ‘ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ’ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਇਹ ਵਾਕ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ‘ਸਰੀਰ’ ਨੂੰ।

ਡੇਰੇਦਾਰ ਸਿੱਖ; ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ‘ਰੂਹਾਨੀਅਤ-ਬਲ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਕਸਿਤ ਸੁਰਤਿ’ ਦਾ ਸਰੋਤ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ’ਚ ਹੇਮਕੁੰਡ ਪਰਬਤ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ਨੂੰ ਜਦਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ‘ਨਾਨਕ ਸੋਚ’ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਹਰੀ ਰੂਪ ਹੈ, ‘‘ਜੋਤਿ ਰੂਪਿ (’ਚ) ਹਰਿ ਆਪਿ; ਗੁਰੂ ਨਾਨਕੁ ਕਹਾਯਉ ॥’’ ਅਤੇ ‘ਸਤਿਜੁਗ ਤੋਂ ਕਿਆਮਤ ਤੱਕ’ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣੀ ਹੈ, ‘‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ (ਨਾਨਕ ਦਾ) ਰਾਜੁ ਅਬਿਚਲੁ ਅਟਲੁ; ਆਦਿ ਪੁਰਖਿ (ਨੇ) ਫੁਰਮਾਇਓ ॥੭॥’’

‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਨਾਲ਼ ਸਿੱਖ ਸਵੈ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਇਤਿਹਾਸ (ਯਾਨੀ ‘ਸਰੀਰ ਗੁਰੂ’); ਸਿੱਖ ਅੰਦਰ ਜਜ਼ਬਾਤ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਉਛਲੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤ (ਮਾਰਗ) ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਡੇਰੇਦਾਰ; ਕੇਵਲ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾ-ਸੁਣਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਉਛਾਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਪ੍ਰਤੀ ਉਤੇਜਨਾ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਨਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨ ਵੱਲ ਮੋੜਦੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਕਿੰਨਾ ਭੀ ਸੁਨਹਿਰਾ, ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਭਰਿਆ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਵੇ, ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਮਨ ਧੋਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਅੰਦਰਲੀ ਮੈਲ਼ ਨਾ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਆੜ ’ਚ ਹੋਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਤਲਖੀ ਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤਾਹੀਓਂ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸੋਚ; ਅਕਸਰ ਹਿੰਸਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਚ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਕ ਹੈ, ‘‘ਹੁਕਮੈ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕੋ; ਬਾਹਰਿ ਹੁਕਮ ਨ ਕੋਇ ॥’’ ਜੇਕਰ ਤਲਖੀ ਮਰੇ ਤਾਂ ਵਿਆਪਕ ਵਾਪਰਦਾ ਹੁਕਮ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ‘‘ਨਾਨਕ  ! ਹੁਕਮੈ ਜੇ ਬੁਝੈ; ਤ ਹਉਮੈ ਕਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥੨॥’’ (ਜਪੁ) ਇਸੇ ਤਲਖੀ ਕਾਰਨ ਸਮਾਜ ’ਚ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਤੇ ਧੜੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

(ੲ). ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਮਾਨਯੋ ਪ੍ਰਗਟ ਗੁਰਾਂ ਕੀ ਦੇਹ।’ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਨਾਲ਼ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ (ਦੇਹ) ਨੂੰ ਜੀਵਤ ਸਿੱਧ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਇਹ ਦੋਹਰਾ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਨ 1867 ’ਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਯਾਨੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ 159 ਸਾਲ ਬਾਅਦ; ਫਿਰ ਇਹ ਬੋਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਏ ?

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵੀ ਭਾਈ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ਼ ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਦਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ‘ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਮਾਨੀਅਹਿ, ਪ੍ਰਗਟ ਗੁਰੂ ਕੀ ਦੇਹ। ਜੋ ਸਿੱਖ, ਮੋ ਮਿਲਬੋ ਚਹੈ, ਖੋਜ ਇਨਹੁ ਮਹਿ ਲੇਹੁ।੨੪। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੇ ਬਚਨ ਸਿਉ, ਪ੍ਰਗਟ ਚਲਾਯੋ ਪੰਥ। ਸਭ ਸਿਖਨ ਕੋ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਮਾਨੀਓ ਗ੍ਰੰਥ।੩੦। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਗਟ ਗੁਰੂ ਕੀ ਦੇਹ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ’, ਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦੇਹ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ)।

ਹੁਣ ਵੇਖੀਏ ਕਿ ਪ੍ਰਗਟ ਗੁਰੂ, ਪ੍ਰਗਟ ਭਗਤ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਦੇਹ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ਹੈ ? ਜਵਾਬ : ਸੂਖਮ ‘ਜੋਤਿ’ ਤੇ ‘ਨਿਰਾਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣ’, ਜੋ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣਾ ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇਸੇ ਨੂੰ ਨਿਤਨੇਮ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਦਾ-ਵਿਚਾਰਦਾ ਨਵਾਂ ਨਿਡਰ ਜੀਵਨ ਸਿਰਜ ਸਕੇ। ਜੇਕਰ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ‘ਭਗਤ’ ਜਾਂ ‘ਸਤਿਗੁਰੂ’ ਬਣਾ ਲਈਏ ਤਾਂ ਉਸ ਨਿਰਜਿੰਦ ਨਾਲ਼ ਬੰਦਾ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਨਹੀਂ ਵਾਚ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਕ; ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਾਨਵਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੋਚ ਨਾ ਘੜ ਸਕੇ, ਬਦਲ ਸਕੇ।

ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਸਾਨ ਹੈ, ਇਸ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਨੀਵੀਂ ਸੋਚ ਨਾਲ਼ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੀ ਕਠਿਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤਾਹੀਓਂ ਵਿਵਾਦ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਗਏ। ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ-ਮਨ ਦੀ ਦੁਬਿਧਾ ਮਾਰਨੀ ਸੀ, ਪਰ ਵਧਾ ਲਈ। ਬੇਚੈਨ ਹੋਇਆ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਇੱਧਰ-ਓਧਰ ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਕੋਲ਼ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ’ਚ ਖਚਿਤ ਹੋ ਬੈਠਾ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧੋਣਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹੈ ‘ਮਹਾ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੰਢਾਏ ਸਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪਾਉਣਾ’, ਨਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਲੋੜੇ ‘ਭਗਤ ਛੋਟਾ ਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਵੱਡਾ’ ਵਿਵਾਦ ’ਚ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਤੇ ਦਾਤਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਲ ਪਿੱਠ ਕਰਨਾ; ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।

—-ਸਮਾਪਤੀ—-

ਭਗਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ’ਚ ਅੰਤਰ (ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ)

ਗਿਆਨੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ; ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਜਾਤਾਂ, ਧਰਮਾਂ ਤੇ ਕਿੱਤਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ 35 ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ (ਸਰੀਰ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ) ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ; ਜਦ ਜਨਵਰੀ 1530 ’ਚ ਸ਼ਿਵਰਾਤ੍ਰੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਵੇਲ਼ੇ ਅਚਲ ਵਟਾਲਾ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ) ਗਏ ਤਾਂ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਤੇਰਾ ਕਵਣੁ ਗੁਰੂ  ? ਜਿਸ ਕਾ ਤੂ ਚੇਲਾ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੯੪੨) ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ; ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੯੪੩) ਯਾਨੀ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ; ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਹੈ। (ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਚੇਲਾ ਭੀ ਨਹੀਂ) ਮੇਰੀ ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ (ਟਿਕਾਅ) ਚੇਲਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਭਾਵੇਂ 35 ਬਾਣੀਕਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ (ਸਰੋਤ); ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੋਚ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਬਾਕੀ 34 ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ; ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਭਾਗ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 40-50 ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਪੈਦਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਵੇਲ਼ੇ ਅਣਗਿਣਤ ਭਗਤਾਂ, ਪੀਰਾਂ, ਫ਼ਕੀਰਾਂ, ਸਨਿਆਸੀਆਂ, ਮੌਲਵੀਆਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਪੰਡਿਤਾਂ, ਆਦਿ ਨਾਲ਼ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਧਰਮ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸਨ; ਓਹੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਹੋਰ ਭੀ ਅਨੇਕਾਂ ਭਗਤ, ਫ਼ਕੀਰ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਾ ਸਮਝੇ। ਇਹ ਭੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ 15 ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਭੀ ਤਦ ਤਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਰਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਹ ਭੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਸਮਝਦਿਆਂ ਇਕੱਤਰ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ; ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ’ ਜੀ ਦਾ ਭਾਗ ਬਣੀ। ਇਹੀ ਪੈਮਾਨਾ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੱਟ-ਬਾਣੀ ਤੇ ਸਤਾ-ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਖਿਆ ਹੈ। ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ’ ਜੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਸਮੇਂ (ਸੰਨ 1603-04 ’ਚ) ਕਾਹਨਾ, ਪੀਲੂ, ਛੱਜੂ, ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਜ਼ਿਕਰ ਭੀ ਹੈ।

ਸੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਕਤ ਬੋਲ ‘‘ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ; ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ ॥’’ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ-ਸਿਧਾਂਤ; ਨਾਸਵਾਨ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਨਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਚੇਲਾ। ਤੀਜੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭੀ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਵਾਹੁ ਵਾਹੁ ਬਾਣੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਹੈ; ਤਿਸੁ ਜੇਵਡੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਇ ॥ (ਮਹਲਾ ੩/੫੧੬) ਚੌਥੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ; ਵਿਚਿ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ, ਸਾਰੇ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੯੮੨) ਇੱਥੇ ‘ਸਾਰੇ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਸਾਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਾਂ ਇਕੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਨਾਨਕ  ! ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਏਕੁ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਨਾਹਿ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੨/੧੨੩੮) ਦਰਅਸਲ ਇਸ ਵਾਕ ਨਾਲ਼ ਦੂਜੀ ਤੁਕ ‘‘ਪਰਤਖਿ ਗੁਰੂ ਨਿਸਤਾਰੇ ॥’’ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ‘ਤਾਰੇ’ ਨਾਲ਼ ਤੁਕਾਂਤ ਮੇਲ ਕਾਰਨ ‘ਸਾਰੇ’ ਬਣਿਆ। ਅਸਲ ’ਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਸਾਰ’ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, (‘ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ’ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ’ਚ) ‘ਸੰਭਾਲ਼’ ਭਾਵ ਹਿਰਦੇ ’ਚ ਵਸਾ ਲੈ। ਐਸੇ ਅਰਥ ਹੋਰ ਥਾਂ ਭੀ ਹਨ, ‘‘ਨਾਨਕ  ! ਕਰਣਾ (ਰਚਨਾ) ਜਿਨਿ ਕੀਆ; ਫਿਰਿ ਤਿਸ ਹੀ ਕਰਣੀ ਸਾਰ (ਸੰਭਾਲ਼)॥੨੩॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੪੭੫)

ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭੀ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਪੋਥੀ; ਪਰਮੇਸਰ ਕਾ ਥਾਨੁ ॥ ਸਾਧਸੰਗਿ ਗਾਵਹਿ ਗੁਣ ਗੋਬਿੰਦ; ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੁ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੧੨੨੬) ਭਾਵ ਪਰਮੇਸ਼ਰ (ਨੂੰ ਮਿਲਣ) ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ; ਪੋਥੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ; ਇਸ ‘ਨਿਰੋਲ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ’ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਪਦੇ ਹਨ। ਨੋਟ : ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਨੂੰ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ’ ਤੇ ‘ਪੋਥੀ ਸਾਹਿਬ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਉੱਠੇਗਾ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀਵਤ ਸਨ, ਫਿਰ ਭੀ ‘ਸਬਦੁ’ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ? ਜਵਾਬ : ਸਰੀਰ ਨਾਸਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰੂ; ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਭੂ (ਆਦਿ ਸਚੁ; ਜੁਗਾਦਿ ਸਚੁ ॥ ਹੈ ਭੀ ਸਚੁ… ਹੋਸੀ ਭੀ ਸਚੁ ॥੧॥) ਵਾਙ ਸਦੀਵੀ ਸਥਿਰ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਕ ਹੈ, ‘‘ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਸਦਾ; ਨਾ ਆਵੈ, ਨਾ ਜਾਇ ॥ ਓਹੁ ਅਬਿਨਾਸੀ ਪੁਰਖੁ ਹੈ.. ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੭੫੯)

ਜੇ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ (ਭਾਵ ਅੱਖਰ) ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ? ਜਵਾਬ ਹੈ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਗੁਰੂ’ ਕੇਵਲ ਅੱਖਰ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹਨ, ‘ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ, ਗੁਰੂ ਸੋਚ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ’। ਅੱਖਰ; ‘ਸਰੀਰ ਗੁਰੂ’ ਹਨ ਤੇ ਨਾਸਵਾਨ ਭੀ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਬਾਵਨ ਅਛਰ ਲੋਕ ਤ੍ਰੈ; ਸਭੁ ਕਛੁ ਇਨ ਹੀ ਮਾਹਿ ॥ ਏ ਅਖਰ ਖਿਰਿ ਜਾਹਿਗੇ…॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੩੪੦) ਅੱਖਰ ਬੰਦੇ ਲਈ ਚਸ਼ਮਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ‘ਸੋਚ’ ਸਮਝ ਕੇ ‘ਜੋਤਿ’ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ‘ਹਰੀ ਜੋਤਿ’ ਹੀ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਮਿਟ ਗਏ ਤਾਂ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ‘ਸੋਚ’ ਜਾਂ ‘ਜੋਤਿ’ ਮਰਦੀ ਹੈ।

‘ਗੁਰੂ ਸੋਚ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ’, ਜੋ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ‘‘ਘਟ ਘਟ ਮਹਿ ਹਰਿ ਜੂ ਬਸੈ.. ॥’’ (ਮਹਲਾ ੯/੧੪੨੭) ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ‘ਗੁਰੂ ਸੋਚ’ ਭੀ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘‘ਸਤਿਗੁਰੁ ਰਹਿਆ ਭਰਪੂਰੇ ॥ (ਅਨੰਦ/ਮਹਲਾ ੩/੯੨੨), ਓਹੁ ਅਬਿਨਾਸੀ ਪੁਰਖੁ ਹੈ; ਸਭ ਮਹਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੪/੭੫੯) , ਪਰ ਮਹਿਸੂਸ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘‘ਗੁਰੁ ਮੇਰੈ ਸੰਗਿ; ਸਦਾ ਹੈ ਨਾਲੇ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੩੯੪)

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ; 1 ਸਤੰਬਰ 1581 ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਅ ਗਏ। ਭੱਟ ਹਰਬੰਸ ਜੀ ਫਿਰ ਭੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੌਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ‘‘ਮਿਲਿ ਨਾਨਕ, ਅੰਗਦ ਅਮਰ ਗੁਰ; ਗੁਰੁ ਰਾਮਦਾਸੁ ਹਰਿ ਪਹਿ ਗਯਉ ॥ ਹਰਿਬੰਸ ਜਗਤਿ ਜਸੁ ਸੰਚਰੵਉ; ਸੁ ਕਵਣੁ ਕਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਮੁਯਉ  ?॥੧॥’’ (ਭਟ ਹਰਿਬੰਸ/੧੪੦੯)

‘ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ‘ੴ ਦੀ ਹੋਂਦ/ਜੋਤਿ, ਆਤਮਾ, ਰੂਹ, ਜਿੰਦ, ਨਾਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ’। ਇਹ ਭੀ ਸਾਰਿਆਂ ’ਚ ਹੈ, ‘‘ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ; ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ (ਉਸ ਦੀ)॥ (ਸੋਹਿਲਾ/ਮਹਲਾ ੧/੧੩), ਕਹੁ ਕਬੀਰ  ! ਇਹੁ ਰਾਮ ਕੀ ਅੰਸੁ (ਜੋਤਿ)॥ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੮੭੧), ਨਾਨਕ ! ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਮਨੈ ਮਾਹਿ’’ (ਮਹਲਾ ੨/੧੨੩੮) ‘ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ’ ਤੇ ‘ੴ ਦੀ ਹੋਂਦ/ਜੋਤਿ’ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹਨ, ‘‘ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਗੁਰ ਨਾਹੀ ਭੇਦ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੧੧੪੨) ਇਹ ਜੋਤਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਰੇ ਹਿਰਦੇ ’ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ‘ੴ ਦੀ ਜੋਤਿ’ ਤਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ’ਚ ਹੈ; ਫਿਰ ‘ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ’ ਤੋਂ ਕੀ ਭਾਵ ? ਜਵਾਬ : ਭਾਵੇਂ ਕਿ ‘ਹਰੀ ਜੋਤਿ’ ਸਾਰਿਆਂ ’ਚ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਮੈਲ਼ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਰ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ‘ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ’ ਅੰਦਰ ਮੈਲ਼ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤਿ; ਅੰਦਰਲੀ ‘ਜੋਤਿ/ਆਤਮ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼/ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਬਲ’ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਹੈ ‘ਸਚਖੰਡ ਅਸਵਥਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਹੋਣਾ’। ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ 35 ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ’ਚੋਂ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ‘ਗੁਰੂ’ ਹਨ ਤਾਹੀਓਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਜੋਤਿ ਰੂਪਿ (’ਚ) ਹਰਿ ਆਪਿ; ਗੁਰੂ ਨਾਨਕੁ ਕਹਾਯਉ ॥’’ (ਭਟ ਮਥੁਰਾ/੧੪੦੮) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਭੀ ਆਪ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ‘‘ਇਕ ਬਾਬਾ ਅਕਾਲ ਰੂਪੁ; ਦੂਜਾ ਰਬਾਬੀ ਮਰਦਾਨਾ।’’ (ਵਾਰ ੧ ਪਉੜੀ ੩੫) ਜਨਮ ਤੋਂ ਹਰੀ ਜੈਸਾ ਹੋਣਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਕਰ-ਕਰ ਹਰੀ ਜੈਸਾ ਬਣਨਾ; ਇਹੀ ਹੈ ਅੰਤਰ ‘ਗੁਰੂ’ ਤੇ ‘ਭਗਤ’ ’ਚ।

‘ਜੋਤਿ’; ਨਾਸਵਾਨ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿ ਜਾਤਾਂ-ਧਰਮਾਂ ’ਚ ਵੰਡ ਲਈਏ। ਨਾ ਇਹ ਖੱਤਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ। ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਦੇਵਤਾ। ਨਾ ਜੋਗੀ (ਜੁੜਿਆ ਭਾਵ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ), ਨਾ ਤਿਆਗੀ, ‘‘ਨਾ ਇਹੁ ਮਾਨਸੁ; ਨਾ ਇਹੁ ਦੇਉ ..॥ ਨਾ ਇਹੁ ਜੋਗੀ; ਨਾ ਅਵਧੂਤਾ..॥ ਨਾ ਇਹੁ ਬ੍ਰਹਮਨੁ; ਨਾ ਇਹੁ ਖਾਤੀ (ਖੱਤਰੀ)॥੨॥’’

ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਪੰਜ ਬਾਣੀਆਂ (ਗੁਰੂ ਸਿਧਾਂਤ) ਨਾਲ਼ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ (ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਮਨੈ ਮਾਹਿ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਅਭਿਲਾਖੀ (ਚਾਹਵਾਨ-ਸਿੱਖ); ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਨਿਤਨੇਮ (ਗੁਰੂ ਸੋਚ) ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਅੰਦਰਲਾ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ (ਹਰੀ ਜੋਤਿ) ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣ ਸਕੇ; ਜਿਵੇਂ ਖੂਹ ਜਾਂ ਪੰਪ ਲਗਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਪਾਣੀ ਪਾਈਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ’ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲ ਸਕੇ। ਜੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਰਖਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਭੀ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ‘‘ਜੈਸੀ ਧਰਤੀ ਊਪਰਿ ਮੇਘੁਲਾ ਬਰਸਤੁ ਹੈ; ਕਿਆ ਧਰਤੀ ਮਧੇ (’ਚ) ਪਾਣੀ ਨਾਹੀ ? ॥ ਜੈਸੇ ਧਰਤੀ ਮਧੇ (’ਚੋਂ) ਪਾਣੀ ਪਰਗਾਸਿਆ; ਬਿਨੁ ਪਗਾ (ਪੈਰਾਂ ਬੱਦਲ) ਵਰਸਤ ਫਿਰਾਹੀ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੩/੧੬੨) ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਹੋਰ ਭੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ’ਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਭੌਂਕਣ ਵਾਲ਼ੇ ਮੁੰਟਜੈਕ ਹਿਰਨ ਅੰਦਰਲੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ’ਚ ਸੁਗੰਧੀ (ਕਸਤੂਰੀ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ (ਮਹਿਕ) ਲਈ ਬਾਹਰ ਭਟਕਦਾ-ਭਟਕਦਾ ਜਾਨ ਦੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ‘‘ਘਰ ਹੀ ਮਹਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਭਰਪੂਰੁ ਹੈ; ਮਨਮੁਖਾ ਸਾਦੁ ਨ ਪਾਇਆ ॥ ਜਿਉ ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗੁ ਨ ਜਾਣੈ; ਭ੍ਰਮਦਾ ਭਰਮਿ (’ਚ) ਭੁਲਾਇਆ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੩/੬੪੪)

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੱਤਾਂ ਨੇ ‘ੴ ਦੀ ਹੋਂਦ’ (ਆਤਮਾ, ਰੂਹ) ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੀ ਧਰਮ-ਕਰਮ, ਪਿੰਡ-ਪੱਤਲ ਕਿਰਿਆ, ਨਰਕ-ਸੁਰਗ, ਆਦਿ ਮਿੱਥੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾ ਇਹ ਜੰਮਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਨਾ ਇਹੁ ਤਪਾ ਕਹਾਵੈ ਸੇਖੁ ॥ ਨਾ ਇਹੁ ਜੀਵੈ; ਨ ਮਰਤਾ ਦੇਖੁ ॥.. ਕਹੁ ਕਬੀਰ  ! ਇਹੁ ਰਾਮ ਕੀ ਅੰਸੁ ॥ ਜਸ ਕਾਗਦ ਪਰ ਮਿਟੈ ਨ ਮੰਸੁ (ਸਿਆਹੀ)॥੪॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੮੭੧) ਜਿਵੇਂ ਕਾਗਜ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਭੀ ਉਸ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ ਯਾਨੀ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ; ਪਰਮਾਤਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਯਾਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਙ ਅਮਰ ਹੈ। ਜਨਮ ਮਰਨ; ਹਰੀ ਦੀ ਹੋਂਦ (ਆਤਮਾ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ; ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ਼ (ਵਾਸ਼ਨਾ) ਨੂੰ ਹੈ, ‘‘ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ (’ਚ) ਮੇਰੁ (ਅੰਤਹਿਕਰਣ) ਸਰੀਰ ਕਾ; ਬਾਸਨਾ ਬਧਾ ਆਵੈ ਜਾਵੈ। .. ਸਤਿਜੁਗ ਦੂਜਾ ਭਰਮੁ ਕਰਿ; ਤ੍ਰੇਤੇ ਵਿਚਿ ਜੋਨੀ ਫਿਰਿ ਆਵੈ। ਤ੍ਰੇਤੇ ਕਰਮਾ ਬਾਂਧਤੇ; ਦੁਆਪਰਿ (’ਚ) ਫਿਰਿ ਅਵਤਾਰ (ਜਨਮ) ਕਰਾਵੈ। ਦੁਆਪਰਿ ਮਮਤਾ ਅਹੰਕਾਰ; ਹਉਮੈ ਅੰਦਰਿ ਗਰਬਿ (’ਚ) ਗਲਾਵੈ। ਤ੍ਰਿਹੁ ਜੁਗਾ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਿ; ਜਨਮ ਮਰਨ ਸੰਸਾ ਨ ਚੁਕਾਵੈ। ਫਿਰਿ ਕਲਿਜੁਗ ਅੰਦਰਿ ਦੇਹ ਧਰਿ; ਕਰਮਾਂ ਅੰਦਰਿ ਫੇਰ ਫਸਾਵੈ।’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ/ਵਾਰ ੧ ਪਉੜੀ ੧੫) ਗੁਰੂ ਜੀ ਭੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜਿਨਿ ਰਚਿ ਰਚਿਆ ਪੁਰਖਿ+ਬਿਧਾਤੈ (ਨੇ) ਨਾਲੇ ਹਉਮੈ ਪਾਈ ॥ ਜਨਮ ਮਰਣੁ ਉਸ (ਹਉਮੈ) ਹੀ ਕਉ ਹੈ ਰੇ ! ਓਹਾ ਆਵੈ ਜਾਈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੯੯੯)

‘ਗੁਰੂ ਸਿਧਾਂਤ’ (ਸ਼ੀਸ਼ੇ) ’ਚ ਆਪਣੀ ਮੈਲ਼ ਵੇਖ-ਵੇਖ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘‘ਜਨਮ ਜਨਮ ਕੀ ਇਸੁ ਮਨ ਕਉ ਮਲੁ ਲਾਗੀ.. ॥’’ ਮਹਲਾ ੩/੬੫੧) ਕਿਹਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਧੋਣਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹੈ ‘ਅਸਲ ਤੀਰਥ’ ‘‘ਅੰਤਰਗਤਿ ਤੀਰਥਿ (’ਤੇ) ਮਲਿ ਨਾਉ ..॥੨੧॥’’ (ਜਪੁ) ਜੋ ਧੋਣ ਲੱਗਾ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਨੂੰ (ਗੁਰੂ ਵਾਙ) ‘ਹਰੀ ਜੋਤਿ’ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ‘‘ਜਿਨੀ ਆਤਮੁ ਚੀਨਿਆ; ਪਰਮਾਤਮੁ ਸੋਈ ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੪੨੧), ਆਤਮਾ ਪਰਾਤਮਾ ਏਕੋ ਕਰੈ ॥ ਅੰਤਰ ਕੀ ਦੁਬਿਧਾ; ਅੰਤਰਿ ਮਰੈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੬੬੧) ਉਹ, ਗੁਰੂ ਵਾਙ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ, ‘‘ਪ੍ਰਭ ਕਉ ਸਿਮਰਹਿ; ਸਦਾ ਅਬਿਨਾਸੀ ॥ (ਮਹਲਾ ੫/੨੬੩), ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਸਦ ਜੀਵੈ; ਨਹੀ ਮਰਤਾ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੨੭੪) ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਸੁਰਤਿ ਦੇ ੴ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧ’ (ਟਿਕਾਅ) ਨੂੰ ਚੇਲਾ ਕਿਹਾ। ‘ਸਰੀਰ’ (ਗੁਰੂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਚੇਲਾ); ਕਦੇ ਅਮਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਜਦ ਕੋਈ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਚਾਨਣ; ਅੰਦਰਲੀ ਜੋਤਿ ਦਾ ਕਰਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਜੀਵ ਕੋਲ਼ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਯੋਗੀ ਸਮਝ ਹੋਵੇ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ‘‘ਸੁਰਤਿ ਵਿਹੂਣਾ; ਕੋਇ ਨ ਕੀਅ (ਕੀਤਾ)॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੨੫)

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰਤਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘‘ਵਡਾ ਸਾਹਿਬੁ ਊਚਾ ਥਾਉ ..॥੨੪॥’’ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ‘ਊਚੇ ਨਾਉ’ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਨ ਲਈ ਸੁਰਤਿ ਹੀ ਪੈਂਡਾ (ਚੇਲਾ) ਬਣਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਾਕ ਹੈ, ‘‘ਮਨੁ ਕਰਿ ਬੈਲੁ, ਸੁਰਤਿ ਕਰਿ ਪੈਡਾ.. ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੧੧੨੩) ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਸੁਰਤਿ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਨੀਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਦਾਸ ਰਾਹੀਂ ਭੀ ‘ਮਨ ਨੀਵਾਂ ਮੱਤ ਉੱਚੀ’ ਮੰਗੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਸਮਝ ’ਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਿਕ ਬਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਆਮ ਬੰਦਾ ਮਨ ਨੂੰ ਪੈਂਡਾ ਬਣਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਤਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘‘ਕਹੁ ਕਬੀਰ ! ਪਰਗਟੁ ਭਈ ਖੇਡ ॥ ਲੇਲੇ ਕਉ ਚੂਘੈ ਨਿਤ ਭੇਡ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੩੨੬) ਯਾਨੀ ਲੇਲੇ (ਮਨ) ਨੇ ਮਾਂ-ਭੇਡ ਨੂੰ ਚੁੰਘਣਾ ਸੀ, ਪਰ ਭੇਡ (ਸੁਰਤਿ); ਮਨ ਨੂੰ ਚੁੰਘਦੀ ਪਈ ਹੈ। ਮਨ ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਲਾਹਨਤਾਂ ਸੁਰਤਿ ਨੂੰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਸੁਰਤਿ ਮੂਹਰੇ ਤੁਰੇ ਤਾਂ ਹੀ ਮਨ ਪਿੱਛੇ-ਪਿਛੇ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਅ ਬਦਲੇਗਾ, ‘‘ਸੁਰਤੀ ਕੈ ਮਾਰਗਿ (’ਤੇ) ਚਲਿ ਕੈ; ਉਲਟੀ ਨਦਰਿ ਪ੍ਰਗਾਸੀ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੧੩੨੯) ਇਉਂ ਮਨ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਏਗਾ, ਵਾਸ਼ਨਾ ਮਰੇਗੀ। ਸੁਰਤਿ ’ਚ ਆਤਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਬਲ) ਵਧੇਗਾ। ਹਨ੍ਹੇਰੇ ’ਚ ਪਈ ਰੱਸੀ; ਇੱਕ ਲਈ ਰੱਸੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਲਈ ਸੱਪ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਕੋਲ਼ ਵੱਧ ਸਮਝ ਸੀ ਤਾਹੀਓਂ ਡਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਹੈ ‘ਸ਼ਬਦ-ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਮੇਲ, ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਧਰਮ ਦੀ ਕਮਾਈ’।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਙ ਆਵਾਗਮਣ ’ਚੋਂ ਮੈਲ਼ ਸਣੇ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ‘‘ਜਨਮ ਮਰਣ ਦੁਹਹੂ ਮਹਿ ਨਾਹੀ; ਜਨ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਆਏ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੭੪੯) ਉਹ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤਿ; ਜਨਮ ਤੋਂ ‘ਪੂਰਨ ਵਿਕਸਿਤ’ ਹੈ ਤਾਹੀਓਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸਤਜੁਗਿ (’ਚ ‘ਰਾਜ’) ਤੈ ਮਾਣਿਓ; ਛਲਿਓ ਬਲਿ ਬਾਵਨ ਭਾਇਓ ॥ ਤ੍ਰੇਤੈ (’ਚ ‘ਰਾਜ’) ਤੈ ਮਾਣਿਓ; ਰਾਮੁ ਰਘੁਵੰਸੁ ਕਹਾਇਓ ॥ ਦੁਆਪੁਰਿ (’ਚ) ਕ੍ਰਿਸਨ ਮੁਰਾਰਿ (ਬਣ); ਕੰਸੁ ਕਿਰਤਾਰਥੁ ਕੀਓ (ਕੰਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ) ॥ ਉਗ੍ਰਸੈਣ ਕਉ ਰਾਜੁ; ਅਭੈ ਭਗਤਹ ਜਨ ਦੀਓ ॥ ਕਲਿਜੁਗਿ (’ਚ) ਪ੍ਰਮਾਣੁ ਨਾਨਕ ਗੁਰੁ; ਅੰਗਦੁ, ਅਮਰੁ ਕਹਾਇਓ ॥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਜੁ ਅਬਿਚਲੁ ਅਟਲੁ; ਆਦਿ+ਪੁਰਖਿ (ਨੇ) ਫੁਰਮਾਇਓ ॥੭॥’’ (ਭਟ ਕਲੵ/੧੩੯੦) ਯਾਨੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ; ਜਨਮ ਤੋਂ ‘ਹਰੀ ਜੋਤਿ’ ਸਮਾਨ ਹਨ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਹਰੀ; ਖ਼ੁਦ ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ਬਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ‘‘ਜੋਤਿ ਰੂਪਿ (’ਚ) ਹਰਿ ਆਪਿ; ਗੁਰੂ ਨਾਨਕੁ ਕਹਾਯਉ ॥’’ (ਭਟ ਮਥੁਰਾ/੧੪੦੮) ਯਾਨੀ ‘ਗੁਰੂ ਜੋਤਿ’ ਭੀ ਸਤਿਯੁਗ ਤੋਂ ਕਲਿਯੁਗ ਤੱਕ (ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ/ਕਿਆਮਤ ਤੱਕ) ਕਾਇਮ ਰਹਿਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ੴ ਨੇ ਆਪ ਬਣਾਇਆ, ‘‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਜੁ ਅਬਿਚਲੁ ਅਟਲੁ; ਆਦਿ ਪੁਰਖਿ (ਨੇ) ਫੁਰਮਾਇਓ ॥੭॥’’ ‘ੴ’ ਤੇ ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਸਪਰ ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਸਮਝੀ ਹੀ ‘ਭਗਤ ਬਨਾਮ ਗੁਰੂ’ ਵਿਵਾਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।

ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਸੋਝੀ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੋਈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਉਹ ਯਹੂਦੀ ਸਨ। ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਜਦ 35 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋਈ। ਮਹਾਵੀਰ ਜੈਨ ਜਦ 42 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋਈ। ਹਜਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਜਦ 39 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਸਮਝ ਸੀ। 9 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ’ਚ ਆਪ ਨੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਰੀਤ (ਜਨੇਊ ਧਾਰਨ) ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਦਕਿ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਨੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਰੀਤ/ਸੁੰਨਤ ਕਰਾ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 30 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਈ ਸਮਝ, ਜੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਐਸਾ ਨਾ ਕਰਦੇ। ਹੁਣ ਈਸਾਈ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿਣ ਕਿ ਸੁੰਨਤ ਕਰਨਾ, ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ।

‘ਭਗਤ’ ਦੇ ਅੱਖਰੀਂ ਅਰਥ ਹਨ, ਭ-ਰੱਬ ਦੀ ਭੈ-ਭਾਵਨੀ/ਡਰ-ਅਦਬ, ਗ-ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ, ਤ-ਸੰਸਾਰਕ ਖਿੱਚ ਦਾ ਤਿਆਗ/ਨਿਰਮੋਹ। ਭਗਤ; ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੁਕਾਮ ਇਸੇ ਜਨਮ ’ਚ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਭਗਤ’ ਬਾਰੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਕਿ ਉਹ ਆਵਾਗਮਣ ’ਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਮੰਨਿਆ, ‘‘ਬਹੁਤ ਜਨਮ ਬਿਛੁਰੇ ਥੇ ਮਾਧਉ ! ਇਹੁ ਜਨਮੁ ਤੁਮ੍ਹਾਰੇ ਲੇਖੇ ॥ ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਆਸ ਲਗਿ ਜੀਵਉ; ਚਿਰ ਭਇਓ ਦਰਸਨੁ ਦੇਖੇ ॥’’ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ/੬੯੪) ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਅਸਥਾਵਰ ਜੰਗਮ ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ ॥ ਅਨਿਕ ਜਨਮ ਕੀਏ ਬਹੁ ਰੰਗਾ ॥੧॥ ਐਸੇ ਘਰ; ਹਮ ਬਹੁਤੁ ਬਸਾਏ ॥ ਜਬ ਹਮ ਰਾਮ  ! ਗਰਭ ਹੋਇ ਆਏ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੩੨੬) ਪਦ-ਅਰਥ : ਅਸਥਾਵਰ-ਰੁੱਖ। ਜੰਗਮ-ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ‘ਭਗਤੀ’ ਤੇ ‘ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ/ਕਿਰਪਾ’ ਦਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ; ਜਿਵੇ

(1). ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ : ‘‘ਗੁਰਿ (ਨੇ) ਦੀਨੀ ਬਸਤੁ ਕਬੀਰ ਕਉ; ਲੇਵਹੁ ਬਸਤੁ ਸਮ੍ਹਾਰਿ (ਸੰਭਾਲ਼) ॥ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੯੭੦), ਕਬੀਰ  ! ਸਾਚਾ ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੈ (ਮੈਨੂੰ) ਮਿਲਿਆ; ਸਬਦੁ ਜੁ ਬਾਹਿਆ ਏਕੁ ॥ ਲਾਗਤ ਹੀ ਭੁਇ ਮਿਲਿ ਗਇਆ; ਪਰਿਆ ਕਲੇਜੇ ਛੇਕੁ ॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੧੩੭੨)

(2). ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ : ਭਗਤਿ ਹੇਤ (ਪ੍ਰੇਮ) ਗਾਵੈ ਰਵਿਦਾਸਾ ॥ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ/੬੫੯), ਜਨ ਰਵਿਦਾਸ ਰਾਮ ਰੰਗਿ (’ਚ) ਰਾਤਾ ॥ ਇਉ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦਿ (ਨਾਲ਼) ਨਰਕ ਨਹੀ ਜਾਤਾ ॥ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ/੪੮੭), ਤਨੁ ਮਨੁ ਅਰਪਉ; ਪੂਜ ਚਰਾਵਉ ॥ ਗੁਰ ਪਰਸਾਦਿ (ਨਾਲ਼) ਨਿਰੰਜਨੁ ਪਾਵਉ ॥ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ/੫੨੫) ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਭੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਬੰਧਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ

(ੳ). ਨਾਮਾ ਛੀਬਾ ਕਬੀਰੁ ਜੁੋਲਾਹਾ; ਪੂਰੇ ਗੁਰ ਤੇ ਗਤਿ ਪਾਈ ॥ (ਮਹਲਾ ੩/੬੮)

(ਅ). ਰਵਿਦਾਸੁ ਢੁਵੰਤਾ ਢੋਰ ਨੀਤਿ; ਤਿਨਿ ਤਿਆਗੀ ਮਾਇਆ ॥ ਪਰਗਟੁ ਹੋਆ ਸਾਧਸੰਗਿ; ਹਰਿ ਦਰਸਨੁ ਪਾਇਆ ॥੨॥ ਸੈਨੁ ਨਾਈ ਬੁਤਕਾਰੀਆ; ਓਹੁ ਘਰਿ ਘਰਿ ਸੁਨਿਆ ॥ ਹਿਰਦੇ ਵਸਿਆ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ; ਭਗਤਾ ਮਹਿ ਗਨਿਆ ॥੩॥ ਇਹ ਬਿਧਿ ਸੁਨਿ ਕੈ ਜਾਟਰੋ; ਉਠਿ ਭਗਤੀ ਲਾਗਾ ॥ ਮਿਲੇ ਪ੍ਰਤਖਿ ਗੁਸਾਈਆ; ਧੰਨਾ ਵਡਭਾਗਾ ॥੪॥ (ਮਹਲਾ ੫/੪੮੮) ਇੱਥੇ ‘ਸਾਧਸੰਗਿ, ਭਗਤ ਤੇ ਭਗਤੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹਨ।

(ੲ). ਸਾਧੂ (ਗੁਰੂ) ਸਰਣਿ ਪਰੈ, ਸੋ ਉਬਰੈ; ਖਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਸੂਦੁ ਵੈਸੁ ਚੰਡਾਲੁ ਚੰਡਈਆ ॥੬॥ ਨਾਮਾ ਜੈਦੇਉ ਕੰਬੀਰੁ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨੁ; ਅਉਜਾਤਿ ਰਵਿਦਾਸੁ ਚਮਿਆਰੁ ਚਮਈਆ ॥ ਜੋ ਜੋ ਮਿਲੈ ਸਾਧੂ-ਜਨ (ਗੁਰੂ) ਸੰਗਤਿ; ਧਨੁ ਧੰਨਾ ਜਟੁ ਸੈਣੁ ਮਿਲਿਆ ਹਰਿ ਦਈਆ ॥੭॥ (ਮਹਲਾ ੪/੮੩੫) ਜਦਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੀ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਮੈ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪੈ ਕੇ ਇਹ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।

‘ਭਗਤ’ ਤੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਨੂੰ ਵੱਖ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ, ‘‘ਕਬੀਰਿ (ਨੇ) ਧਿਆਇਓ ਏਕ ਰੰਗ ॥ ਨਾਮਦੇਵ (ਦੇ) ਹਰਿ ਜੀਉ ਬਸਹਿ ਸੰਗਿ ॥ ਰਵਿਦਾਸ ਧਿਆਏ ਪ੍ਰਭ ਅਨੂਪ (ਨੂੰ)॥ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਗੋਵਿੰਦ ਰੂਪ ॥੮॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੧੧੯੨) ਯਾਨੀ ਭਗਤ; ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਹਰੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਿਸਾਲ: (1). ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਦਿਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਦੀ ਨੇ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ। ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਹਾਥੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਵਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਾਥੀ ਇਸ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਹ। ਮਹਾਵਤ ਨੇ 3 ਵਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਹਾਥੀ ਨਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਉਹ ਬਚ ਗਏ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਕਿਹਾ, ‘‘ਕਿਆ ਅਪਰਾਧੁ ਸੰਤ ਹੈ ਕੀਨ੍ਹਾ  ?॥ ਬਾਂਧਿ ਪੋਟ; ਕੁੰਚਰ ਕਉ ਦੀਨ੍ਹਾ ॥ ਕੁੰਚਰੁ ਪੋਟ (ਨੂੰ) ਲੈ ਲੈ ਨਮਸਕਾਰੈ ॥ ਬੂਝੀ ਨਹੀ, ਕਾਜੀ ਅੰਧਿਆਰੈ ॥੩॥ ਤੀਨਿ ਬਾਰ; ਪਤੀਆ ਭਰਿ ਲੀਨਾ ॥ ਮਨ ਕਠੋਰੁ; ਅਜਹੂ ਨ ਪਤੀਨਾ ॥ ਕਹਿ ਕਬੀਰ  ! ਹਮਰਾ ਗੋਬਿੰਦੁ ॥ ਚਉਥੇ ਪਦ ਮਹਿ ਜਨ ਕੀ ਜਿੰਦੁ ॥੪॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੮੭੧) ਯਾਨੀ ਹਾਥੀ; ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਭੀ ਕਾਜ਼ੀ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਹ ਰੱਬ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਪਦ (ਤੁਰੀਆ ਅਵਸਥਾ) ’ਚ ‘ਸੁਰਤਿ’ ਹੈ।

ਨੋਟ : ਤਿੰਨ ਪਦ ਹਨ ‘ਰਜੋ, ਤਮੋ, ਸਤੋ’। ‘ਰਜੋ’ ਭਾਵ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਦੌੜ-ਭੱਜ। ‘ਤਮੋ’ ਭਾਵ ਹਨ੍ਹੇਰਾ, ਆਤਮਿਕ ਸਮਝ ਨਾ ਹੋਣਾ। ‘ਸਤੋ’ ਭਾਵ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਵਿਖਾਵੇ ਮਾਤਰ ਕੀਤੇ ਚੰਗਾ ਕੰਮ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਕਰਮ; ਮਾਇਆ ਅਧੀਨ ਹਨ।

(2). ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਤੁਗਲਕ ਬਾਦਿਸ਼ਾਹ; ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਮਰੀ ਹੋਈ ਗਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਵਰਨਾ ਜਾਨੋ ਮਾਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਨਾਮਾ ਸੁਲਤਾਨੇ ਬਾਧਿਲਾ ॥ ਦੇਖਉ ਤੇਰਾ ਹਰਿ ਬੀਠੁਲਾ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ ਬਿਸਮਿਲਿ (ਮਰੀ) ਗਊ ਦੇਹੁ ਜੀਵਾਇ ॥ ਨਾਤਰੁ ਗਰਦਨਿ ਮਾਰਉ ਠਾਂਇ ॥੨॥’’ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ/੧੧੬੬) ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਬਾਦਿਸ਼ਾਹ ! ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਾਦਿਸ਼ਾਹ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਹਾਥੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਵਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਇਸ ’ਤੇ ਹਾਥੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਹ, ‘‘ਬਾਦਿਸਾਹ  ! ਐਸੀ ਕਿਉ ਹੋਇ ॥ ਬਿਸਮਿਲਿ ਕੀਆ; ਨ ਜੀਵੈ ਕੋਇ ॥੩॥ ਮੇਰਾ ਕੀਆ; ਕਛੂ ਨ ਹੋਇ ॥ ਕਰਿ ਹੈ ਰਾਮੁ; ਹੋਇ ਹੈ ਸੋਇ ॥੪॥ ਬਾਦਿਸਾਹੁ ਚੜਿ੍ਓ ਅਹੰਕਾਰਿ (’ਚ) ॥ ਗਜ ਹਸਤੀ ਦੀਨੋ ਚਮਕਾਰਿ ॥੫॥.. ਕਰੈ ਗਜਿੰਦੁ (ਹਾਥੀ); ਸੁੰਡ ਕੀ ਚੋਟ ॥ ਨਾਮਾ ਉਬਰੈ; ਹਰਿ ਕੀ ਓਟ ॥੮॥… ਅਪਨੇ ਭਗਤ ਪਰਿ ਕੀ (ਕੀਤੀ) ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ ॥ ਗਰੁੜ ਚੜ੍ਹੇ ਆਏ ਗੋਪਾਲ ॥੧੬॥’’ (ਗੁਪਾਲ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ ਹੇ ਨਾਮਦੇਵ ! ਜੇ ਤੂੰ) ‘‘ਕਹਹਿ, ਤ ਧਰਣਿ (ਧਰਤੀ) ਇਕੋਡੀ ਕਰਉ  ?॥.. ਕਹਹਿ, ਤ ਮੁਈ ਗਊ ਦੇਉ ਜੀਆਇ  ?॥ ਸਭੁ ਕੋਈ ਦੇਖੈ ਪਤੀਆਇ (ਤਸੱਲੀ ਨਾਲ਼)॥੧੮॥ ਨਾਮਾ ਪ੍ਰਣਵੈ ਸੇਲ ਮਸੇਲ ॥ ਗਊ ਦੁਹਾਈ ਬਛਰਾ ਮੇਲਿ ॥੧੯॥’’ (ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ/੧੧੬੬) ਭਾਵ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ਼ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਣਾ ਪਾ ਕੇ ਚੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਨੌਕਰ; ਬੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਗਾਂ ਚੋਣ ਲੱਗੇ ਯਾਨੀ ਗਾਂ ਜਿਊਂਦੀ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਈ।

(3). ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ; ਸੰਨ 1518 ’ਚ ਹੱਜ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਮੱਕੇ ਗਏ। ਆਪ ਮਸੀਤ ’ਚ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਮਿਹਰਾਬ (ਮਸੀਤ ਦਾ ਗੇਟ, ਜਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹੀਦੀ ਹੈ) ਵੱਲ ਕਰਕੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਮੁੱਲਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਲੱਤ ਮਾਰੀ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿਹੜਾ ਕਾਫ਼ਰ (ਨਾਸਤਿਕ) ਸੁਤਾ ਹੈ ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜਿੱਧਰ ਖ਼ੁਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਧਰ ਮੇਰੇ ਪੈਰ ਕਰ ਦਿਓ। ਕਾਜ਼ੀ; ਜਿੱਧਰ ਭੀ ਪੈਰ ਕਰੇ, ਓਧਰ ਮੱਕਾ ਘੁੰਮਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ। ਆਖ਼ਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ, ‘‘ਬਾਬਾ ਫਿਰਿ ਮਕੇ ਗਇਆ; ਨੀਲ ਬਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਬਨਵਾਰੀ।… ਬੈਠਾ ਜਾਇ ਮਸੀਤ ਵਿਚਿ; ਜਿਥੈ ਹਾਜੀ ਹਜਿ ਗੁਜਾਰੀ। ਜਾ ਬਾਬਾ ਸੁਤਾ ਰਾਤਿ ਨੋ; ਵਲਿ ਮਹਰਾਬੇ ਪਾਇ (ਪੈਰ) ਪਸਾਰੀ। ਜੀਵਣਿ (ਠੋਕਰ) ਮਾਰੀ ਲਤਿ ਦੀ; ਕੇਹੜਾ ਸੁਤਾ ਕੁਫਰ ਕੁਫਾਰੀ  ?। ਲਤਾ ਵਲਿ ਖੁਦਾਇ ਦੇ; ਕਿਉ ਕਰਿ ਪਇਆ, ਹੋਇ ਬਜਿਗਾਰੀ (ਪਾਪੀ) ?। ਟੰਗੋਂ ਪਕੜਿ ਘਸੀਟਿਆ; ਫਿਰਿਆ ਮਕਾ ਕਲਾ ਦਿਖਾਰੀ। ਹੋਇ ਹੈਰਾਨੁ; ਕਰੇਨਿ ਜੁਹਾਰੀ (ਸਿਜਦਾ) ॥੩੨॥’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ/ਵਾਰ ੧ ਪਉੜੀ ੩੨)

(4). ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੈ। ਸੰਨ 1556 ’ਚ ਬਾਉਲੀ ਪੁਟਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਜੋ ਦਿਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵੈਸਾਖੀ ’ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾ ਰਹੇ। ਵੈਸਾਖੀ ’ਤੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਸਤੇ ’ਚ ਪ੍ਰੇਮਾ ਨਾਂ ਦੇ ਕੋੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ’ਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਤੇ ਬਦਬੂ ਰਿਸਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਚੁਬੱਚੇ ’ਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਾਓ। ਐਸਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਕੁੱਝ ਕੁ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰੋਗ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਮੁਰਾਰੀ’ (ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਵੈਰੀ) ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨਾਲ਼ ਭਾਈ ਸੀਹਾਂ ਉੱਪਲ ਜੀ ਦੀ ਬੇਟੀ (ਮੱਥੋ) ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਸ ਜੋੜੇ (ਮੱਥੋ-ਮੁਰਾਰੀ) ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ‘ਮੰਜੀ’ ਭੀ ਬਖ਼ਸ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਨੋਟ : ਸੀਹਾਂ ਉੱਪਲ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੀਵਨੀ (ਸਾਖੀ ਮਹਲੁ ਪਹਿਲੇ ਕੀ/ਰਚਨਾ ਕਾਲ 1570-74 ਈ.) ਲਿਖੀ ਹੈ। ਬਾਲਾ ਸਾਖੀ ਇਸ ਤੋਂ 80-90 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸੰਨ 1655-59 ’ਚ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਸੀਹਾਂ ਉਪਲੁ ਜਾਣੀਐ; ਗਜਣੁ ਉਪਲੁ ਸਤਿਗੁਰ ਭਾਵੈ।’’ (ਵਾਰ ੧੧, ਪਉੜੀ ੧੪) ਸੀਹਾਂ ਤੇ ਗੱਜਣ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਸਨ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਮੂਲਾ ਕਿਰਾੜ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਟਕੇ ’ਚ ਇਹ ਸੌਦਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਮਰਨਾ ਸੱਚ ਹੈ ਤੇ ਜਿਊਣਾ ਝੂਠ’। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇਹ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ਼ ਸਫ਼ਰ ਭੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਘਰਵਾਲੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕ ਗਿਆ ਤੇ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੂੰ ਅਖਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਘਰੇ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਅਚਨਚੇਤ ਸੱਪ ਲੜਿਆ ਤੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਘਰੇ ਨਹੀਂ, ਝੂਠ ਸੱਚ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ, ‘‘ਮਰਣਾ ਮੁਲਾ  ! ਮਰਣਾ ॥ ਭੀ ਕਰਤਾਰਹੁ ਡਰਣਾ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੨੪), ਨਾਲਿ ਕਿਰਾੜਾ ਦੋਸਤੀ; ਕੂੜੈ ਕੂੜੀ ਪਾਇ ॥ ਮਰਣੁ (ਮੌਤ) ਨ ਜਾਪੈ ਮੂਲਿਆ ! ਆਵੈ ਕਿਤੈ+ਥਾਇ (’ਚ) ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੧੪੧੨)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਵਾਹ-ਵਾਸਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੱਟੜ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ (ਜੋਗੀ, ਕਾਜ਼ੀ, ਪੰਡਿਤਾਂ) ਨਾਲ਼ ਪਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ, ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਸੀ। ਧਰਮ-ਚਰਚਾਵਾਂ ਵੇਲ਼ੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਭੀ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਨਾਨਕ ਮਤਾ (ਰੀਠਾ ਸਾਹਿਬ/ਉਤਰਾਖੰਡ) ਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ 1508 ਈ. ’ਚ ਗਏ। ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਉਹ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਨਾਨਕ ਜੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਕਰਾਮਾਤ ਦਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਈਏ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਇਹ ਜੋਗੀ ਬਣ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੋਗ-ਮੱਤ ਵਧੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਤਾਲਾਬ ’ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਰਾਮਾਤ ਨਾਲ਼ ਓਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥਾਂ ਹੀਰੇ, ਜਵਾਹਰਰਾਤ ਭਰ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਾਂ ਭੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਨਾ ਹੋਏ। ਖ਼ਾਲੀ ਲੋਟਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਓਥੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ‘‘ਸਿਧੀ ਮਨੇ ਬੀਚਾਰਿਆ; ਕਿਵੈ (ਸਾਡੇ) ਦਰਸਨ ਏ ਲੇਵੈ ਬਾਲਾ  ?। ਐਸਾ ਜੋਗੀ ਕਲੀ ਮਹਿ; ਹਮਰੇ ਪੰਥ ਕਰੇ ਉਜਿਆਲਾ। ਖਪਰ ਦਿਤਾ ਨਾਥ ਜੀ; ਪਾਣੀ ਭਰਿ ਲੈਵਣਿ ਉਠਿ ਚਾਲਾ। ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਪਾਣੀਐ; ਡਿਠੇ ਰਤਨ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲਾ। ਸਤਿਗੁਰ ਅਗਮ ਅਗਾਧਿ ਪੁਰਖੁ; ਕੇਹੜਾ ਝਲੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਝਾਲਾ। ਫਿਰਿ ਆਇਆ ਗੁਰ, ਨਾਥ ਜੀ ! ਪਾਣੀ ਠਉੜ ਨਹੀ ਉਸਿ ਤਾਲਾ। ਸਬਦਿ (ਨਾਲ਼) ਜਿਤੀ ਸਿਧਿ ਮੰਡਲੀ; ਕੀਤੋਸੁ ਅਪਣਾ ਪੰਥੁ ਨਿਰਾਲਾ। ਕਲਿਜੁਗ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਸੁਖਾਲਾ ॥੩੧॥’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ/ਵਾਰ ੧ ਪਉੜੀ ੩੧) ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੋਕਟ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਵਿਰੁਧ ਸਨ, ‘‘ਸਿਧਿ ਬੋਲਨਿ ਸੁਣਿ ਨਾਨਕਾ  ! ਤੁਹਿ ਜਗ ਨੋ ਕਿਆ ਕਰਾਮਾਤਿ ਦਿਖਾਈ ?। ਕੁਝ ਵਿਖਾਲੇਂ ਅਸਾ ਨੋ; ਤੁਹਿ ਕਿਉ ਢਿਲ ਅਵੇਹੀ ਲਾਈ ?। ਬਾਬਾ ਬੋਲੇ ਨਾਥ ਜੀ  ! ਅਸਾਂ ਤੇ ਵੇਖਣਿ ਜੋਗੀ ਵਸਤੁ ਨ ਕਾਈ (ਕੋਈ)। ਗੁਰ ਸੰਗਤਿ ਬਾਣੀ ਬਿਨਾ; ਦੂਜੀ ਓਟ ਨਹੀਂ ਹਹਿ ਰਾਈ (ਰੱਤੀ ਭੀ)..॥੪੨॥’’ (ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ/ਵਾਰ ੧ ਪਉੜੀ ੪੨) ਉਞ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ; ਆਪਣੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਬਲ (ਕਰਾਮਾਤ) ਆਸਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਤੇ ਜਾ-ਜਾ ਕੇ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪ ਦੀ ਉਮਰ ਸੰਨ 1508 ’ਚ 39 ਸਾਲ ਸੀ, ਫਿਰ ਭੀ ਜੋਗੀ; ਆਪ ਨੂੰ ਬਾਲਾ (ਬੱਚਾ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਞ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਧੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਉਮਰਾਂ ਵਧਾ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਐਸੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕੌਤਕ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਆਪ ’ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਸਤੰਬਰ 1708 ’ਚ ਨੰਦੇੜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਨੇ ਭੀ ਆਪਣੀ ਕਰਾਮਾਤ ਨਾਲ਼ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ, ਜੋ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਡੇਰੇ ’ਚ ਉਸ ਦੇ ਮੱਜੇ ’ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਸਨ, ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ। ਆਖ਼ਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਮਹੀਨਾ ਕੁ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪਾ ਲਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਆ ਕੇ ਤਰਥੱਲੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਕਾਤਲ ਪਾਪੀ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ (ਸਰਹੰਦ) ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅੰਦਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ’ਚ ਐਨਾ ਵਾਧਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।

ਉਕਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ’ਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਤੇ ਜਾ-ਜਾ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ (ਪੰਡਿਤਾਂ, ਕਾਜ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਪੀਰਾਂ, ਆਦਿ) ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਊਣੀ (ਗ਼ਲਤ) ਸਾਬਤ ਕਰ ਆਪਣੀ ‘ਵਿਕਸਿਤ ਸੁਰਤਿ’ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮੰਨਵਾਇਆ; ਓਥੇ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਕੋੜ੍ਹੀ ਵਰਗੇ ਅਸਾਧ ਰੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਭੀ ਅਰੋਗ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ (ਪ੍ਰਚਾਰਕ) ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ ਜਦਕਿ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ’ਚ ਹਰੀ; ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹਨ, ‘‘ਭਗਤਾ ਦੀ ਸਦਾ ਤੂ ਰਖਦਾ ਹਰਿ ਜੀਉ ! ਧੁਰਿ ਤੂ ਰਖਦਾ ਆਇਆ ॥ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਜਨ ਤੁਧੁ ਰਾਖਿ ਲਏ ਹਰਿ ਜੀਉ  ! ਹਰਣਾਖਸੁ ਮਾਰਿ ਪਚਾਇਆ ॥ ਗੁਰਮੁਖਾ ਨੋ ਪਰਤੀਤਿ ਹੈ ਹਰਿ ਜੀਉ ! ਮਨਮੁਖ ਭਰਮਿ (’ਚ) ਭੁਲਾਇਆ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੩/੬੩੭) ਗੁਰਮੁਖ ਹੀ ਇਸ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਗੇ। ਮਨਮੁਖ (ਨਾਸਤਿਕ) ਤਾਂ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ ਕੇ ਭਟਕਣਾ ’ਚ ਪਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਯਾਨੀ ਉਹ ਅੰਦਰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਹੀਂ ਪਨਪ ਸਕਦੀ। ਸੋ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣਾ ਭੀ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਹੈ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਐਸੇ ਲੋਕ; ਬੰਦੇ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਬਾਸ ਭੀ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਅਖਵਾਉਣਾ ਭੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮਾੜੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਭੀ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ‘ਭਗਤ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ, ‘‘ਗੁਣ ਗਾਵੈ ਰਵਿਦਾਸੁ ਭਗਤੁ ਜੈਦੇਵ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ॥ ਨਾਮਾ ਭਗਤੁ ਕਬੀਰੁ; ਸਦਾ ਗਾਵਹਿ ਸਮ ਲੋਚਨ ॥ ਭਗਤੁ ਬੇਣਿ ਗੁਣ ਰਵੈ; ਸਹਜਿ ਆਤਮ ਰੰਗੁ ਮਾਣੈ ॥’’ (ਭਟ ਕਲੵ/੧੩੯੦) ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ‘ਭਗਤ’ ਬਣਨਾ ਸੁਖਾਲਾ ਹੈ। ਕਰੋੜਾਂ ’ਚੋਂ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਭਗਤ ਬਣਦਾ ਹੈ, ‘‘ਹੈਨਿ ਵਿਰਲੇ ਨਾਹੀ ਘਣੇ…॥ (ਮਹਲਾ ੧/੧੪੧੧), ਕੋਟਨ ਮੈ ਨਾਨਕ ਕੋਊ; ਨਾਰਾਇਨੁ ਜਿਹ ਚੀਤਿ (’ਚ)॥’’ (ਮਹਲਾ ੯/੧੪੨੭) ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ; ਸਮਾਜ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਚਰ ਕੇ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ’ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਭੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ‘‘ਪੰਡਿਤ ਸੂਰ ਛਤ੍ਰਪਤਿ ਰਾਜਾ; ਭਗਤ ਬਰਾਬਰਿ ਅਉਰੁ ਨ ਕੋਇ ॥’’ (ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ/੮੫੮) ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ’ਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੀ ‘ਭਗਤ’ ਉਪਾਧੀ ਦੇਣਾ ਮਨ੍ਹਾ ਹੈ।

ਸੋ ‘ਗੁਰੂ’ ਜਨਮ ਤੋਂ ‘ਪੂਰਨ ਵਿਕਸਿਤ ਸੁਰਤਿ’ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਗਤ; ਇਸ ਜਨਮ ’ਚ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ‘ਪੂਰਨ ਵਿਕਸਿਤ ਸੁਰਤਿ’ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ‘ਗੁਰੂ’ ਹਨ। ਆਪ ਨੇ ‘ਨਿਰਾਕਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ, ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਤੇ ਦਾਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਭੀ ਗਹਿਰਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਭੀ ਆਪ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ‘ਨੀਚੁ’ ਮੰਨਿਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ 6 ਵਾਰ ‘ਨਾਨਕੁ ਨੀਚੁ’ ਸੰਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪ ਨੇ ਹੀ ਵਰਤੇ ਤਾਂ ਕਿ ਮਤਾਂ ਕਿਤੇ ਐਨੀ ਵਿਆਪਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ’ਚ ਮਾਣ ਆ ਜਾਵੇ। ਆਪ ਨੇ ਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਨਾਨਕੁ ਨੀਚੁ ਕਹੈ ਬੀਚਾਰੁ ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੨੪), ਨਾਨਕੁ ਨੀਚੁ ਕਹੈ ਲਿਵ ਲਾਇ ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੨੨੩), ਨਾਨਕੁ ਨੀਚੁ ਭਿਖਿਆ ਦਰਿ ਜਾਚੈ; ਮੈ ਦੀਜੈ ਨਾਮੁ ਵਡਾਈ ਹੇ ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੧੦੨੧), ਨਾਨਕੁ ਨੀਚੁ ਕਹੈ ਬੇਨੰਤੀ; ਦਰਿ ਦੇਖਹੁ ਲਿਵ ਲਾਈ ਹੇ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੧੦੨੨), ਆਦਿ।

ਆਪ ਨੇ ੴ ਦੀ ਹੋਂਦ/ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਲ਼ ਇਹ ਭੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦੇਵੇ; ਓਹੀ ਹਰੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਸਲ ਗੁਰੂ ਹੈ, ‘‘ਜੋ ਦੇਖਿ (ਕੇ) ਦਿਖਾਵੈ; ਤਿਸ ਕਉ ਬਲਿ ਜਾਈ ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੮੩੯), ਕੀਮਤਿ ਕਉਣ ਕਰੇ, ਤੁਧੁ ਭਾਵਾਂ; ਦੇਖਿ ਦਿਖਾਵੈ ਢੋਲੋ ॥ (ਤੁਖਾਰੀ ਬਾਰਹਮਾਹਾ/ਮਹਲਾ ੧/੧੧੦੮), ਘਰ ਮਹਿ ਘਰੁ; ਜੋ ਦੇਖਿ ਦਿਖਾਵੈ ॥ ਗੁਰ ਮਹਲੀ ਸੋ ਮਹਲਿ (’ਚ) ਬੁਲਾਵੈ ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੧੧੮੯), ਅਗਮੁ ਅਗੋਚਰੁ ਦੇਖਿ ਦਿਖਾਏ; ਨਾਨਕੁ ਤਾ ਕਾ ਦਾਸੋ ॥’’ (ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ/ਮਹਲਾ ੧/੯੩੮) ਐਸੇ ਕਈ ਪਾਵਨ ਬਚਨ; ਕੇਵਲ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਹਥਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬੜਾ ਗਹਿਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ’ਚ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਬਦ ਭੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਹਨ। ਆਪ ਹੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ‘‘ਜੋਤਿ ਰੂਪਿ (’ਚ) ਹਰਿ ਆਪਿ.. ॥’’ ਹੈਂ। ਬਾਕੀ ਸਮੂਹ ਬਾਣੀਕਾਰ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜਨਮ ਤੋਂ ‘ਭਗਤ’ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ, ਘਰਿ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ; ਭਗਤ ਉਤਰਿ ਆਯਉ ॥੧॥’’ (ਭਟ ਕਲੵ/੧੪੦੭) ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ; ਜਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਰਨ (ਅਪਰੈਲ 1532, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ) ਆਏ ਤਾਂ ਆਪ 28 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।  7 ਸਾਲ 5 ਮਹੀਨੇ ਸੇਵਾ-ਬੰਦਗੀ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ 14 ਜੂਨ 1539 ਨੂੰ ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ਦੇ ਵਾਰਸ਼ (ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ) ਬਣੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਗੁਰੂ) ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ; ਸੰਨ 1544 ’ਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ 65 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ।  8 ਸਾਲ ਸੇਵਾ-ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ 29 ਮਾਰਚ 1552 ਨੂੰ ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ਦੇ ਤੀਜੇ ਵਾਰਸ਼ ਹੋਏ। ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਭੀ ਕਿਹਾ, ‘‘ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਅੰਗਦ ਅਮਰ ਲਾਗਿ (ਕੇ); ਉਤਮ ਪਦੁ ਪਾਯਉ ॥’’ (ਭਟ ਕਲੵ/੧੪੦੭) ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪੈ ਕੇ ਹੀ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਜੇਠਾ (ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ) ਜੀ ਭੀ ਜਦ ਸੰਨ 1544-45 ’ਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਆਏ ਤਾਂ ਆਪ ਜੀ 10-11 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। 30 ਸਾਲ ਸੇਵਾ-ਬੰਦਗੀ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ 1 ਸਤੰਬਰ 1574 (੨ ਅੱਸੂ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ ੧੬੩੧/ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ ੧੦੬) ਨੂੰ ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ਦੇ ਚੌਥੇ ਵਾਰਸ਼ ਬਣੇ ਯਾਨੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ; ਜਨਮ ਤੋਂ ‘ਗੁਰੂ’ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਐਸਾ ਹੀ ਭੱਟ ਹਰਿਬੰਸ ਜੀ ਕਿਹਾ, ‘‘ਮਿਲਿ ਨਾਨਕ, ਅੰਗਦ ਅਮਰ ਗੁਰ; ਗੁਰੁ ਰਾਮਦਾਸੁ ਹਰਿ ਪਹਿ ਗਯਉ ॥’’ (ਭਟ ਹਰਿਬੰਸ/੧੪੦੯)

ਅਗਾਂਹ 10ਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਤੱਕ ਭੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕੋਈ ‘ਗੁਰੂ’ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਹਾਂ (ਘਰ ’ਚ ਗੁਰਿਆਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ) ਬਾਲਪਣ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਭਗਤ ਬਣ ਗਏ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ 5ਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਘਰਿ (’ਚ) ਕੀਅਉ ਪ੍ਰਗਾਸਾ ॥ ਸਗਲ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੀ ਆਸਾ ॥ ਤੈ ਜਨਮਤ; ਗੁਰਮਤਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਪਛਾਣਿਓ ॥ (ਭਟ ਕਲੵ/੧੪੦੭) ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ’ਚ ਜਨਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ! ਤੈਂ ਨਾਬਾਲਗ਼ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਿਆ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ਦੇ ਵਾਰਸ਼ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 9 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਭੀ ‘ਹਰੀ ਜੋਤਿ’ ਸਮਾਨ ਹੋ ਗਏ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਭਨਿ ਮਥੁਰਾ ਕਛੁ ਭੇਦੁ ਨਹੀ; ਗੁਰੁ ਅਰਜੁਨੁ ਪਰਤਖੵ ਹਰਿ ॥’’ (ਭਟ ਮਥੁਰਾ/੧੪੦੯), ਪਰ ਇਹ ਅਵਸਥਾ; ‘ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ’ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦੀ ‘ਵਿਕਸਿਤ ਸੋਚ’ (ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ) ਤੇ ‘ਜੋਤਿ’ (ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਬਲ); ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ‘‘ਜੋਤਿ ਓਹਾ ਜੁਗਤਿ ਸਾਇ; ਸਹਿ (ਨਾਨਕ ਨੇ) ਕਾਇਆ ਫੇਰਿ ਪਲਟੀਐ ॥’’ (ਬਲਵੰਡ ਸਤਾ/੯੬੬) ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ‘ਵਿਕਸਿਤ ਸੋਚ’ ਤੇ ‘ਜੋਤਿ’; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ‘‘ਰਾਮਦਾਸਿ ਗੁਰੂ (ਨੇ) ਜਗ ਤਾਰਨ ਕਉ; ਗੁਰ ਜੋਤਿ ਅਰਜੁਨ ਮਾਹਿ ਧਰੀ ॥੪॥’’ (ਭਟ ਮਥੁਰਾ/੧੪੦੯)

—ਚਲਦਾ— 

ਭਗਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ’ਚ ਅੰਤਰ (ਭਾਗ ਦੂਜਾ)

ਧਰਮ ’ਚ ‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ

ਗਿਆਨੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ

‘ਧਰਮ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਸਚਾਈ, ਪੂਰਨ ਸਚਾਈ’। ਜੇਕਰ ਸਮਾਜਿਕ ਪੈਮਾਨੇ (ਨਜ਼ਰੀਏ) ਨਾਲ਼ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਧਰਤੀ, ਮਾਂ, ਬਾਪ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਪਾਣੀ, ਹਵਾ, ਅੱਗ, ਬਨਸਪਤੀ, ਆਦਿ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਕੁਦਰਤ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ; ‘ਸੱਚ’ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ਼ ਵੇਖਿਆਂ ਇਹ ਸਭ ਛਲ-ਕਪਟ ਹੈ, ਧੂਏਂ ਦਾ ਪਹਾੜ (ਫੈਲਾਅ) ਹੈ, ‘‘ਇਹੁ ਜਗੁ ਧੂਏ ਕਾ ਪਹਾਰ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੯/੧੧੮੭) ਸਦੀਵੀ ਸਾਥ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ਾ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ; ਇਸ ਅਸੱਚ (ਝੂਠ) ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਸੱਚ (ਸਦੀਵੀ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਭੂ) ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਆਗਾਹਾ ਕੂ ਤ੍ਰਾਘਿ; ਪਿਛਾ ਫੇਰਿ ਨ ਮੁਹਡੜਾ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੧੦੯੬) ਭਾਵ ਅਗਾਂਹ ਨੂੰ ਵਧ, ਪਿਛਾਂਹ ਨਾ ਮੁੜ।

ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ਼ ‘ਸੱਚ’ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ; ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੇ (ਅੱਖ, ਨੱਕ, ਕੰਨ, ਜੀਭ ਤੇ ਚਮੜੀ) ਹੀ ਹਨ। ਜੀਭ; ਕੌੜੇ, ਖੱਟੇ-ਮਿੱਠੇ, ਆਦਿ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਖਾਂ; ਵਸਤੂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਤੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨੱਕ; ਸੁਗੰਧ-ਦੁਰਗੰਧ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ; ਗਰਮੀ-ਸਰਦੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਕੰਨ; ਧੁਨ (ਅਵਾਜ਼) ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਭੀ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਵਾਙ ਹੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ; ਬਾਕੀ ਜੂਨਾਂ ’ਚੋਂ ਸਿਰਮੌਰ ਜੂਨ ਹੈ, ‘‘ਅਵਰ ਜੋਨਿ; ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ ॥  ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ; ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ ॥  ਸੁਇਨਾ ਰੂਪਾ ਤੁਝ ਪਹਿ ਦਾਮ ॥  ਸੀਲੁ ਬਿਗਾਰਿਓ ਤੇਰਾ ਕਾਮ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੩੭੪) ਭਾਵ ਹੇ ਬੰਦੇ ! ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਅਸਲ ਮਾਲਕ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਬਾਕੀ ਜੂਨਾਂ ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਹਨ ਯਾਨੀ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਸੋਨਾ ਹੈ, ਚਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਦਾਰਥ ਹਨ (ਜੋ ਕਿ ਹੋਰ ਜੂਨਾਂ ਕੋਲ਼ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ) ਤੇਰਾ ਸਬਰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਾਨਵਰ ਕਦੇ ਭੀ ਮਨੁੱਖ ਵਾਙ ਭਵਿਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵਰਤਮਾਨ ਹੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਪੇਟ ਭਰਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਟੀਚਾ ਹੈ।

ਐਸਾ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਕਿ ਭਗਤੀ ਵਿਹੂਣਾ ਬੰਦਾ ਭੀ ਪਸ਼ੂ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਣ ਨਾਲ਼ (ਭਗਤੀ ਵਿਹੂਣੇ ਬੰਦੇ ਸਮੇਤ) ਜਾਨਵਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭੀ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਪਨਪਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਲਿਹਾਰ ਹੋਣਾ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਆਮ ਮਨੁੱਖ; ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਙ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ, ਕੇਵਲ ਭਗਤ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਆਮ ਬੰਦੇ ਲਈ ਜੋ ਧਰਤੀ ਹੈ; ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਲਈ ਉਹ ‘ਧਰਮਸ਼ਾਲ’ ਹੈ ਯਾਨੀ ਧਰਮ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੇਲ਼ੇ ਨਾਮ-ਜਪਣ ਵਾਲ਼ਾ ਸਥਾਨ; ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ, ‘ਧਰਮਸ਼ਾਲ’ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ‘‘ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟਿਆ; ਮਿਟੀ ਧੁੰਧੁ, ਜਗਿ (’ਚ) ਚਾਨਣੁ ਹੋਆ। ਜਿਉ ਕਰਿ ਸੂਰਜੁ ਨਿਕਲਿਆ; ਤਾਰੇ ਛਪਿ, ਅੰਧੇਰੁ ਪਲੋਆ। .. ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰਿ ਧਰਮਸਾਲ; ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨੁ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ।’’ (ਵਾਰ ੧ ਪਉੜੀ ੨੭) ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ਼ ‘ਸੱਚ’ ਦਾ ਐਸਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਿਆ; ਮਾਨੋ ਅਕਾਸ਼ ’ਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲ਼ੇ ਤਾਰੇ, ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਤੇ ਧੁੰਦ ਯਾਨੀ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਬਣ ਗਏ। ਇਲਾਹੀ ਕੀਰਤਨ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਮਾਨੋ ਨਿੱਤ ‘ਵਿਸਾਖੀ’ ਹੋਵੇ।

ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਮਾਰਚ 1469 (ਚੇਤ ਸੁਦੀ ਪੁਰਨਮਾਸ਼ੀ ੧੫੨੬, ੧ ਵਿਸਾਖ; ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ੦੧) ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ‘ਵਿਸਾਖੀ’; ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ ਹੈ। ਸੰਨ 1699 ’ਚ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭੀ ਭਵਿੱਖ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ (ਅਗਵਾਈ) ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ (ਖ਼ਾਲਸਾ-ਪੰਥ) ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ‘੧ ਵਿਸਾਖ’ ਯਾਨੀ ਕਿ ‘ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲ਼ਾ ਦਿਨ’ ਹੀ ਚੁਣਿਆ ਸੀ।

ਜੋ ਭੀ ਜੀਵ ਵਰਤਮਾਨ ਤੱਕ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਬਰ (ਰੱਜ) ਜਲਦੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਅਗਰ ਪੇਟ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੋਲ਼ ਹਿਰਨ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭੀ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ, ‘‘ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚਿ ਵਰਤਦਾ; ਹੋਵਣਹਾਰ ਸੋਈ ਪਰਵਾਣਾ। ਕਾਰਣੁ ਕਰਤਾ ਜੋ ਕਰੈ; ਸਿਰਿ ਧਰਿ ਮੰਨਿ, ਕਰੈ ਸੁਕਰਾਣਾ। ਰਾਜੀ ਹੋਇ ਰਜਾਇ ਵਿਚਿ; ਦੁਨੀਆਂ ਅੰਦਰਿ ਜਿਉ ਮਿਹਮਾਣਾ।’’ (ਵਾਰ ੧੮ ਪਉੜੀ ੨੧) ਭਾਵ ਵਰਤਮਾਨ ’ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ ਨੂੰ ਜੋ ਭੀ ਮਿਲ ਜਾਏ, ਉਹ ਉਸੇ ’ਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ। ਕਰਤਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਭੀ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰ-ਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਣ ਕਰਕੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਉਹ ਭਗਤ; ਮਾਲਕ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ’ਚ ਖ਼ੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਸਬੰਧ ਭੀ ਪ੍ਰਾਹੁਣੇ (ਮਹਿਮਾਨ) ਵਾਙ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ। ਐਸੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ; ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੀਵ (ਮੁਰਗਾਬੀ/ਮੁਰਗ਼+ਆਬ) ਜਾਂ ਕਮਲ-ਫੁੱਲ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ‘‘ਜੈਸੇ ਜਲ ਮਹਿ ਕਮਲੁ ਨਿਰਾਲਮੁ; ਮੁਰਗਾਈ ਨੈ ਸਾਣੇ ॥  ਸੁਰਤਿ ਸਬਦਿ ਭਵ ਸਾਗਰੁ ਤਰੀਐ; ਨਾਨਕ  ! ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੇ ॥’’ (ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ/ਮਹਲਾ ੧/੯੩੮) ਭਾਵ ਜਿਵੇਂ ਨਦੀ ’ਚ ਮੁਰਗਾਈ ਤੈਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਖ; ਪਾਣੀ ਨਾਲ਼ ਭਿੱਜਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਕੰਵਲ ਫੁੱਲ ਪਾਣੀ ’ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਲ਼ਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਉਪਦੇਸ਼ ’ਚ ਸੁਰਤਿ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲ਼ਾ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਸੁਰਤਿ ਨਾਲ਼ ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਮੋਹ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਤਰਦਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਕਮਾਈ; ਧਰਮ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮ ਅਵਸਥਾ (ਸਚਖੰਡ, ਬੇਗ਼ਮਪੁਰਾ, ਤੁਰੀਆਵਸਥਾ ਤੇ ਦਸਮ ਦੁਆਰ) ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ; ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਙ ਵਰਤਮਾਨ ’ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਭਗਤੀ ਵਿਹੂਣਾ ਬੰਦਾ ਪਸ਼ੂ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਜੂਨ ਭੋਗਣਾ ਹੈ ਤੇ ਭਗਤ ਦਾ ਟੀਚਾ; ਮਾਲਕ (ਦੀ ਹੋਂਦ) ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਭੇਦ ਹੋਣਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਬੰਦਾ; ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਭੂਤ ਜਾਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ’ਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਐਸੇ ਵਾਕ, ‘‘ਕਰਤੂਤਿ ਪਸੂ ਕੀ ਮਾਨਸ ਜਾਤਿ ॥  ਲੋਕ ਪਚਾਰਾ ਕਰੈ ਦਿਨੁ ਰਾਤਿ ॥  ਬਾਹਰਿ ਭੇਖ; ਅੰਤਰਿ ਮਲੁ ਮਾਇਆ ॥  ਛਪਸਿ ਨਾਹਿ; ਕਛੁ ਕਰੈ ਛਪਾਇਆ ॥  ਬਾਹਰਿ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨ ਇਸਨਾਨ ॥  ਅੰਤਰਿ ਬਿਆਪੈ; ਲੋਭੁ ਸੁਆਨੁ (ਕੁੱਤਾ) ॥’’ (ਸੁਖਮਨੀ/ਮਹਲਾ ੫/੨੬੭) ਰਾਹੀਂ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਅਰਥਹੀਣ-ਟੀਚੇ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ਼ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਧਰਮੀ ਬਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਸਿਆ ਰਿਹਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ’ਚ।

ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਭੀ ਧਰਮ ਦੀ ਇਸ ਸਰਬੋਤਮ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਮੁਰਗਾਬੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਸਬਲੁ ਹੈ ਭਾਰੀ; ਮੋਹੁ ਕਾਲਖ ਦਾਗ ਲਗੀਜੈ ॥  ਮੇਰੇ ਠਾਕੁਰ ਕੇ ਜਨ ਅਲਿਪਤ ਹੈ ਮੁਕਤੇ; ਜਿਉ ਮੁਰਗਾਈ ਪੰਕੁ (ਪੰਖ) ਨ ਭੀਜੈ ॥’’  (ਮਹਲਾ ੪/੧੩੨੪) ਭਾਵ ਮਾਇਆਵੀ ਸਮੁੰਦਰ; ਬੜਾ ਭਿਆਨਕ, ਡਰਾਵਨਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮੋਹ-ਵਿਕਾਰ ਰੂਪ ਕਾਲ਼ਖ਼ ਚੰਬੜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰੱਬ ਦੇ ਪਿਆਰੇ; ਇਸ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਰਗਾਬੀ (ਨਦੀ ’ਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਭੀ ਪਾਣੀ ’ਚ) ਆਪਣੇ ਪੰਖ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਣ ਦਿੰਦੀ।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸੇ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਜੀਵਨ; ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਿਉਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ? ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਕਿਉਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ? ਜਵਾਬ ਹੈ ‘ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਜਾਂ ਕਲਿਆਣ ਲਈ’ ਯਾਨੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਰੱਬ ਦੇ ਪਿਆਰੇ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਦਾ ਅੱਖਰੀਂ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਸੱਚੀ ਗਵਾਹੀ’ ਯਾਨੀ ਆਦਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਮਿਸਾਲ (ਗਵਾਹ) ਬਣੇ। ਐਸੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ‘ਸ਼ਹਾਦਤ’; ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ 25 ਮਈ 1675 (੨੭ ਜੇਠ, ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ ੨੦੭) ’ਚ ਜਦ 16 ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ’ਚ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਆਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭੀ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣੀ ਪੈਣੀ ਹੈ ਯਾਨੀ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਮਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਰਾਂ ਜਾਗਣਗੀਆਂ ਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏਗੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਜ਼ੁਲਮ ਰੁਕੇਗਾ। ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਜ਼ਮੀਰਾਂ ਜਾਗੀਆਂ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਲੜਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਐਸੇ ਹੀ ਹਾਲਾਤ; ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ (30 ਮਈ 1606/ਜੇਠ ਸੁਦੀ ੪, ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ ੧੬੬੩; ੨ ਹਾੜ; ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ੧੩੮) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣੇ, ਜਦ ਬਾਦਿਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਜਨਵਰੀ 1613 ’ਚ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਜਨੂੰ ਟਿੱਲਾ (ਦਿੱਲੀ) ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਵਿਦ੍ਰੋਹ ਵਜੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ’ਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ 52 ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭੀ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ।

ਜੇ ਕਿਸੇ ਨਸ਼ੇੜੀ ਕੋਲ਼ ਬੈਠਦੇ ਰਹੀਏ ਤਾਂ ਬੰਦਾ ਖ਼ੁਦ ਭੀ ਨਸ਼ੇੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੈਸੀ ਸੰਗਤ; ਵੈਸੀ ਰੰਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਜੈਸਾ ਸੇਵੈ; ਤੈਸੋ ਹੋਇ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੨੨੩) ਜੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਪੂਜੀਏ ਤਾਂ ਦਿਲ; ਪੱਥਰ ਵਾਙ ਕਠੋਰ-ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ; ਬੰਦੇ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਮ ਵਾਙ ਨਰਮ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮੁਸਲਮਾਣੁ; ਮੋਮ ਦਿਲਿ ਹੋਵੈ ॥ ਅੰਤਰ ਕੀ ਮਲੁ; ਦਿਲ ਤੇ ਧੋਵੈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੧੦੮੪) ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੱਥਰ ਤੇ ਮੂਰਤੀ/ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਪੂਜਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਹੈ, ‘‘ਜੋ ਪਾਥਰ ਕਉ ਕਹਤੇ ਦੇਵ ॥  ਤਾ ਕੀ, ਬਿਰਥਾ ਹੋਵੈ ਸੇਵ ॥  ਜੋ ਪਾਥਰ ਕੀ ਪਾਂਈ ਪਾਇ (ਚਰਨੀਂ ਪੈਂਦਾ) ॥ ਤਿਸ ਕੀ ਘਾਲ; ਅਜਾਂਈ (ਵਿਅਰਥ) ਜਾਇ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੧੧੬੦) ਘਾਲਣਾ ਉਹੀ ਸਫਲ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪੇ, ‘‘ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ; ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ ॥  ਨਾਨਕ  ! ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ; ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ ॥੧॥’’ (ਜਪੁ) ਭਾਵ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਮ ਜਪਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਸਫਲ ਹੋ ਗਈ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਬੇਅੰਤ ਹੋਰ ਲੁਕਾਈ ਭੀ ਨਾਮ ਜਪ-ਜਪ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜੇ ਨਿਰਭਉ-ਪ੍ਰਭੂ (ਸੱਚ) ਨਾਲ਼ ਪਿਆਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੀ ਉਸ ਵਾਙ ਡਰ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ‘‘ਨਿਰਭਉ ਜਪੈ; ਸਗਲ ਭਉ ਮਿਟੈ ॥’’ (ਸੁਖਮਨੀ/ਮਹਲਾ ੫/੨੯੩) ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਾਙ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨਾ ਹੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦਾ ਜਾਗਣਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਮਨੁੱਖਾ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਖੇਤਰ ਹੈ।

ਐਸੀਆਂ ਧਰਮ (ਸੱਚ) ਆਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਮਹਾਂ ਪੁਰਖ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਹਮਲਾ ਕਰੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ; ਮਾਸ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਸਾਕਾਹਾਰੀ ਸਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਕਰੇਗਾ। ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਕਿਸੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਨੂੰ ਸਿੰਗ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸਾਕਾਹਾਰੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਨਿਗਾਹ ਤੇ ਨੁਕੀਲੇ ਨੌਂਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ। ਸੰਘਰਸ਼ ਹੀ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਮਨਮੁਖ ਕਠੋਰ ਦਿਲ ਹੈ। ਵਧੀਕੀ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ। ਨਰਮ ਦਿਲ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨ (ਸਿੰਗ) ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ‘ਜਨੇਊ’ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਮਾਸਾਹਾਰੀ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਗਤ ਜ਼ਮੀਰਾਂ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਭੀ ਨਿਰਭਉ (ਸੱਚ) ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਹਨ, ‘‘ਕਬੀਰ  ! ਸੁਪਨੈ ਹੂ ਬਰੜਾਇ ਕੈ; ਜਿਹ ਮੁਖਿ (’ਚੋਂ) ਨਿਕਸੈ ਰਾਮੁ ॥  ਤਾ ਕੇ ਪਗ ਕੀ ਪਾਨਹੀ; ਮੇਰੇ ਤਨ ਕੋ ਚਾਮੁ ॥੬੩॥’’ (ਭਗਤ ਕਬੀਰ/੧੩੬੭) ਭਾਵ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਜਿਸ ਬੰਦੇ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਰਾਮ-ਰਾਮ ਨਿਕਲੇ। ਮੇਰੇ (ਕਬੀਰ ਦੇ) ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮੜੀ; ਉਸ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਬਣਨਾ ਲੋਚਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਭੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹਉ ਬਲਿਹਾਰੀ ਤਿਨ ਕਉ; ਜੋ ਹਰਿ ਚਰਣੀ ਰਹੈ, ਲਿਵ ਲਾਇ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੧੨੮੧) ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਭੀ ਬਚਨ ਹਨ, ‘‘ਹਉ ਬਲਿਹਾਰੀ ਤਿਨ ਕਉ; ਜਿਨਿ ਧਿਆਇਆ ਹਰਿ ਨਿਰੰਕਾਰੁ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੩/੯੧) ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੀ ਬੋਲ ਹਨ, ‘‘ਹਉ ਬਲਿਹਾਰੀ; ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਧਿਆਵਤ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੮੦੫) ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਭਾਵ; ਸੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਹਰੇਕ ਦਾ ਲਗਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰ ਧਰਮ-ਯੋਧੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਅਧਰਮ (ਕੂੜ) ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਵਧੇ। ‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਭੀ ਇਸੇ ਕੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਨਮੂਨਾ (ਗਵਾਹੀ) ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਭੀ ਜੇਕਰ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ, ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼੍ਰੀ 1008 ਜਾਂ ਸੰਤ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲ਼ੇ 2-4 ਕੁ ‘ਸ਼ਹਾਦਤ’ ਦੇਣ ਤਾਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਅਚਨਚੇਤ ਲਗਾਅ ਵਧੇਗਾ, ਪਰ ਐਸੇ ਮਿਲਣੇ ਕਿੱਥੇ ਨਹੀਂ ?

ਸੱਚ ਨਾਲ਼ ਲਗਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਦਿਨ ਭਰ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਜੋਂ ਰਾਤੀ ਸੋਹਿਲਾ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹੀਦਾ ਹੈ, ‘‘ਕਰਉ ਬੇਨੰਤੀ, ਸੁਣਹੁ ਮੇਰੇ ਮੀਤਾ ! ਸੰਤ ਟਹਲ ਕੀ ਬੇਲਾ ॥  ਈਹਾ ਖਾਟਿ ਚਲਹੁ ਹਰਿ ਲਾਹਾ; ਆਗੈ ਬਸਨੁ ਸੁਹੇਲਾ ॥ ਅਉਧ ਘਟੈ ਦਿਨਸੁ ਰੈਣਾਰੇ ॥  ਮਨ  ! ਗੁਰ ਮਿਲਿ ਕਾਜ ਸਵਾਰੇ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥’’ (ਸੋਹਿਲਾ/ਮਹਲਾ ੫/੧੩) ਭਾਵ ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਿਤਰੋ ! ਮੈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਗਹੁ ਨਾਲ਼ ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਾਭ ਖੱਟ ਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਲੋਕ ਸਫਲ ਹੈ (ਬਾਕੀ ਸਭ ਦਾ ਨਹੀਂ)। ਉਮਰ ਦਿਨ ਬਦਿਨ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਕੰਮ ਕਰ ਜਾਓ।

ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਓਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ/ਸੋਚ; ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਕਰਤਾਰ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ। ਕਰਤਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਾਚਾਰ-ਗ਼ਰੀਬ ਨਾਲ਼ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਨ 1521 ’ਚ ਏਮਨਾਬਾਦ (ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ) ’ਚ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ‘‘ਕਰਤਾ  ! ਤੂੰ ਸਭਨਾ ਕਾ ਸੋਈ ॥  ਜੇ ਸਕਤਾ ਸਕਤੇ ਕਉ ਮਾਰੇ; ਤਾ ਮਨਿ ਰੋਸੁ ਨ ਹੋਈ ॥੧॥ ਰਹਾਉ ॥ ਸਕਤਾ ਸੀਹੁ ਮਾਰੇ ਪੈ ਵਗੈ; ਖਸਮੈ ਸਾ ਪੁਰਸਾਈ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੩੬੦) ਭਾਵ ਹੇ ਕਰਤਾਰ ! ਜਦ ਇੱਕ ਅਹੰਕਾਰੀ; ਦੂਜੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ’ਚ ਰੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਅਹੰਕਾਰੀ; ਨਿਮਾਣਿਆਂ (ਗਾਈਆਂ) ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਤਾਂ ਤੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਮਾਲਕ ਦੀ ਇਸ ਸੋਚ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ‘‘ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ; ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ ॥  ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ; ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ ॥  ਜਿਥੈ ਨੀਚ ਸਮਾਲੀਅਨਿ; ਤਿਥੈ ਨਦਰਿ ਤੇਰੀ, ਬਖਸੀਸ  ! ॥ (ਮਹਲਾ ੧/੧੫) ਭਾਵ ਹੇ ਦਿਆਲੂ ਪ੍ਰਭੂ !  ਤੇਰੀ ਮਿਹਰ ਸਦਾ ਨਿਮਾਣਿਆਂ-ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਚੇ ਅਹੰਕਾਰੀਆਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ। ਨਾਨਕ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ; ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਮੇਰਾ ਕਾਹਦਾ ਵਾਹ-ਵਾਸਤਾ ? ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਰ-ਸੈਨਾ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਜਾਬਰ (ਧੱਕਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ) ਕਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਕੇ ਲਿਆਏ ਸਨ।

ਜੁਲਾਈ 1540 ’ਚ ਜਦ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਤੋਂ ਮੈਦਾਨੇ ਜੰਗ ’ਚ ਹਾਰ ਕੇ ਆਏ ਬਾਬਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਮਾਯੂੰ ਨੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰ ਕੱਢੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਓਏ ਮਰਦਾ ! ਇਹ ਤਲਵਾਰਾਂ ਮੈਦਾਨੇ-ਜੰਗ ’ਚ ਹੀ ਵਰਤੀਦੀਆਂ ਹਨ ?’ ਐਸਾ ਸੁਣ ਕੇ ਹਮਾਯੂੰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਹਿਸਾਸ ਭੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ; ਬਾਦਿਸ਼ਾਹ, ਅਮੀਰੀ, ਨਵਾਬੀ ਜਾਂ ਤਾਕਤਵਰ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਨਿਡਰ, ਦਲੇਰ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਨ ਹਨ।

ਸੋ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਚੰਮ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਕਿਸ ਲਈ ਬਣਾਉਣਾ ਲੋਚਦੇ ਹਨ ? ਜਵਾਬ ਹੈ ‘ਹੋਰਾਂ ਲਈ’। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਿੰਨਾ ਅੱਗੇ ਜੋਦੜੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਨਾਲ਼ ਜੁੜਨ। ਜਵਾਬ ਹੈ ‘ਹੋਰਾਂ ਲਈ’। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ; ਮਲਕ ਭਾਗੋ ਵਰਗੇ ਅਹੰਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸ ਨਾਲ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ ? ਜਵਾਬ ਹੈ ‘ਅਤਿ ਗ਼ਰੀਬ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਜੀ ਵਰਗਿਆਂ ਨਾਲ਼’। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ; ਲਾਚਾਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਖੜ੍ਹੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿ 11 ਨਵੰਬਰ 1675 (ਮੱਘਰ ਸੁਦੀ ੫, ਬ੍ਰਿਕਮੀ ਸੰਮਤ ੧੭੩੨; ੧੧ ਮੱਘਰ; ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ੨੦੭) ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ (ਦਿੱਲੀ) ਵਿਖੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੀ ਦੇਣੀ ਪਈ।

ਅਹੰਕਾਰੀ ਬੰਦੇ ਲਈ ਦਇਆ ਜਾਂ ਰਹਿਮ; ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਅਹੰਕਾਰੀ; ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਨੌਕਰ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਹੀ ਨਾ ਸਮਝੇ ਤਾਂ ਮਾਲਕ ਦੇ ਦਿਲ ’ਚ ਭੀ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਤਰਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੱਚ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ (ਭਗਤਾਂ, ਫ਼ਕੀਰਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ) ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਜਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਅਹੰਕਾਰੀ ਬਾਦਿਸ਼ਾਹ; ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ’ਚ ਭਾਵੇਂ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੇਤੂ ਜਾਪਣ, ਪਰ ਅਸਲ ਮਾਲਕ (ਸੱਚ) ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਉਹ ਜੀਵਨ-ਬਾਜ਼ੀ ਹਾਰ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਝੂਠ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਕਹਿਣ ਵਾਲ਼ਾ ਜਹਾਂਗੀਰ; ਅਫੀਮ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਰੋਗ ਕਾਰਨ 28 ਅਕਤੂਬਰ 1627 ਨੂੰ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 8 ਸਾਲ ਕੈਦ ’ਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮਾਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ 30 ਅਗਸਤ 1559 ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਰੌਸ਼ਨਾਰਾ ਬੇਗ਼ਮ ਨੂੰ ਜ਼ਹਰ ਦੇ ਕੇ 11 ਸਤੰਬਰ 1671 ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਜ਼ੇਨ-ਉਨ-ਨਿਸਾ ਨੂੰ 20 ਸਾਲ ਕੈਦ ’ਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ 27 ਮਈ 1702 ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਆਦਿ।

ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਅਸਲ ਮਾਲਕ (ਸਦਾ ਥਿਰ) ਨਾਲ਼ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਉਮਰ 7 ਸਾਲ), ਬਾਬਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (9 ਸਾਲ), ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (15 ਸਾਲ), ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ (18 ਸਾਲ), ਮਾਤਾ ਗੁੱਜਰ ਕੌਰ ਜੀ (81 ਸਾਲ) ਸਮੇਤ ਅਨੇਕਾਂ ਮਰਜੀਵੜੇ ਸਿੰਘ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਯਾਨੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ‘ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ’ ਦੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਕੂੜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਯੋਗ ਚਾਨਣ (ਸੱਚ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ। ਸੱਚ (ਅਸਲ ਮਾਲਕ) ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ। ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਾਰਗਾਂ (ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਤਾਉਣਾ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣੀ) ’ਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਰਾਹ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬਾਰੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਿਆ ਕਰੇ। ਸੱਚ ਨਾਲ਼ ਜੁੜ ਕੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਲੋਕ ਸੁਹੇਲਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਠੋਰ-ਦਿਲ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਬਾਜ਼ੀ ਹਾਰਨੀ ਹੈ ਯਾਨੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜੰਮਣਾ-ਮਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਸੱਚ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣਾ ਕਠਿਨ ਹੈ, ‘‘ਆਖਣਿ ਅਉਖਾ; ਸਾਚਾ ਨਾਉ ॥’’ (ਸੋ ਦਰੁ/ਮਹਲਾ ੧/੯), ਪਰ ਇਹ ਭੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨੇ ਹੀ ਜਗਾਉਣਾ ਹੈ, ‘‘ਆਖਾ ਜੀਵਾ; ਵਿਸਰੈ ਮਰਿ ਜਾਉ ॥’’, ਸੱਚ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਰ ਮਰਦੀ ਹੈ।

ਰੱਬ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਰਹਿਣੀ ਐਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ‘‘ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਕਉਰਾ; ਬਿਖਿਆ ਮੀਠੀ ॥  ਸਾਕਤ ਕੀ ਬਿਧਿ; ਨੈਨਹੁ ਡੀਠੀ ॥  ਕੂੜਿ ਕਪਟਿ ਅਹੰਕਾਰਿ ਰੀਝਾਨਾ ॥  ਨਾਮੁ ਸੁਨਤ ਜਨੁ ਬਿਛੂਅ ਡਸਾਨਾ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੮੯੩) ਭਾਵ ਕਠੋਰ-ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ; ਕੌੜਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੌੜੀ ਜ਼ਹਰ (ਮਾਇਆ); ਮਿੱਠੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਝੂਠ, ਛਲ-ਕਪਟ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ’ਚ ਮਸਤ ਹੈ ਤਾਹੀਓਂ ਸੱਚ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਬਿੱਛੂ ਕੱਟਣ ਵਾਙ ਦਰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖੇ ਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1708 (ਕੱਤਕ ਸੁਦੀ ੪, ਸੰਮਤ ੧੭੬੫; ੬ ਕੱਤਕ/ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ੨੪੦) ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ (ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰਿਆਈ; ਕਿਆਮਤ ਤੱਕ ਝੂਠ ਵਿਰੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਅੰਦਰ ਕਈ ਕਿੱਤਿਆਂ ਤੇ ਵਰਗਾਂ ਨਾਲ਼ ਸਬੰਧਿਤ ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਬਚਨ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਤ, ਰੰਗ, ਨਸਲ ਤੇ ਲਿੰਗ ਭੇਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਉਸ ਮਾਲਕ ਨਾਲ਼ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਣ-ਕਣ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਯਾਨੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਦਾ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਹੈ।

ਅੰਤ ’ਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ’ਚ ਸਮਝੀਏ ਕਿ ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਸਚਾਈ, ਪੂਰਨ ਸਚਾਈ’। ਸਚਾਈ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਕੁਦਰਤਿ’ ਜਾਂ ‘ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ’ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ (ਜੀਵ-ਜੰਤ, ਤਾਰੇ, ਅਕਾਸ਼, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ) ਦੀ ਚਾਲ (ਰਹਿਣੀ, ਸੋਚ) ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼-ਗ਼ੈਬੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਲ ਰਹਿਤ (ਭਾਵ ਸਦਾ ਥਿਰ) ਹੈ। ਓਹੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਕਰ ਤੇ ਕਰਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਿਕਾਰਨਾ, ਉਸ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਚੇਤੇ ਰੱਖਣਾ; ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਬੰਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਚਾਨਣ (ਅਨੁਭਵ, ਬਲ) ’ਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ; ਜੀਵ-ਜੰਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪਾਸੋਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਇਸ ਹੁਕਮ ’ਚ ਹਰ ਕੋਈ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰੀ ਬੰਦਾ ਮੰਨਦਾ ਨਹੀਂ ਤਾਹੀਓਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ‘‘ਭਗਤਾ ਤੈ ਸੈਸਾਰੀਆ; ਜੋੜੁ ਕਦੇ ਨ ਆਇਆ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੧੪੫) ਭਾਵ ਭਗਤ ਤੇ ਦੁਨੀਆਦਾਰ ਦੀ ਸੋਚ ਆਪਸ ’ਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਇਹੀ ਲੜਾਈ ਸੀ, ਹੈ ਤੇ ਰਹੇਗੀ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਨਾ ਰਹੇ ਕਿ ਅਹੰਕਾਰੀ ਬੰਦਾ ਭੀ ਜੇਕਰ ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਚ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨੀਏ ? ਜਵਾਬ : ਦੋਸ਼ੀ ਕੌਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਉਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ? ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ, ‘‘ਨਾ ਕੋ ਮੂਰਖੁ; ਨਾ ਕੋ ਸਿਆਣਾ ॥  ਵਰਤੈ ਸਭ ਕਿਛੁ ਤੇਰਾ ਭਾਣਾ ॥  ਅਗਮ ਅਗੋਚਰ ਬੇਅੰਤ ਅਥਾਹਾ ! ਤੇਰੀ ਕੀਮਤਿ ਕਹਣੁ ਨ ਜਾਈ ਜੀਉ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੫/੯੮) ਭਾਵ ਹੇ ਪਹੁੰਚ/ਆਮ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ! ਹੇ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਪਰੇ ! ਹੇ ਬੇਅੰਤ ! ਹੇ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਭੂ ! ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੇਰਾ ਹੀ ਹੁਕਮ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮੂਰਖ (ਅਹੰਕਾਰੀ) ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਸਿਆਣਾ (ਭਗਤ) ਯਾਨੀ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਪ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਕਲਾ ਵਰਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਇਸ ਅਪਰੰਪਰ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੂਖਮ ਖੇਡ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਲਈਏ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰਹੇ। ‘ਜਪੁ’ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ’ਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ; ਇੱਕ ਮੋਨੀ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਚੁਪੈ ਚੁਪ ਨ ਹੋਵਈ; ਜੇ ਲਾਇ ਰਹਾ ਲਿਵ ਤਾਰ ..॥੧॥’’ ਭਾਵ ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਨਾਲ਼ ਮਨ ਦੇ ਫੁਰਨੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੇ ਭਾਵੇਂ ਨਿਰੰਤਰ ਮੌਨ-ਸਮਾਧੀ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਈਏ।

ਅਗਾਂਹ 17ਵੀਂ ਪਉੜੀ ’ਚ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਅਸੰਖ ਮੋਨਿ; ਲਿਵ ਲਾਇ ਤਾਰ ..॥੧੭॥’’ ਭਾਵ ਹੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ! ਤੇਰੀ ਜਗਤ-ਰਚਨਾ ’ਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਮੌਨੀ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਮੌਨ ਧਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਅਗਾਂਹ 33ਵੀਂ ਪਉੜੀ ’ਚ ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘‘ਆਖਣਿ ਜੋਰੁ; ਚੁਪੈ ਨਹ ਜੋਰੁ ..॥੩੩॥’’ ਭਾਵ ਨਾ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੌਨੀ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੱਧ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ਾ ਯਾਨੀ ਸਿਆਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਹੀ ਖੇਡ ਹੈ, ‘‘ਜਿਸੁ ਹਥਿ (’ਚ) ਜੋਰੁ; ਕਰਿ ਵੇਖੈ ਸੋਇ ॥  ਨਾਨਕ  ! ਉਤਮੁ ਨੀਚੁ ਨ ਕੋਇ ॥੩੩॥’’ (ਜਪੁ) ਭਾਵ ਜਿਸ ਮਾਲਕ ਦੇ ਹੱਥ ’ਚ ਸਭ ਕੁੱਝ ਕਰਨ-ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ; ਓਹੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਿਰੋਮਣੀ ਜਾਂ ਨੀਚ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ।

ਹੁਣ ਜੋ ਬੰਦਾ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਾਲ਼ੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇ; ਉਹ 33ਵੀਂ ਪਉੜੀ ’ਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਹਾਂ ਇਹ ਬੋਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਸਾਹਾਰੀ (ਅਹੰਕਾਰੀ); ਸਮਾਜ ’ਚ ਸਦਾ ਰਹਿਣੇ ਹਨ। ਸਾਕਾਹਾਰੀ (ਭਗਤ) ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਏਕਤਾ ਬਣਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਵੈਸਾ ਹੀ ਟਕਰਾਅ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਕਾਸ਼ ’ਚ ਇੱਕ ਤਾਰਾ; ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਟਕਰਾਅ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਯਾਨੀ ਦੋ ਤੋਂ ਇੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਤਾਰੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡੇ, ਸੋਈ ਪਿੰਡੇ; ਜੋ ਖੋਜੈ, ਸੋ ਪਾਵੈ ॥ (ਭਗਤ ਪੀਪਾ/੬੯੫), ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡਿ (’ਚ); ਖੰਡਿ (’ਚ) ਸੋ ਜਾਣਹੁ ॥’’ (ਮਹਲਾ ੧/੧੦੪੧) ਭਾਵ ਜੋ ਨਿਯਮ ਜਾਂ ਗਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਓਹੀ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਖੰਡ ਭਾਵ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਭੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ।

ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਨਾ ਭਗਤ ਦਾ ਫ਼ਰਜ ਹੈ, ਧਰਮ ਹੈ। ਨਿਜੀ ਹਿਤਾਂ ਲਈ ਹੋਰਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਵਿਖਾਉਣਾ ਅਧਰਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਨਸੀਬ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਮ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਅਸਲ ਮਾਲਕ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣਾ ਤੇ ਉੁਸ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ, ਗੁਣ ਤੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲ਼ਨ ਕਰਾਉਣਾ; ਧਰਮ/ਸੱਚ ਦਾ ਅਸਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੈ।