ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਲੋੜ

ਗਿਆਨੀ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ)

ਇਕ ਗੱਲ ਆਮ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਸਿਆਣਪ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਗੱਲ ਜਚਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ‘ਜਪੁ’ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਸਚਿਆਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਘਾੜਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਰਕ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਇਸੇ ਹੀ ਸਚਿਆਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਿਖਰ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨਿਰਾ ਇਹੋ ਹੀ ਮੰਨ ਲਈਏ ਕਿ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਆਖਰ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਆਪਸੀ ਕੀ ਸਾਂਝ ਹੈ ? ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕਿਧਰੇ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਕੌਮ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਕਰਮ ਸਨ ਜਿਵੇਂ: ਜਨੇਊ ਪਹਿਨਣਾ, ਸੂਤਕ ਪਾਤਕ, ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਨੇ, ਪੂਜਾ ਪਾਠ, ਮੁੰਡਨ ਕਰਨਾ, ਟੋਪੀ ਪਹਿਨਣੀ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਤਿਆਦਿਕ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਤਾਏ ਭਗਤ ਜਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਜਿਹੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬਚਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਆਦਿ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਹੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਸਕਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਫੈਲਾਇਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਜੂਲਾ ਲਾਹ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ। ਜਨਮ ਸੰਸਕਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸੂਤਕ ਪਾਤਕ ਦੇ ਬਚਨ ਕਹਿ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਜ਼ ‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਦੇ ਬਚਨ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ-‘‘ਜੇ ਕਰਿ ਸੂਤਕੁ ਮੰਨੀਐ; ਸਭ ਤੈ ਸੂਤਕੁ ਹੋਇ॥’’ (ਮ:੧/੪੭੨) ਧੰਨ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਸਦੁ’ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਕਰਮ ਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਇਕ ਨਵਾਂ ਮਾਰਗ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਾਂਗ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵਿਆਹ ਸੰਸਕਾਰ ਚਾਰ ਲਾਵਾਂ ਉਚਾਰ ਕੇ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਚਰਣ ਪਾਹੁਲ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਵੇਲੇ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਅਲੱਗ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਇਹ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕੇਵਲ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਮਨੋਰਥ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਚਾਲਾਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਹੈ ਜਦਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਹਰ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ‘ਧਰਮ’ ਹੈ। ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ’ਤੇ ਕਰੀਬ ਕਰੀਬ ਇਹ ਹਿੰਦੂ ਹੀ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਜਿਵੇਂ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੇਲੇ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵੇਲੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੇਲੇ ਗੀਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਅਰਥ ਭਾਈ ਛੱਜੂ ਝਿਊਰ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ ਪੰਜੋਖਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਫੋਕੀ ਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ ਤੇ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦੀ ਹੱਦ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦਸਮ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੇਲੇ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਬਾਕੀ ਵੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਬਚਨ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀਏ ਕਿ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਕ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨਾਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਬਦਲੇ ਹੋਈ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਦੋਂ ਲੋੜ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਇਹ ਬਚਨ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਤਿਲਕ ਜੰਞੂ ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਭ ਤਾਂ ਕਾ॥ ਕੀਨੋ ਬਡੋ ਕਲੂ ਮਹਿ ਸਾਕਾ॥ ਧਰਮ ਹੇਤ, ਸਾਕਾ ਜਿਨਿ ਕੀਆ॥ ਸੀਸੁ ਦੀਆ ਪਰ ਸਿਰਰੁ ਨ ਦੀਆ॥’ ‘ਪ੍ਰਭ ਤਾਂ ਕਾ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ‘ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ’ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਦੂਰ ਦਾ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਨੇਊ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰਵਾਨਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਇਹ ਗੱਲ ਆਈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤਿ ਹਨ।

ਸੋ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਕਿੰਨਾ ਪਿਆਰਾ ਸੱਚ ਸਮਾਈ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ ਕਿ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਤਕ ‘ਖਾਲਸਾ ਨਿਆਰਾ’ ਰਹੇਗਾ, ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਨ ਹਮਾਇਤ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ‘ਬਿਪਰਨ ਕੀ ਰੀਤ’ ਅਪਣਾ ਲਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਬਾਕੀ ਵੀ ਕਿਤਨੇ ਧਰਮ ਸਨ ਪਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਪੱਸ਼ਟ ‘ਬਿਪਰਨ ਕੀ ਰੀਤ’ ਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ (ਟੀਚਾ) ਹੈ। ਦੂਜਾ ਖਿਆਲ ਇਹ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੀਸ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਲੁੱਕ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਿਆਂਦਾ ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਅੱਗੇ ਇਹ ਦਾਸਤਾਂ ਰੋ-ਰੋ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਖ ਉੱਥੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਸ਼ੰਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ, ਵੀਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਸੋਚੋ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਹਰੇਕ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਪਿੱਛੇ ਐਸੀਆਂ ਐਸੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਘੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਲ ਘਟ ਜਾਵੇ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਆਦਿਕ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਆਪਾ ਵਾਰ ਕੇ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਸੀਸ ਹੀ ਨਾ ਉੱਠਾ ਸਕਿਆ। ਜਿਸ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨੌ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਵਾਗ ਡੋਰ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ (ਚੇਤੇ ਰਹੇ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੇਲੇ ਉਮਰ ਦਾ ਸ਼ੰਕਾ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ) ਤਾਂ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਇਹੋ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ ਕਿ ਸੀਸ ਰੁਲਦਾ ਰਵੇ ਤੇ ਕੋਈ ਚੁੱਕੇ ਹੀ ਨਾ ? ਬਲਕਿ ਨਵੀਨ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਗਏ। ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਸੀ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਿ ਐਸਾ ਪੰਥ ਚਲਾਵਾਂਗਾ ਜਿਹੜਾ ਛੁਪੇਗਾ ਨਹੀਂ, ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ, ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲੀ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ ਕਿਸ ਲੇਖੇ ? ਜੇ ਹੁਣ ਤਕ ਸਿੱਖ ਐਨਾ ਡਰਪੋਕ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਦਾ ਸੀਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਦੂਜੇ) ਇਕ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰ ਪੰਕਤੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਸਹਿਜੇ ਰਚਿਉ ਖਾਲਸਾ॥’ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਦਿਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਤਾਂ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬੈਠ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਕੀਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੈ। ਕਲਗੀਧਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ ਵੇਖੀਏ ਕਿ ‘ਖਾਲਸਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਫੌਜ। ਪਰਗਟਿਓ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਮਾਤਮ ਕੀ ਮੌਜ।’ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮੌਜ਼ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਹਰ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਘਰ ਗਏ (ਭਾਵ ਇਕਮਿਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ), ਉੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਪੀਤਾ। ਹੁਣ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਹੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇਕ ਦਿਨ ਬਾਟੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਬਾਟਾ ਹੀ ਇਸ ਮੋਹ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁੱਕਣਾ ਬਿਖਮ ਕਰਮ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕੇ ਬਾਬਾ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਹੀ ਬਾਟਾ ਸਿੱਖ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਹੋਕਾ ਇਹ ਹੀ ਲਾਇਆ ਕਿ ਹਾਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਬਾਟੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੀ ਹੈ। ਬਚਨ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ ‘‘ਜਿਸੁ ਜਲਨਿਧਿ ਕਾਰਣਿ, ਤੁਮ ਜਗਿ ਆਏ, ਸੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਗੁਰ ਪਾਹੀ ਜੀਉ॥ ਛੋਡਹੁ ਵੇਸੁ ਭੇਖ ਚਤੁਰਾਈ; ਦੁਬਿਧਾ, ਇਹੁ ਫਲੁ ਨਾਹੀ ਜੀਉ॥’’ (ਮ:੧/੫੯੮) ਬਾਟੇ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਹੱਥ ਪਕੜਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘‘ਛੋਡਹੁ ਵੇਸੁ ਭੇਖ ਚਤੁਰਾਈ; ਦੁਬਿਧਾ, ਇਹੁ ਫਲੁ ਨਾਹੀ ਜੀਉ॥’’ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਹੀ ਤਿਆਰੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਬਚਨ ਆਖੇ ‘‘ਸੁਰਿ ਨਰ ਮੁਨਿ ਜਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਖੋਜਦੇ, ਸੁ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਗੁਰ ਤੇ ਪਾਇਆ॥’’ (ਮ:੩/੯੧੮) ਭਾਵ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦਿੱਤਾ, ਬਾਟਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਮੋਹ ਦੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਵਾ ਲਿਆ ਤੇ ਖੰਡਾ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਸਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਡੰਡੇ ਨਾਲ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਬਾ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਦੀ ਪਰਖ ਇਕ ਮੁਰਦਾ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਦਸਮ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੇ ਡੰਡੇ ਦੀ ਬਜਾਇ ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਲ ਇਕ ਥਾਂ ਪੰਜ ਲਹਿਣੇ ਲਏ ਅਤੇ ਮੁਰਦਾ ਖਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ‘‘ਮੁਰਦਾ ਹੋਇ ਮੁਰੀਦ’’ ਹੋਣਾ ਕਹਿ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਖੰਡਾ ਬਾਟਾ ਤੇ ਜੁਗਤਿ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਵੀ ਮਿੰਨਤ ਨਾਲ ਮੰਗ ਕੇ ਛੱਕਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹੈ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ’। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਜੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫਤਿਹ।’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਮਜ਼ਹਬ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਅਰਥ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋੜ ਪਵੇ, ਫੌਜ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਕੇਵਲ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਪ੍ਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਰਾਜ ਲੋਕਾਈ ’ਤੇ ਹੈ, ਸੋ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਕ ਧਰਮ ਜਾਂ ਕੌਮ ਲਈ। ਇਹ ਤਾਂ ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ ਦੇ ਕਥਨ ਮੁਤਾਬਕ ਜਿਹੜੀ ਕਿਰਪਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ, ਉਸ ਦਾ ਫੌਲਾਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਘਾੜਤ ਕੇਵਲ ਇਕ ਦਿਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਬੋ ਕੇ ਫਿਰ ਫਲ ਤੱਕ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਨੋ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ’ ਰੂਪ ਖੇਤੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਦਸਾਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਇਹ ਭੇਤ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਏਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤ ਵਿਚ ਵਿਚਰਕੇ ਫਸਲ ਦਾ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬੀਜੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਗੋਡੀ ਕਰਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਨਦੀਨ ਚੁਣ ਕੇ ਕੱਢੇ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗਾਗਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਫਸਲ ਵੱਡੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਰਾਖੀ ਲਈ ਬੈਠਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਥੜ੍ਹੇ ਬਣਾਏ ਜਿੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛਾਲਿਆਂ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਚੂਰਮਾ ਪਾ ਕੇ ਖਾਦ ਪਾਈ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਵਾਰਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਾੜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਖੇਤੀ ਬਾਹਰੋਂ ਉਜਾੜੀ ਜਾਏ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਕੀੜਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਸੱਤਵੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਖਤਰਨਾਕ ਕੀੜੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਖੇਤੋਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਹੀ ਤੜਪਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਸਿੱਟਾ (ਬੱਲੀ) ਤੋੜ ਕੇ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਵੇਖੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਹੀ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਉਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ। ਇਸੇ ਲਈ ਰੋਜ਼ ਬਚਨ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ: ‘‘ਆਗਿਆ ਭਈ ਅਕਾਲ ਕੀ, ਤਬੈ ਚਲਾਇਓ ਪੰਥ॥’’

Khalsa – The way of The Guru

Prof. Santokh Singh Pooni

The spectacle that Guru Gobind singh Ji performed at Sri Keshgarh Sahib on the Vaisakhi of 1699, was the final act in the process of strong nation building, a proud Qom (Nation), launched by Guru Nanak Dev Ji, and continued and nurtured to perfection by the successive Gurus. Writing about the creation of The Khalsa, Sir Gokal Chand Narang writes, “The sword that led to the glory of the Khalsa, it is true that Guru Gobind Singh devised it , but its steel was prepared by Guru Nanak Dev Ji. The tree that bore fruit during the time of Guru Gobind Singh Ji, Its seeds were planted by Guru Nanak and the plant was watered and nurtured by the successive Guru Sahibans.”

Writing about the condition of religion at that time, Guru Nanak Dev ji wrote, “Dharam pankh kar urh riha..”. The religion has taken wings and disappeared Instead of one God, people were worshipping all kinds of gods and goddesses (devi-devtas) in the form of their idols, and the priestly class was mainly interested in exploiting them financially and spiritually. Guru Ji preached “Ek- Onkar”, there is one God and you need no rituals to realise it. Remembering His Name is the only way. The Sikh Gurus made religion simple and understandable by every one, and thus, freed them from their dependence on the priestly class for their spiritual needs. Guru Gobind Singh, at the time of the Amrit ceremony made it a part of daily routine for the Amrit Dhari Sikhs to meditate on name through “Five-Banis”, every day and seek all strength from one God, “Akal Purukh”, not any devi-devtas.

In order to make a strong nation, it was essential to remove the divisions that the Indian Society was divided into, on the basis of a draconian, inhuman and cruel caste system. The different ‘Bhagats’ of the time had condemned caste-system in the strongest terms, but Guru Nanak Dev Ji and the Sikh Gurus took practical steps to break this stranglehold. The “Sadh-Sangat”, where all sit together and sing God’s praises together without the need of a priest, and eating together

sitting with each other from the same “Langar”, with no distinction between members of high caste and low caste were two very strong practices to remove caste distinctions. Guru Arjan Dev Ji included Bani of Bhagats of low and high castes in “Guru Granth Sahib”, and anybody who came to see the guru, bowed his head before “The Granth”,which meant he bowed to the likes of Bhagat Ravidas, Bhagat Kabir and Bhagat Nam Dev Ji, to name a few, from low castes. As a result any body coming to see the Guru had to leave his pride of caste at home or outside the door. When Guru Gobind Singh Ji installed “Guru Granth Sahib” as a “Guru” of the Sikhs, he picked Panj Pyare from high and low classes, gave them all the name “Singh”, and called them “Bhais”, i.e. brothers That was the last nail in the coffin of caste-system

Economically, there were so many parasites in the society, who under the garb of religion and Bhakti had taken refuge in the mountains or established their big followings like ‘Yogis’ and ‘Sidhs’ who had left the society’s responsibility of making their own living, but were dependent on the hard earned food and other needs from poor masses. The Sikh Gurus preached to live the life of a householder earning its own living, looking after the family and leading a life in the society, but above the impurities of the world, like a ‘Lotus’ flower in the muddy water. Make an earnest living through hard labour and share with those in need has always been a way of life of every Sikh. Khalsa of Guru Gobind Singh Ji became leaders and productive members, working to build a better and prosperous society.

Guru Gobind singh Said “Chukar az hama heelte darguzahshat, halal ast burden ba shamsheer dast.” When all peaceful means fail, it is righteous to take sword in hand to combat injustice. All Gurus conveyed the message of Sikhism through peaceful means, but did not hesitate to condemn the political powers of the day in the strongest terms, like Guru Nanak said “raje chhinh muqaddam kutte.” The rulers are vicious lions and justices the dogs. Called Babar a Papi, cruel killer of humanity. Later Guru Hargobind raised army, took swords of Miri Piri (temporal and spiritual) and fought the Mughal kings, not to create kingdom, but to fight the oppressor and protect the personal honour and religion. . Guru Gobind Singh aptly gave sword the name Kirpan (Kirpa + Aan), the weapon for the protection of the victims of tyranny and to maintain your dignity. Guru Gobind Singh fought for justice, not personal gains. Guru Ji raised a nation of sant sipahis, saints and soldiers. He suggested to his father, Guru Tegh Bahadur, to sacrifice his life not because the Guru believed in the janju, but Guru Ji said you cannot force anybody to wear it or remove it. Personal dignity and freedom is sacred. He challenged the powers of the time and as a great general, a soldier and a strategist he organized his army and built forts around Anand Pur Sahib and played Ranjit Nigara every morning and evening. The rise of this seemingly parallel state was a serious challenge to the supremacy and royal status of the neighbouring hill rajas and the Mughal emperor.

The Sikh religion is not a religion of personalities, but it takes all of its spiritual direction and social ethics from the Word, that is “Shabad Guru”. As a matter of fact for the Sikhs, the “Shabad” is the Guru. From the Bani of the first gurus and his own contributions and those of other Bhagats, Guru Arjan Dev Ji copmpiled “Guru Granth Sahib” and installed it in Harmander Sahib as the “Shabad Guru” of the Sikhs. Guru Gobind Singh Ji, after adding the Bani of Guru Tegh Bahadur Ji, before leaving this world, exhorted to his Sikhs that, thereafter, there will be no Guru in the human form, but “Guru Granthh Sahib” will be the guru of the Sikhs for eternity.

Guru Nanak Dev Ji saw that the different Bhagats tried to spread their message on the same lines as the Sikh Gurus, but failed to convince and convert the masses to their way of life. A unique thing that Guru Nanak did was that If the patient does not know that he is sick and does not come to the doctor, it is incumbent upon the doctor to go to the patient.That is why Guru Ji went to all corners of India, to holy places, jungles, mountains, and even beyond the borders of India, like Mecca, Ceylon, Afganistan etc, to name a few. And he went everywhere on foot. He faced all kinds of obstacles and difficulties, even danger to his life, but with the message of love and compassion he won them over to his way of life, and encouraged them to leave their evil ways or false thinking, and preached to them the belief in one God and equality of all humankind.

Also Guru Ji felt that it will take time to make his message a part of the life of the masses, and, therefore, it was accomplished in succession by ten Gurus. You can appreciate their farsightedness. While the following of the bhagats is limited to small pockets of followers, Sikhism became a world religion, and spread to all corners of the world.

Thus we can see by the time of Vaisakhi of 1699 the attributes of a strong nation were established. The belief in one God, brotherhood of all mankind, no caste system, no need to leave world to attain salvation, rather lead a life of householder, raise family, work hard and share the fruit of hard earned labour with others, the strong institutions of Sangat and Langar, and their own sacred book,” Sahib Guru Granth Sahib Ji”. The message of fear not and frighten not had become a part of their way of life. The Sikhs were not afraid to stand up for their right. In fact they were also always ready to protect the honour and dignity of others as well. In all “Gurbani”, the word Amrit is used for “Name”. Therefore, even Amrit was ready for Guru Ji to administer to the Khalsa.

Now it was left for Guru Gobind Singh Ji to take the final and very bold step to give the final form to the New Nation. To further prepare his Sikhs for the ultimate, Guru Ji trained them in the use of arms, and strategies of warfare during his battles against the neighbouring hill rajas and the Mughal forces. The Sikhs had been leading a very disciplined religious life and building their faith in the Guru and confidence in themselves. The playing of Ranjit Nagara every day (a symbol of Royalty), gave them the feeling that they are Royalty to themselves. The presence of Muslim followers of the Guru, like Pir Budhu Shah, gave them the comforting feeling that their Guru belongs to all mankind, irrespective of their caste, creed or religion. The iron was hot and the time was right for Guru Gobind Singh to strike and take the bold action.

The Mughal rulers were waging a jihad to convert all non muslims to their faith with bribe, word or sword. The Guru wanted to raise an army of those who were ready to sacrifice their life, in their fight against injustice and were ready to offer their head to the Guru. Offering your head means that not only your life, but head being the centre of all thinking and action, the volunteer is ready to do everything at the bidding of the Guru. Guru Ji, in a very dramatic way appeared in the Sangat with blazing sword in hand and asked for someone who is ready to sacrifice his life for the protection of Dharam. One by one five true ones offered themselves, to whom Guru Ji took into the tent nearby and brought them out all dressed in the same fashion. Before a huge congregation, Guru Ji prepared the Amrit, reciting Shabad Gurbani, the true Amrit, while stirring water with patasay with Khanda in an iron bowl. This Amrit was administered to the five chosen ones, which from now on were called the “Panj Pyare”. They were given the same last name “Singh”, indicating they are all equal, no high or low caste. Five articles, Kes, Kangha, Kachh, Kara and Kirpan were prescribed to be worn by them all the time. The Guru instructed them to read, understand and lead their life according to Bani of Guru Granth Sahib. This will be the Maryada (way of their life), a final and an eternal “Rehat Maryada” for a Sikh. As long as you follow Guru’s Path (the way of life), you will be unique (niara) in the world, Guru’s blessings will be with you and success will always touch your feet. Guru Ji knew to have a strong society, every member has to be strong and ready and capable of taking any and every role in the society, a fighter, a preacher, a bread winner and even ready to do all the menial jobs. Perfect all-round individuals make strong society. That is what Guru Ji accomplished. So that his Sikhs do not become arrogant, Guru Ji instructed his Sikhs (Now Khalsa) to greet each other with Wahguru Ji ka Khalsa Waheguru ji Ki Fateh, meaning Khalsa belongs to Waheguru and all victories are in His name

At this point Guru Ji performed the most unique act in the history of world religions, never seen before or since. Guru Ji begged the five beloved ones to administer Amrit to the Guru, which they did. Great was Guru Gobind Singh who was Guru and disciple, both at the same time. This way Guru Gobind Singh established the most democratic tradition that the collective decisions of the Sikhs in the presence of Guru Granth Sahib and according to the tenets of Gurbani is a will of the whole congregation and has the blessing of the Guru.

Thus Guru Gobind Singh created Khalsa in his own image, filled with such a spirit of confidence that the Sikhs kept advancing from one success to the other. Even when the enemy chased them in the jungles and put price on their heads, they never lost faith in the Guru. They were reduced to a handful by the enemy forces but bounced back and within a quarter of a century created their own independent state in the Panjab. The thoughtful, fearless and persistent, peaceful, and sometimes confrontational according to the circumstances, this was the miracle, which was Khalsa, the Panth – the Gur’s Way of Life.

ਵਿਸਾਖੀ 1469 ਜਾਂ 1699 ?

ਪ੍ਰਿੰ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਦਿੱਲੀ)

‘ਖਾਲਸਾ ਜਾਂ ਸਿੰਘ’ ?- ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੇ ਮੂਲ ਲਫਜ਼ ਸਿੱਖ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗੁਰਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ‘ਸਿੰਘ’ ਲਫਜ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ‘ਖਾਲਸਾ’ ਜਾਂ ‘ਸਿੰਘ’ ਦੋਵੇਂ ਲਫ਼ਜ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਹੀ ਹਨ।

ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅੱਜ ਅਸਾਂ ਵਿਸਾਖੀ 1699 ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਹਨ-ਅਸਲ ’ਚ ਇਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿਸਾਖੀ 1469 ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਗਮਨ (ਜਨਮ ਦਿਨ) ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਆਓ ਵੀਚਾਰ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਈਏ :

(1) ਪਾਹੁਲ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਨਿਯਮ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇਂ ਤੋਂ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਇਹੀ ਮਤਲਬ ਸੀ-ਪ੍ਰਭੂ ਬਖਸ਼ੇ ਸੰਪੂਰਨ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਸਰੂਪ ’ਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ।

(2) ਸਿੱਖ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਜੇ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਸੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਦਾ ਕੰਘਾ ਧਾਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰੰਭ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਗੱਲ ਹੈ।

(3) ਸਿੱਖ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ (ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ) ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

(4) ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ, ਜੰਜੂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਰਸਤਾ, ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਛਹਿਰਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰੇ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਰਹਿਣੀ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਾਗੂ ਸੀ। ਛੇਵੇਂ ਜਾਮੇਂ ਸਮੇਂ ਕੌਮ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਭਾਵ ਕ੍ਰਿਪਾਨਧਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

(5) ਪ੍ਰਭੂ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕੇਸ ਨਹੀਂ ਕਟਵਾਣੇ; ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਵਿੱਭਚਾਰੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਚਣਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਆਦਿ ਰਹਿਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਾਗੂ ਸੀ।

(6) ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ‘‘ਸੋ ਦਰੁ ਆਰਤੀ ਗਾਵੀਐ; ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਾਪੁ ਉਚਾਰਾ’’ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦਾ ਅੰਗ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਹੀ ਸਨ। ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ‘ਸੋ ਦਰੁ’ ਨੂੰ ਨੌ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ‘ਸੋਹਿਲਾ’ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

(7) ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ‘ਤਨ ਮਨ ਧਨ’ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ, ਬਾਬਾ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਆਦਿ ਇਸੇ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਿਸਾਲ ਹਨ।

(8) ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੋਂ ਸੀਸ ਤੱਕ ਅਰਪਣ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ‘‘ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥ ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥’’ (ਮ:੧/੧੪੧੨)

(9) ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤੇ ਰਹਿਣੀ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇ ਸਮੇ ਹੀ ਨਿੱਖਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ (ਲੰਮੀ ਦਾੜੀ) ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਖੀ ਰਾਹੀਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਕਿ ਨੌ ਜਾਮਿਆਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਵੀ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਹੀ ਸਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੱਖ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ ਹੈ।

(10) ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅੰਦਰ ਦਰਜ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੇ, ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਇਕੋ ਇੱਕ ਗੁਰੂ’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ/ਹੈ: ‘‘ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ, ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ ॥’’ (ਮ: ੧/੯੪੩)

(11) ਮਨੁੱਖ ਲਈ ‘ਖਾਲਸੇ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇ ’ਚ ਹੀ ਉਲੀਕਿਆ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਐਲਾਨਿਆ ਵੀ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ‘‘ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਜਨ ਭਏ ਖਾਲਸੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤਿ ਜਿਹ ਜਾਨੀ॥’’ (੬੫੫) ਇਸੇ ਖਾਲਸਾਈ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਟੁਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਸੀ/ ਹੈ।

‘ੴ’ ਅਤੇ ‘ਖਾਲਸਾ’: ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੇ ਖਾਲਸਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੀ ‘ੴ’ ਤੋਂ ਹੈ। ਆਖਿਰ ‘ੴ’ ਦੇ ਅਰਥ ਕੀ ਹਨ ? ‘ੴ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਕਿਸੇ ਅਨ-ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਨਾ ਰੱਖਣਾ ਹੈ; ਮੜੀਆਂ-ਕਬਰਾਂ ਦਾ ਪੂਜਾਰੀ ਨਾ ਹੋਣਾ; ਵਹਿਮ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ; ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਛੁਟ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੌਲਵੀ, ਭਾਈ, ਗ੍ਰੰਥੀ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਵਿਚੋਲੇ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਆਦਿ।

ਉਪ੍ਰੋਕਤ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੀ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜਮਾਂਦਰੂ ਗੁਰੂ ਸਨ/ਹਨ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਸਾਰੀ ਦੇਣ ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਗਮਨ ਭਾਵ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 (ਵਿਸਾਖ ਸੰਮਤ 1526) ਨਾਲ ਹੀ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਿਸਾਖੀ 1699 ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵਾਸਤੇ, ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਾਗੂ ਸਨ। ‘ਸਿੱਖ, ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ’ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਵਿਸਾਖੀ ਸੰਨ 1699 ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਕੀ ਹੈ ? ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਸਾਂ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀਚਾਰਨਾ ਹੈ।

ਵਿਸਾਖੀ ਸੰਨ 1699 ਇਕ ਮੀਲ਼ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ?-

(1). ਸੰਨ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ-ਕੇਵਲ ਬਾਣੀ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ-ਪੰਥਕ ਜੁਗਤ ਵਰਤਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਰੀਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇਕ ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਪਾਹੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ-ਪੰਥ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ‘ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ’।

(2). ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ‘ਚਰਨ ਪਾਹੁਲ’ ਤੋਂ ‘ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ’ ’ਚ ਬਦਲਿਆ ਵਿਸਾਖੀ 1699 ਨੂੰ, ਮਕਸਦ ਉਹੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣਾ’ ਵੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ ਪਰ ਅਸਲ਼ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਛਕਣਾ’ ਹੀ ਹੈ। ‘ਚਰਨ ਪਾਹੁਲ’ ਲੈਣ ਲਈ ਜਿਸ ਅਹੰਕਾਰੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ‘ਚਰਨਾਂ’ ਵੱਲ ਝੁਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਉਸੇ ਹੰਕਾਰੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਾਂਝੇ ਬਾਟੇ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਲਗਾ ਕੇ ਝੁਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਅੰਤਰ ਕੋਈ ਨਿਵੇਕਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

(3). ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਣੀ ਪੜ ਕੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸੀ। ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਚਰਨ ਪਾਹੁਲ’ ਸੀ। ‘ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ’ ’ਚ ਵੀ ਉਹੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਢੰਗ ਬਦਲਿਆ ਸੀ। ‘ਪੈਰ ਧੁਆ ਕੇ ਪਿਲਾਉਣਾ’ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕਦੇ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਪੁਰਾਤਨ ਮਰਿਆਦਾ ਗੁਰੂ ਚਰਨ ਨਾਲ ਛੁਹਣ ਜਾਂ ਜੁੜਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਸੀ।

(4). ਵਿਸਾਖੀ ਸੰਨ 1699 ਨੂੰ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ’ਚ ‘ਸਿੰਘ ਤੇ ਕੌਰ’ ਲਫਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਾਂਝ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਤੋਂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬਣਨ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜਾਤ-ਗੋਤ ਵਾਲੀ ਲਾਹਨਤ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਾਸਤੇ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਿੰਘ’ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ‘ਸਿੱਖ’ ਤੇ ‘ਸਿੰਘ’ ਦੋ ਅੱਡ ਅੱਡ ਨਾਂ ਨਹੀਂ।

(5). ਗੁਰੂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ‘ਸ਼ਾਬਾਸ਼ੀ ਚਿੰਨ’ ਕੜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਵਿਸਾਖੀ ਸੰਨ 1699 ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਕਕਾਰ ਤਾਂ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਤੱਕ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ‘ਕੜਾ’ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਾਣੀ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ’ਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੀਊਣਾ ਹੈ।

(6). ਵਿਸਾਖੀ ਸੰਨ 1699 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਨੰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਵਾਲੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚੋਂ ਸਿੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਖਾਲਸੇ’ ਵਾਲੀ ਉਪਾਧੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਨ 1708:- ਗੁਰਬਾਣੀ ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ। ‘ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ’ ’ਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ‘‘ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹੈ ਬਾਣੀ; ਵਿਚਿ ਬਾਣੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ, ਸਾਰੇ॥’’ (ਮ:੪/੯੮੨) ਇਸ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਸੰਨ 1708 ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਨ 1708 ’ਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਅਤੇ ‘ਗੁਰਗੱਦੀ’ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸੰਪੂਰਣ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸੀ। 6 ਅਕਤੂਬਰ ਸੰਨ 1708 ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਇਸ ਸਚਾਈ ਦਾ ਵੀ ਐਲਾਨ ਸੀ ਕਿ ਅੱਗੋਂ ਵਾਸਤੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ’ਚ ਕੋਈ ਵਾਧਾ-ਘਾਟਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੂਪ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਂਝ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਤੱਕ ਹਰ ਇਕ ਗੁਰੂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ’ਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਜੋੜਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੱਕ ਸੀ। ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਹੱਕ ਪੰਥ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਤ ’ਚ ਹੋਰ ਵਾਧੂ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਅਸਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੈਣੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ।

ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਦਿਨ ਹੀ ਕਿਉਂ  ? ਇਸ ’ਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਿਸਾਖੀ ਸੰਨ 1699, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਹੈ ਪਰ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ? ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਦਿਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਚੁਣਿਆ ? ਇਸ ਦੀ ਸਚਾਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘‘ਘਰ ਘਰ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਸਾਲ, ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ’॥ (੧/੨੭ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ) ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ‘ਵਿਸੋਆ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਵਿਸਾਖ ਦਾ ਮਹੀਨਾ’। ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਚੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਉੱਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਜੇਕਰ ਉਦੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਸੰਗਤਾਂ ਖੁੰਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਭਾਵ ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਤੀਸਰੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦਿਵਾਲੀ ਭਾਵ ਸਾਲ ’ਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਵੀ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਹੁੰਦੇ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਿਸਾਖੀ-ਦਿਵਾਲੀ ਦੇ ਉਚੇਚੇ ਸਮਾਗਮ ਸਜਦੇ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੂਰੋਂ-ਨੇੜਿਓਂ ਉਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਚ ਪੁੱਜਦੀਆਂ। ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤਕਲੀਫਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਕਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਸੇਧ ਮਿਲਦੀ। ਉਨਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ। ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਹੈ ਹੀ ‘ਸਮਾਜਕ ਧਰਮ’ ਤਾਂ ਤੇ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਕੱਠ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰੰਭ ਸੀ। ‘ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦਿਵਾਲੀ’ ਦੋਨੋ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਸੌਖਾ ਸੀ। ਜਦੋ ਤੱਕ ਖਾਸ ਲੋੜ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਚੇਚੇ ਸੱਦਾ ਪੱਤ੍ਰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਂਝ ਪਟਾਕੇ ਵਾਲੀ ਦਿਵਾਲੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕਦੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਤੀਜੇ ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀਆਂ ’ਚ ਫੂਕਣ ਜਾਂ ਲਾਈਟਾਂ ’ਚ ਤਬਾਹ ਕਰਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ; ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦਾ ਆਗਮਨ ਸਚਮੁਚ ਹੀ ਅਗੰਮੀ ਆਗਮਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤ੍ਰ ’ਚ ਇਕ ਸੱਚੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ

(1). ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਰਤੇ ਦੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਕਸਦ ਵੀ ਹੈ।

(2). ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਦਿਨ ਉੱਪਰ, ਖਾਸ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ, ਉਚੇਚੇ ਪਹਿਰਾਵਿਆਂ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਧਰਮ ‘ਜੀਵਨ ਜਾਚ’ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੇ ਲੋੜ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੁਆਸ-ਸੁਆਸ ’ਤੇ ਚੌਵੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਹੈ।

(3). ਛੂਆ-ਛੂਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਵਰਣ-ਵੰਡ, ਰੰਗ-ਨਸਲ-ਲਿੰਗ-ਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਭੇਦ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ, ਥਿੱਤਾਂ-ਵਾਰਾਂ, ਸ਼ਗਨਾ-ਮਹੂਰਤਾਂ ਦੇ ਭਰਮ, ਟੂਣੇ-ਟੇਵੇ, ਜਨਮ ਪਤ੍ਰੀਆਂ, ਰਾਸ਼ੀਫਲ਼ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦਾ ਵਿਗਾੜ ਹਨ।

(4). ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਧਰਮ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜੋਗੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਬਿਭੂਤਧਾਰੀ, ਨਾਂਗੇ, ਸੰਤ, ਸਾਧ, ਭਗਤ, ਵਿਰਕਤ ਆਦਿ ਦੇ ਭੇਖ-ਵੇਹਲੜਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀਆਂ ’ਤੇ ਭਾਰ ਹਨ। ਵਰ-ਸਰਾਪ ਆਦਿ ਧਰਮ ਦਾ ਅੰਗ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖੋਹ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹਨ।

(5). ਅਸਲ ਕਰਤਾਰ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ-ਗ੍ਰਿਹਸਤੀਆਂ ’ਚ ਖਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੁਨੀਆਦਾਰ ਮੰਨ ਬੈਠਣਾ ਜਾਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਗੀਰ ਮੰਨਣਾ-ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਅਮੁੱਲੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂਦਾਰੀ-ਵੱਖ ਵੱਖ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਹਨ।

(6). ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਇਕੋ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਤਾ ਸਦਾ ਅਭੁੱਲ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੂਪ ਦੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਣ ਹੀ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੇ ਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹੀ ਹੈ ਪ੍ਰਭੁ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ।

(7). ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਰਚਨਾ ’ਚ ਹਰ ਇਕ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ ਦਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਰਮ (ਫ਼ਰਜ਼), ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਨੀਅਤ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਪਸ਼ੂ , ਪੰਛੀ, ਖਣਿਜ, ਫੁੱਲ, ਬਨਸਪਤੀ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਘੜਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਰਚਨਾ ’ਚ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਇਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ (ਕਿਸਮ) ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਧਰਮ ਵੀ ਬਾਕੀ ਰਚਨਾ ’ਚ ਵਰਤ ਰਹੇ ਮਸ਼ੱਕਤ ਦੇ ਉਸੇ ਇਲਾਹੀ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਹੈ ਭਾਵ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ਕਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁਭਾਅ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣਾ ਹੈ।

(8). ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈ ਕਿ ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਸੇ ਮੂਰਤੀ, ਪਿੱਪਲਾਂ, ਕਬਰਾਂ, ਸੱਪਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤਾਂ ਅੰਦਰ ਵੱਸ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਸ਼ ਭਾਵ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣੇ ਹਨ। ਉਪਰੰਤ ਰਚਨਾ ਦੇ ਜ਼ੱਰੇ-ਜ਼ੱਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਮਨੁੱਖ ਅਨੇਕਾਂ ਇਸ਼ਟਾਂ ਵਾਲੀ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਗ ਉੱਠਿਆ। ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਕਿ ਕਬਰਾਂ, ਮੜੀਆਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ, ਆਪ ਮਿਥੇ ਭਗਵਾਨਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪੜਾਈ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਾਇਆਂ ਕਲਪ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਨੁਕਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਜੀਵਨ ਸੇਧਾਂ-ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕੇਵਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ; ਬੇਅੰਤ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਦੂਰ-ਨੇੜੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠਾਂ ਸਮੇ ਲੋਕਾਈ ਪਾਸ ਪੁੱਜ ਕੇ ਮਹਾਨ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦਲੇਰੀ-ਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅੰਦਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਅਨੰਤ ਗੁਣ ਸਿੰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਉਸ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਆਰ-ਆਪਸੀ ਸਾਂਝ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਰਚਨਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਸਾਖੀ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ, ਸੰਗਤਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੁੱਜਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਹਾੜੇ ’ਤੇ ਇਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ‘ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ’ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰੰਭ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

(9). ਸਿੱਖ, ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਲਈ ਪਿਆਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਝ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਬਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ’ਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲੇ ਜਾਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਸਰੂਪ ’ਚ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ’ਚੋਂ ਅਜੇਹੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁੰਦਰ ਘਾੜਤ ਦੱਸ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਹੀ ਨਿੱਜ ਸਰੂਪ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ- ‘‘ਤੇਰੇ ਬੰਕੇ ਲੋਇਣ ਦੰਤ ਰੀਸਾਲਾ॥ ਸੋਹਣੇ ਨਕ ਜਿਨ ਲੰਮੜੇ ਵਾਲਾ॥’’ (ਮ:੧/੫੬) ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘‘ਕੇਸ ਸੰਗਿ ਦਾਸ ਪਗ ਝਾਰਉ, ਇਹੈ ਮਨੋਰਥ ਮੋਰ॥’’ (ਮ;੫/੫੦) ਅਤੇ ‘‘ਕੇਸਾ ਕਾ ਕਰਿ ਚਵਰੁ ਢੁਲਾਵਾ, ਚਰਣ ਧੂੜਿ ਮੁਖਿ ਲਾਈ॥’’ (ਮ:੫/੭੪੯), ਆਦਿ।

ਅਜੇਹੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਕੋਈ ਕੇਸਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖ ਦਾ ਤਾਂ ਧਰਮ ਹੀ ‘‘ਸਿੱਖੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਰ ਵੀਚਾਰਿ॥’’ (ਮ:੧/੪੬) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਿੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਕੇਸਹੀਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵਾਣ 15 ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਲੈ ਲਵੋ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਗਤ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਉਂ ਦੇ ਰਿਹਾਂ ਹਾਂ: ‘‘ਕਬੀਰ ਮਨੁ ਮੂੰਡਿਆ ਨਹੀ, ਕੇਸ ਮੁੰਡਾਏ ਕਾਂਇ॥ ਜੋ ਕਿਛੁ ਕੀਆ ਸੋ ਮਨ ਕੀਆ, ਮੂੰਡਾ ਮੂੰਡੁ ਅਜਾਂਇ॥’’ (੧੩੬੯)

ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ

ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ)

ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਹਿਰਦਾ ਕੰਬਣ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦਾ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦਾ ਸਰਬ ਨਾਸ਼ ਹੈ। ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਅੰਦਰ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਖਾਸ ਵਰਗ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਕਰਕੇ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਭਜਨੀਕ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਡਰਪੋਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਹਾਦਰ ਸੂਰਮਾ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਾਲਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਜ਼ਾਲਮ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਜ਼ੁਲਮੋ-ਸਿਤਮ ਸਹਿਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਇਹ ਧਾਰਨਾ, ਸੋਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ‘ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ ਲਾਹੇ ਦਾ, ਬਾਕੀ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹੇ ਦਾ।’

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਨੇ ਮਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅੱਧੀ ਮੌਤ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਉਸ ਕੌਮ ਦੇ ਗੱਦਾਰ ਲੋਕ ਕਰ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ; ਮਰਾਠਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਂਪ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਏਜੰਟ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਦੇਖ ਕੇ ਘਬਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਦਲਾ ਲਵਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰੋਂ ਕੱਢਿਆ ਹੈ। ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਜਾਏ ਜ਼ਖਮੀ ਜਹਾਨ ਖਾਂ ਦੀ ਹਾਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੀ। ਸ਼ਾਹਆਲਮ ਸਾਨੀ ਆਪਣੇ ਵਜ਼ੀਰ ਗਾਜ਼ੀਉਦੀਨ ਤੋਂ ਤੰਗ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆਂ ਕਿ ਮੇਰੀ ਆ ਕੇ ਮਦਦ ਕਰੋ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਧੋ ਸਿੰਘ ਜੈਪੁਰ ਤੇ ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਮਾਰਵਾੜ ਨੇ ਵੀਂ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਉਣ ਲਈ ਆਖਿਆ।

ਅਜੇਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਬਦਾਲੀ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਨਾਲ ਅਕਤੂਬਰ 1759 ਨੂੰ ਅਟਕ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਪੰਜਵੀਂ ਵਾਰ ਹਿੰਦ ’ਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਹਮਲਾ ਨਿਰੋਲ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ। ਸੰਬਾ ਜੀ ਲਹੌਰੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁਰਾਨੀ (ਅਬਦਾਲੀ) ਨੇ ਕਰੀਮਦਾਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜੇ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਘੁਮੰਡ ਚੰਦ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ (ਦੁਆਬਾ) ਸੌਂਪ ਕੇ ਮਾਰੋ-ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਤਰੌੜੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੱਤਾ ਜੀ ਸਿੰਧੀਆ ਨਾਲ ਜਾ ਟਕਰਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਲਾਗੇ ਰੁਹੇਲਾ ਸਰਦਾਰ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਆਪਣਾ ਲਸ਼ਕਰ ਲੈ ਕੇ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਆ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਬਰਾੜੀ ਘਾਟ ’ਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਾਰੀ ਜੰਗ ਹੋਈ ਤੇ ਦੱਤਾ ਜੀ ਸਿੰਧੀਆ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅਬਦਾਲੀ ਲਗਭਗ ਸਾਲ ਭਰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾ ਕਿ ਜੇ ਮਰਾਠੇ ਦੁਬਾਰਾਂ ਸਿਰ ਚੁੱਕਣ ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਵੇ। ਆਖਰ 14 ਜਨਵਰੀ 1761 ਨੂੰ ਪਾਨੀਪਤ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੁਰਾਨੀ ਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਹੋਈ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਗੁਪਤਾ ਅਨੁਸਾਰ-ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਨਵਾਬ ਸਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੋ ਲੱਖ ਮਰਾਠਾ ਸੀ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੱਚੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਿਆ ਰਸਦ ਪਾਣੀ ਭੇਜ ਕੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਚੌਖੀ ਗਿਣਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਮਰਾਠੇ ਆਖਰ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਹਾਰੇ ਮਾਨੋ ਮੁੜ ਉਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਜੋਗੇ ਨਾ ਰਹੇ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਅਬਦਾਲੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਸਿਝ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਕਤੂਬਰ 1760 ਈ: ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸਰਬਤ ਖਾਲਸਾ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ’ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲਹੌਰ ’ਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਜਾਵੇ ਨਵੰਬਰ 1760 ਵਿੱਚ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਲਹੌਰ ਜਾ ਸੋਧਿਆ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ਡਰਦਿਆਂ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਇਆ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵੱਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਵਾਇਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਪੈਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੀ ਕਰ ਲਈ।

ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਅਬਦਾਲੀ 1761 ਈ: ਵਿੱਚ ਵਾਪਿਸ ਪਰਤਿਆ। ਸ. ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਰਸਦ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਦੁਰਾਨੀ ਪਾਸ ਪੁੱਜ ਗਈ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜਦੀ ਵਾਰੀ ਬਰਨਾਲਾ ਲੁਟਿਆ ਸ. ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਮੂਨਕ ਵਲ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਦੂਤ ਬੀਰਮ ਢਿਲੋ ਨੇ ਚਾਰ ਲੱਖ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਦੇ ਕੇੇ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ. ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਹਾਕਮ ਸਰਹੰਦ ਨੀਅਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਸ. ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਕ ਜਰਵਾਣੇ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਹਾਕਮੀ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਕਬੂਲੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੁਰਾਨੀ ਫੌਜ ਬਿਆਸ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਅਫਗਾਨਾਂ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2200 ਹਿੰਦੂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਛਡਵਾ ਕੇ ਘਰੋਂ ਘਰੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਕਾਰਨ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।

ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਅਜੇ ਅਟਕ ਪਾਰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਛਾ ਕਰਦਿਆਂ ਝਨਾਂ ਦਾ ਪਾਸਾ ਖੂਬ ਲੁਟਿਆ। ਜੂਨ ਜੁਲਾਈ 1761 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕੇ ਸਿੰਘ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਛਾ ਗਏ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਨੂਰਦੀਨ ਖਾਂ ਬਾਮਜਈ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਤੋਰਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਸ. ਚੜਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਝਨਾਂ ਲਾਗੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਖੂਬ ਹੱਥ ਦਿਖਾਏ ਆਖਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੇ ਜੰਮੂ ਵਾੜ ਦਿੱਤਾ। 27 ਅਕਤੂਬਰ 1761 ਈ: ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸਰਬਤ ਖਾਲਸਾ ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮਤਾਂ ਕਰਕੇ ਨਵੰਬਰ 1761 ਈ: ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਬਜੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਪੰਥ ਨੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਨੂੰ ਸੁਲਤਾਨ ਉਲ ਕੌਮ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦੇ ਕੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ’ਤੇ ਸ਼ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ ਇਹ ਗੱਲ ਖਜ਼ਾਨਾ ਏ ਆਮਰਾ (1762) ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੈ ਇਸ ’ਤੇ ਲਿਖੇ ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਇਹ ਸਨ- ‘ਸਿੱਕਾ ਜ਼ਦ ਦਰ ਜਹਾਂ ਬ ਫਜਲੇ ਅਕਾਲ। ਮੁਲਕ ਅਹਿਮਦ ਗਿ੍ਰਫਤ ਜੱਸਾ ਕਲਾਲ।’ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜਿਵੇਂ ਡਾ. ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਪੰਨਾ ੧੬੪, 1 8 . ੧੬੭ ਦਾ ਵੀਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਲਿਖਤ ਵਾਲਾ ਸਿੱਕਾ ਕੁਝ ਤੁਅਸਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਭੜਕਾਣ ਲਈ ਜਾਅਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਕਾਬਲ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਜਿਹਾ ਕਿ ਚਰਾਹ ਬਾਗ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਵਡੇਰੇ ਨੇ ਸਾਫ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਾਲੂ ਸਿੱਕੇ ਅਸਲ ਲਿਖਤ (ਇਬਾਰਤ) ਇਹ ਸੀ ‘ਦੇਗੋ ਤੇਗੋ ਫਤਹ ਓ ਨੁਸਰਤ ਬੇ ਦਰੰਗ! ਯਾਫਤ ਅਜ਼ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ।’

ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਸੰਬੰਧ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਯਾਰਾਂ ਗਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣਾ ਆਰੰਭਿਆ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੋਖੀ ਆਕਲ ਦਾਸ ਜੰਡਿਆਲੀਆ ਸੀ। ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਜੰਡਿਆਲੇ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ। ਡਾ. ਨਾਰੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਨਾ 232 ਇਬਰਨ ਨਾਮੇ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਕਲ ਦਾਸ ਨੇ ਚਿੱਠੀ ਲਿੱਖ ਕੇ ਦੁਰਾਨੀ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਲਬਾਂ ’ਤੇ ਪਈ ਹੈ ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ; ਦੁਰਾਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਨੀਅਤ ਕਰੀ ਬੈਠਾ ਸੀ ਮਰਾਠਿਆ ਨੂੰ ਮਾਰ ਲਿਆ ਹੁਣ ਐਤਕੀ ਵੈਰੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਉਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਮਨੋਰਥ ਤਹਿਤ ਅਬਦਾਲੀ ਛੇਵਾਂ ਹੱਲਾ ਕਰਕੇ ਫਰਵਰੀ 1762 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜਾ।

ਸਿੰਘ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਰਹੰਦ ਵਲ ਨਿਕਲ ਗਏ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਮਾਲਵੇ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਣ। ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਵਹੀਰ ਅਜੇ ਕੁੱਪਰਹੀੜੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ 3 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰੋਂ ਚਲ ਕੇ ਦੁਰਾਨੀ ਫੋਰਨ 5 ਫਰਵਰੀ 1762 ਨੂੰ ਕੁੱਪਰਹੀੜੇ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਅਗੋਂ ਮੂਹਰਿਓਂ ਜੈਨ ਖਾਂ ਹਾਕਮ ਸਰਹੰਦ ਅਤੇ ਭੀਖਨ ਖਾਂ ਨਵਾਬ ਮਲੇਰ ਕੋਟਲੇ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਖਾਲਸਾਈ ਵਹੀਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਲੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੁਰਾਨੀ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ 20-25 ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਸਲਿਮ ਮੁਲਖਈਆਂ ਲੈ ਕੇ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਸਮੇਤ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੀ ਸੀ ਬਹੁਤ ਭਾਰਾ ਖੂਨੀ ਜੰਗ ਹੋਇਆ। ਕੋਈ ਸਿੰਘ ਨਾ ਬਚਿਆ ਜੋ ਜਖਮੀ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਸ. ਸੰਗੂ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ਼ੇਖੂ ਸਿੰਘ ਹੰਬਲਵਾਲ ਵਹੀਰ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਬਰਨਾਲੇ ਵੱਲ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਉਧਰੋਂ ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖ਼ਾਨ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਫੌਜ ਲੈ ਕੇ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ।

ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ 22 ਅਤੇ ਸ. ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 16 ਜ਼ਖਮ ਆਏ, ਸਿੰਘ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ-ਹਟਦੇ ਕੁਤਬੇ ਬਾਹਮਣੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਠੂਰ ਦੀ ਢਾਬ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜੇ ਇੱਥੋਂ ਦੋਹਾਂ ਥੱਕੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗੁਪਤ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ. ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਿ੍ਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ. ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਮੁੰਨ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ। ਸ. ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਸਵਾ ਲੱਖ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਦੇਵਾਂਗਾ ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੇਸ ਨਾ ਕੱਟੇ ਜਾਣ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਸ. ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 5 ਲੱਖ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਅਤੇ ਸਵਾ ਲੱਖ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਦੇ ਕੇ ਰਿਹਾਈ ਪਾਈ। 15 ਫਰਵਰੀ 1762 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਸਰਹੰਦ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਮੁੜਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਹ ਗੱਡੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਲੱਦੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅੰਮਿ੍ਰਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉੜਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਇੱਟ ਉਸ ਦੇ ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਵੱਜੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਨਸੂਰ ਵੱਗਦਾ ਰਿਹਾ, ਸਰੋਵਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 3 ਮਾਰਚ 1762 ਨੂੰ ਦੁਰਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਪੁੱਜਾ ਉੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੀਨਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇਖੇ ਕਿ ਸਿੰਘ ਮਾਰ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿੱਚ 12 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਤਾਰੀਖਿ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਇਬਰਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਸਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਤੇ ਕਨ੍ਹਈਆ ਲਾਲ ਨੇ 24 ਹਜ਼ਾਰ ਗਿਣਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ‘ਲੋਕ ਕਹੈਂ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸਾਰਾ, ਪਚਾਸ ਬਚਯੋ ਅੋਰ ਸਭ ਗਯੋ ਮਾਰਾ। ਪਿਤਾ ਹਮਾਰੇ ਤੀਸ ਬਤਾਏ, ਰਹੇ ਸੁ ਮਰ ਔਰ ਬਚ ਕਰ ਆਏ। ਪਿਤਾ ਚਾਚੋ ਦੁਇ ਹਮਥੇ ਸਾਥ, ਉਨ ਸੁਨੀ ਹਮ ਆਖੀ ਬਾਤ।’

ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸੰਖਿਆ ਵਹੀਰ ਦੇ ਬਾਲ-ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਆਦਿ ਹੀ ਸੀ, ਚੁਪਾਸਿਓਂ ਘਿਰ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਕਤਲੇਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ, ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਇਤਨੀ ਜਲਦੀ ਪੁੱਜ ਜਾਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੂਜਾ ਅਬਦਾਲੀ ਕੋਲ ਕੇਵਲ ਫ਼ੌਜ ਹੀ ਸੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਚੁਤਰਫ਼ੀ ਵੈਰੀ ਦੇ ਆਹੂ ਵੀ ਲਾਏ ਅਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਹੀਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾ ਕੇ ਕੱਢਿਆ। ਐਸੀ ਮੁਸੀਬਤ ਸਮੇਂ ਦਿਲ ਤਕੜਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਕਠਿਨ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਣਾ ਕਿਸੇ ਹਾਰੀ-ਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ।

ਇਤਨਾ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੰਘ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ‘ਖੋਟ ਸੋ ਗਯੋ, ਤਤ ਸੁ ਲਹਯੋ’ ਭਾਵ ਖ਼ਾਲਸਾ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕੁੰਦਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖਮੀ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮਲ੍ਹਮ ਪੱਟੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਿੰਘ ਘਬਰਾਏ ਨਹੀ ਅਬਦਾਲੀ ਅਜੇ ਲਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਈ 1762 ਨੂੰ ਸਰਹੰਦ ਤੇ ਧਾਵਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਦੋਖੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਿਆ, ਜੈਨ ਖਾਂ ਨੇ 50,000 ਰੁ: ਦੇ ਕੇ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਇਆ ਸਿੰਘਾਂ ਅੰਦਰ ਜੋਸ਼ ਉਬਾਲੇ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਬਦਾਲੀ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲਿਆ ਜਾਏ। 17 ਅਕਤੂਬਰ 1762 ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਸੰਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਤ ਭੇਜਿਆ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਰਾਰੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਭਾਂਜ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਮੁੜ ਗਿਆ ਸਿੰਘ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਆ ਗਏ । ਨਵੰਬਰ 1762 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲੱਖੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਵੀ ਫੌਜ ਭੇਜੀ ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਵਿਗਾੜ ਸਕਿਆ। ਅਖੀਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ 10-11 ਮਹੀਨੇ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇ 40 ਲੱਖ ਸਲਾਨਾ ਲੈਣਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦੀ ਵਾਰੀ ਆਲਮਗੀਰ ਸਾਨੀ ਦੇ ਬੇਟੇ ਗੌਹਰ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਨਜੀਬੁਦੌਲਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਵਜ਼ੀਰ ਥਾਪ ਕੇ ਅਤੇ ਖੁਆਜਾ ਅਬੀਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਹਾਕਮ ਬਣਾ ਕੇ ਕਾਬਲੀਮਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਥਾਪ ਕੇ 12 ਦਸੰਬਰ 1762 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਝਨਾ ਤਕ ਲੁਟਿਆ ਦੋ ਲੱਖ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਜਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਬਦਾਲੀ ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣੇ ਹੀ ਕੁਪਰਹੀੜੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਕਰਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰ ਕੇ ਮੁੜਿਆ ਹਾਂ ਪਰ ਇਹ ਫਿਰ ਵੀ ਚੜ੍ਹ ਚੜ੍ਹ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਂਗ ਫਿਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਕਬਜੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਨ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਜ਼ਜ਼ਬੇ।

ਆਉ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਕਿ ਕਿਵੇ ਅੱਜ ਸਾਰੀ ਕੌਮ ਪਾਟੋ ਥਾੜ ਹੋ ਕੇੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕ ਮੌਤ ਮਰ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰਕ ਮੌਤ ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਮਰਦਾ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਮੀਰ ਮਰਨ ’ਤੇ ਕੌਮਾਂ ਨੇਸਤੋ ਨਬੂਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਦਾ ਦੁਰਾਨੀ ਜਾਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨਸ਼ਾ, ਪਤਿਤਪੁਣਾ, ਪਾਖੰਡੀ ਡੇਰਾ ਬਾਦ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਾਕਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੀ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸੁਰ ਇਕ ਜੁਟ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਥ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਮੁੜ ਬਰਕਰਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿਵੇਂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅੰਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ‘ਵਾਹਨ ਸ਼ਿੰਗਾਰੇ ਰਹੈਂ, ਬਾਜਤੇ ਨਗਾਰੇ ਰਹੈਂ, ਵੈਰੀ ਭੁਮਿ ਡਾਰੇ ਰਹੈਂ, ਮੂੰਡਯੁਤ ਤਾਜ ਕੇ। ਸੰਗਤੇ ਆਬਾਦ ਰਹੈਂ, ਆਵਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਰਹੈਂ, ਬਾਧੇ ਅਹਿਲਾਦ ਰਹੈਂ, ਧਰਮ ਸੁ ਕਾਜ ਕੇ। ਗੱਦੀਆਂ ਅਟੱਲ ਰਹੈਂ, ਚੌਂਕੀਆਂ ਅਚੱਲ ਰਹੈਂ, ਬੁੰਗੇ ਝਲਾ ਝਲ ਰਹੈਂ, ਸਹਿਤ ਸਮਾਜ ਕੇ। ਲਾਗਤੇ ਦੀਵਾਨ ਰਹੈਂ, ਗਾਵਤੇ ਸੁਜਾਨ ਰਹੈਂ, ਝੂਲਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹੈਂ, ਪੰਥ ਮਹਾਰਾਜ ਕੇ। (ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਧਿਆਏ 97)