ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ?

ਡਾ. ਧਰਮਪਾਲ ਸਾਹਿਲ (ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ) -98761-56964

ਰੂਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਰਸੂਲ ਹਮਜਾਤੋਵ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਗੱਲ ਜਿੰਨੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀ ਤੇ ਸਮਝਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਨੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਐਕਟ ਰਾਹੀਂ ਹਰੇਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮ ਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ/ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਏ. ਸੀ. ਆਰ. ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਕਾਲਮ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ‘ਕੀ ਕਰਮਚਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?’ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਸਿਰਮੌਰ ਲੇਖਕ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਾਉਣ ਹਿਤ ਧਰਨੇ, ਮੁਜਾਹਰੇ , ਰੈਲੀਆਂ, ਮਾਰਚ ਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਆਦਿ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਹੀ ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸਾਡੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਾਜ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਇੱਕ ਸਰਵੇ ਮੁਤਾਬਕ ਲੱਖਾ ਲੋਕੀ ਸਹੀ ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਝੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਅਰ, ਸ਼ੈਸ਼ਨ ਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਤੱਕ ਇੰਨੇ ਕੁ ਮੁਕਦਮੇ ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਹਨ ਕਿ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਪਟਾਉਣ ਲਈ 100 ਤੋਂ 150 ਸਾਲ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਵਕੀਲਾਂ ਵਲੋਂ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੇਸਾਂ ਨੂੰ ਲਮਕਾਉਣ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਡੇ ਕਹਿ ਲਵੋ: ਪਰ ਨਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਣ ਸਾਰੀ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਵਕੀਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜੱਜ ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਗਰੇਜੀ ਘੱਟ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਉਹ ਕਾਨੂਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਕੋਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਜ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਬਹੁਅਰਥੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਤੇ ਜਲਦੀ ਸਮਝਣਾ ਹਾਰੀ-ਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਿਰਮੋਰ ਸ਼ਾਇਰ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਹੀ ਤਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ-
‘ਇਸ ਅਦਾਲਤ’ਚ ਬੰਦੇ ਵੀ ਰੁੱਖ ਹੋ ਗਏ, ਫੈਸਲੇ ਸੁਣਦਿਆ-ਸੁਣਦਿਆਂ ਸੁੱਕ ਗਏ।
ਆਖੋ ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਉਜੜੇ ਘਰੀ ਜਾਣ ਹੁਣ, ਕਦੋਂ ਤੀਕ ਇਥੇ ਖੜੇ ਰਹਿਣਗੇ।’
ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬੋਲੀ, ਸਮਝੀ ਤੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਕਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਫਾਇਲ ਹੋਣਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਾਉ ਕਰਨਾ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਪੀ ਸੌਖਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੋਜੂਦਾ ਹਾਲ ਵਿਚ ਵਕੀਲ, ਮੁਵੱਕਿਲ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕਾਗਜ਼ ਪੱਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁਵੱਕਿਲ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜੀ ਉੱਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜੀ ਦਾ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਕੀਲਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਕੇ ਦੱਸੀ ਥਾਂ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਜਾਂ ਦਸਤਖ਼ਤ ਚੇਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੱਜ ਮੁਹਰੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ ਦਲੀਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਮੁਵੱਕਿਲ ਬਿਟਰ-ਬਿਟਰ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨੇ ਕੀ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ? ਦੂਸਰੇ ਵਕੀਲ ਨੇ ਕੀ ਜਬਾਬ ਦਿੱਤਾ? ਜੱਜ ਨੇ ਕੀ ਪੁੱਛਿਆ ਕੀ ਕਿਹਾ? ਰੀਡਰ ਨੇ ਕੀ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਤੇ ਟਾਇਪ ਕਰਾਇਆ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ-ਪਰੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਕਿ ਕਾਗਜ ‘ਤੇ ਕਿੰਨਾਂ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਦੂਸਰੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਦਰਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਨਯੋਗ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਵਕਾਲਤਨਾਮਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਕੇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਰਕਾਰੀ/ਗ਼ੈਰਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ ਪਹਿਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਾਂ ਅਨੁਵਾਦਕ ਇਨਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਮੋਟਾ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਵਸੂਲਦਾ ਹੈ ਦੂਸਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਨੁਵਾਦ ਕਿੰਨਾ ਠੀਕ ਹੋਇਆ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਘੱਟ ਜਾਂ ਅਨਪੜ ਮੁਵੱਕਿਲ ਨੂੰ ਉੱਕਾ ਹੀ ਪੱਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰਜਮਾ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਅਨਰਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਾਜੀ ਪਲਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹੋ ਦਸਤਾਵੇਜ ਅਦਾਲਤ ਵਲੋਂ ਮੂਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਮਾਰੇ ਲੋਕੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਕਾਬਲੇ ਗ਼ੌਰ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੁਟਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਤੇ ਗਾਲ਼ਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕੱਢੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਟ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹਾੜੇ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਧਰੇ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹਾਏ ਤੌਬਾ ਮਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਵੈਣ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿਆਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦਂੋ ਕਿਸੇ ਧੀ ਭੈਣ ਨੂੰ ਸਹੁਰਿਆਂ ਹੱਥੋਂ ਦਾਜ ਨਾ ਲਿਆਉਣ ਜਾਂ ਘੱਟ ਲਿਆਉਣ ‘ਤੇ ਤਾਨੇ ਮਿਹਣੇ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦਾਜ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਧਮਕਾਇਆ ਜਾ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਹੁਰਿਆਂ ਘਰੋਂ ਤਸੀਹਿਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਜਦੋ ਮਾਂ-ਭੈਣ ਭਰਾ ਦੇ ਗੱਲ ਲੱਗ ਕੇ ਕੁਰਲਾਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਧੀ ਭੈਣ ਸਹੁਰਿਆ ਘਰ ਹੀ ਦਾਜ ਕਾਰਣ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਸਭ ਵਰਤਾਰਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਰੋਣਾ, ਕੁਰਲਾਣਾ, ਤਾਨੇ-ਮਿਹਣੇ, ਗਾਲੀ ਗਲੋਜ, ਪਿਟ ਸਿਆਪਾ, ਕੀਰਣੇ, ਵੈਣ ਨੂੰ ਜੱਜ ਮੁਹਰੇ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਦੂਸਰਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਵਿਚ ਦਾ ਕਾਊਂਟਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੱਜ ਵੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿੰਨਾਂ ਕੁ ਨਿਆਂ ਸੰਗਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਬਾਰ ਕੌਂਸਲਾਂ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਜ਼ੇਰੇ ਪੜਤਾਲ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਵਿਚ ਵਕੀਲਾਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਮੁਵੱਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੀ ਆੜ ‘ਚ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਖੂਨ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਮਾਈੇ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾ ਜ਼ਾਇਜ਼ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ।
ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇਹ ਦੁਖਾਂਤ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਦਰਜ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ, ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਅਦਾਲਤੀ ਕੰਮ ਕਾਜ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਇੰਜ ਮੁਲਕ ਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੀ ਘੱਟ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਾਰਣ ਨਿਆਂ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਵਰਿਆਂ ਤੋਂ ਮਾਰ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਕੀਲਾਂ ਤੇ ਜੱਜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰਗ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਪੜਣ, ਲਿਖਣ, ਬੋਲਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਆਦੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਉਨਾਂ ਦਾ ਸਟੇਟਸ ਸਿੰਬਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਟੇਟਸ ਨੂੰ ਡਾਊਨ ਕਰਨਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇੰਜ ਉਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀਨ ਭਾਵਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਜ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਕ ਪਰਦਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਵਾਂ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
ਨਾਂ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਰਾਜਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਆਂਪਾਲਕਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਕਿਉਂ ਉੱਠਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਅਦਾਲਤੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਆਉਣ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਮੁਕੱਦਮਾ ਲੜਦਿਆਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕਿਉਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਇੰਜ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੀ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਬੂਤਾਂ, ਗਵਾਹਾਂ ਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਕੇਸ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਮੁਵੱਕਿਲ ਕਈ ਦਿਨ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਮੁਕੱਦਮਾ ਲੜਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਗ਼ਲਤ ਹੁੰਦੀ ਪਈ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਚਾਲੇ ਹੀ ਟੋਕ ਕੇ ਸਹੀ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੇ ਸਹੀ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਹੀ ਆਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚਾਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਚੁਪਚਾਪ ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੇ-ਸਮਝੇ ਬੇਬਸ ਖੜੋਤਾ ਸੀ।
ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮੁਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸੇ ਮੁਲਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਵੱਕਿਲ ਪੜ, ਲਿਖ ਤੇ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਬਧ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸਾਰਥਕ ਪੱਖ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਬਾਰੇ ਹਰ ਆਮ ਤੇ ਖ਼ਾਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰੇਗਾ।
ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਡੀ ਆਮ ਬੋਲ ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਨਾਲੋਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝੀ ਬੋਲੀ, ਲਿਖੀ ਤੇ ਪੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜਾਈ, ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ, ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ, ਦਲੀਲਾਂ, ਗਵਾਹੀਆਂ, ਬਹਿਸਾਂ ਤੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰੇ। ਉਹ ਹਰ ਹੀਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਏ ਤਾਂ ਹੀ ਇਸ ਨਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਮੰਨੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਆਮ-ਖ਼ਾਸ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਬਾਨ ‘ਤੇ ਚੜ ਗਏ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਰਚਮਿਚ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਹੂਬਹੂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਕੀਲ ਤੇ ਜੱਜ ਮੁਵੱਕਿਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਬੋਲਦਿਆਂ ਹੀਨ ਭਾਵਨਾ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ਼ ਕਰਨ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਆਮ ਲੌਕਾਂ ਦਾ ਨਿਆਂ ਪਾਲਕਾ ਤੋਂ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਹੋ ਸਕੇਗਾ। ਇਹ ਅਦਾਲਤਾਂ ਆਦਰ ਦੀਆਂ ਪਾਤਰ ਬਨਣਗੀਆਂ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਲੋਂ ਹਰੇਕ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸਮਾਨ ਨਿਆਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਵਾਇਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਪਤਾਹ, ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਤ ਦਿਵਸ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਨਫਰੈਂਸ ਆਦਿ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕੇਗਾ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਦਾਲਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣੇਗੀ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਹਤ ਤੇ ਸਹੀ ਨਿਆਂ ਪਾ੍ਰਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕੇਗੀ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇੰਨੀ ਕੁ ਅਮੀਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਦਲਣ ਦੀ ਲੋੜ।

ਹਰਨਾਮ ਦਾਸ ਮਹੇ- 94654-66905

ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਨੇ ਕਰੀਬ 2500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਵਾਦ ਨੂੰ ਬਦੱਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਚੀਨ ਕਰੀਬ ਬੁੱਧ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਧਾਰਿਤ ਕਾਰਣ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸੁੱਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਪਾਨ ਵੀ ਬੁੱਧ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾ ਕਾਰਣ ਦੋ ਵਾਰ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਅੱਜ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਬਾਬਾ ਨਾਮਦੇਵ, ਸੰਤ ਕਬੀਰ, ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ, ਸੂਫੀ ਮੱਤ, ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੇ ਵੀ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ਼, ਪੱਖਪਾਤ, ਕਰਮਕਾਂਢਾਂ ‘ਤੇ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ। ਸਵਾਮੀ ਦਇਆਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ, ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਬੁੱਧਜੀਵੀਆਂ ਨੇ ਕਰਮਕਾਂਢਾਂ ਤੇ ਪਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ। ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਧਾਰਣ ਪੱਥਰ, ਗਰੀਬ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਰਾਸ਼ਿਆ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਕਾਰੀਗਰ ਨੂੰ ਅਛੂਤ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਮੁਤਾਬਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਨੀਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕਾਂ ਮੰਦਰ, ਮਸਜਿਦਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂ-ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਗੁਰੂਦਵਾਰੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ। ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀੜ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਭਗਦੜ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਅੱਕਤੀ ਮਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਾਬੇ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਡੇਰੇ ਜਮਾਏ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਘੁੰਮ ਵੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਪੂਜਾ ਪਾਠ, ਕਰਮਕਾਂਢਾਂ ਅਤੇ ਪਖੰਡਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਕਾਰਣ ਇਕ ਪਾਗ਼ਲਖਾਨੇ ਦੀ ਤਰਾਂ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ, ਧੋਖਾਧੜੀ, ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਪਾਪ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਚਾਰੀਆ ਰਜਨੀਸ਼ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਤਾਂ ਅਚਾਰੀਆ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ ‘ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਮਈਆਂ ਨਦੀ ਜੁ ਹੈ। 364 ਦਿਨ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਦਿਨ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਧੁੱਲ ਜੁ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’
ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆਂ 67-65 ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਧਰਮਨਿਰਪਖੱਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਾਨਤਾ, ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਾਸਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਮਨੂੰ ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ ਸਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਵਰਣਵੰਡ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਉਨਾਂ ਨੇ ਐਨਾ ਸਾਹਿਤ ਰੱਚ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੁਪਵਾ ਕੇ ਜਨਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਸਰਕਾਰ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਛਿਪਵਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਸਾਲ ਦੁਸਹਿਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੰਦਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਚ ਪੰਛੀਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਈ। ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਵੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਢ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵੀ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਕਈਆਂ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀਆਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤਾਂ ਨੂੰ ਠਹਿਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਮਰੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਕੇਰਲਾ ਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਲੇ ਵੀ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਮਰਿਆਦਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧੋਤੀ ਲਾ ਕੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣਾ, ਕਮੀਜ਼ ਅਤੇ ਬਨੈਣ ਵੀ ਲਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਸਥਾ ਇਸਰੋ ਜਦੋਂ ਰਾਕੇਟ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੇ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਨਾਰੀਅਲ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਬਹੁਤਿਆਂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਨੋਵਲ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਵੀ ਇਨਾਂ ਕਰਮਕਾਂਢਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਜਤਾਇਆ ਸੀ।
ਸੋ, ਸਾਡੇ ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਵੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਢਾ ਤੋਂ ਅਛੂਤੇ ਨਹੀਂ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਾਬਿਆਂ, ਜੋਤਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਲੈਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੰਤਰੀ ਪਦ ਵਾਸਤੇ ਬਾਬਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਾਬਰੀ-ਮਸਜਿਦ-ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਰੌਲਾ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਸਤਕ/ਗ੍ਰੰਥ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਸੁਸ਼ਮਾ ਸਵਰਾਜ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕਿੱਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਦੇਸ਼ ਸਾਫ ਸੁਥਰੇ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਮਿਲਾਵਟ, ਨਫਰਤ ਅਤੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਫੀਲਡਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਵੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਮੱਥੇ ਟੇਕੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਬੇਈਮਾਨੀ, ਮਿਲਾਵਟ, ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਵੀ ਕੋਈ ਠੋਸ ਰਣਨੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਆਗਮਨ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਨ ਕਾਸਿਮ 711ਈ. ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਸਿੰਧ ‘ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ। ਦੇਸ਼ ਜਾਤਪਾਤ ਵਰਣਵੰਡ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਣ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਖੱਤਰੀ ਜਾਤ ਹੀ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਲੈ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਖੱਤਰੀ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਿਆਂ ਕਾਰਨ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਦੀ ਜਗਾਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਅਨੇਕਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਕਾਰਣ ਇਸਲਾਮੀ ਰਾਜ ਵਧਦਾ ਵਧਦਾ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆਂ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ, ਮਰਾਠੇ, ਜਾਟ, ਰਾਜਪੂਤ ਵਗੈਰਾ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵੀ ਸਨ। ਇਨਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਫਰਾਂਸੀਸੀਆਂ ਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਡੇ ਜਮਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ। 1765ਈ. ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਪਾਸਿਓਂ ਵਿਉਪਾਰੀ ਬਣ ਦੇ ਗੋਰਿਆਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਬਣਦੇ ਬਣਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਰਾਜ ਜਮਾਂ ਲਿਆ। ਪਰ ਗੋਰਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਖੇਚਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਾਗਰੂਪਤਾ ਜਰੂਰ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ। ਹਾਂ, ਕੁਝ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੇ ਜਰੂਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਨਾਂ ਵਿੱਦਿਆ ਫੈਲਾਈ, ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਾਰਖਾਨੇ ਖੁਲਵਾਏ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਲ ਨਾਲ ਈਸਾਈ ਮਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਹੋਇਆ। 1947 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਰਿਹਾ। ਐਨਾਂ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਸੰਕੀਰਣ ਸੋਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ।
ਜੇਕਰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀ ਸੋਚ ਸੀ ਤਾਂ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸੁਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਡੱਟ ਕੇ ਹਿੰਦੂਵਾਦ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਐਡੇ ਵੱਡੇ ਖੋਜੀ, ਅਲੋਚਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪ ਉਸ ਸਮੇਂ 20000 ਰੁਪਏ ਦੇ ਕਰਜ਼ਾਈ ਮਰੇ।
ਧਰਮ ਦਾ ਸੌਖਾ ਤੇ ਸਹੀ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣੇ- ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਤੀ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਤੀ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣੇ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ। ਧਰਮ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਤੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਦਲਿਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ/ਸਭਿਅੱਤਾ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੀ ਹੀ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 2000 ਟਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋਨਾ ਹੈ। ਅਗਰ ਇਹੀ ਪੈਸਾ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਣ, ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਖੋਲਣ ਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ‘ਤੇ, ਗਰੀਬ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਸੁਧਾਰਨ, ਰੋਜੀ ਰੋਟੀ/ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਗਰੀਬੀ, ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਅਨਪੜਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇ-ਘਰਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਮੁਗਲ ਆਏ, ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਗਏ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਆਏ ਲੁੱਟ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਰ ਅੱਜ ਤਾਂ ਲੁਟੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਅੱਡੇ ਜਮਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਨਾਂ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਨਿਕਲਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਕੁੱਚਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਧੰਨ ਭੇਜੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੁੱਟ ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
ਅੱਜ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਗਠਨ, ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਿਸ਼ਨ, ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ਼, ਆਰਟ ਆਫ ਲਿਵਿੰਗ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਤਾ ਸੁਧਰ ਨਹੀਂ ਰਹੀਂ। ਦੇਸ਼ ਲੁੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪੂਜਾ ਇਕ ਧੰਦਾ/ਵਿਉਪਾਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਰਤ ਬਹੁਤ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੇਸ਼ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਅੱਜ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ, ਮਿਲਾਵਟ, ਨਫ਼ਰਤ ਤੇ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਮਾਤਰ ਕਿਲ ਦੀ ਨੋਕ ਹੀ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿਛੋਂ ਕਿਲ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ ਜੋ ਦਿਸ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ।

ਲੇਖਕ.. ਹਰਨਾਮ ਦਾਸ ਮਹੇ, ਮੈਨੇਜਰ (ਰਿਟਾਰਿਡ), ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆਂ – 94654-66905

KHALSA: THE UNIVERSAL BEING

Bibi Birendra Kaur

The Khalsa did not evolve merely in response to Indian culture; its concern encompasses the entire world. The creation of the Khalsa by Guru Gobind Singh was, in fact, personification of the universalism preached by Guru Nanak and nurtured by the successive Gurus. Not only did he sculpture the Khalsa by the ideology of Guru Nanak’s guidelines (Jauteupremkhelankachau, sir dhar tail galimeriaao – if you want to play elatedly theexultedgame ofardour, fervourlove of God. Then come unto my lane with the head on the palm) i.e. adopt the way of life, as propagated by Guru Nanak. He bowed i.e. surrendered to the panjpiaras (Five beloved), in his lifetime. Also significant is the fact that he coincided the day of birth of the Khalsa with Guru Nanak’s birthday.

The Khalsa is the ideal person for any society of the world, for all times to come, The Khalsa was not created to oppose any religion, as the Guru had sent out a call to all to assemble at Anandpur Sahib on Vaisakhi of 1699, irrespective of caste, colour, or gender. Its aim was to oppose oppression, injustice, etc., from whichever quarter it originated, and to liberate humanity at large, elevating it to spiritual heights. With this main objective, it had a lot to offer to rigid misconceptions that led to various complexes.

The Mughals considered it their divine right to force conversions, and the Hindus had a caste-ridden society, Amongst the latter, there being four castes, every caste has certain advantages over the lower caste (s), which only ensures that the exploited castes would never unite against the oppressors. Moreover, the oppressors never had to use the strength

of material force to keep the lower castes suppressed, as the lower castes were made to believe that as a religious obligation, they had to toil and sweat in this earthly life because of sins committed by them in their previous birth, and the upper castes were the lords of heaven and earth because of the meritorious deeds performed by them in their previous birth. Thus, there was no possibility of liberation from servitude, the only path of uplift for them being the performance of stipulated deeds of serving the higher castes dutifully and without murmur in this life. This alone would ensure a climb up on the Varna (caste) ladder and birth in a higher caste after death. Such is the theory of karma and punar-janma (of duty performed according to the laws of Chaturvarnaand its reward in the next birth).

How were the masses to revolt against this kind of exploitation and oppression? They were influenced in such a manner that they could not see the upper castes as their suppressors. They were made to feel that they were suffering a fate for which no one else but they themselves were to blame. How could one revolt against oneself ?

The theory of karma and punar-janma is a masterstroke and a remarkable ideology, unparalleled in the entire world as it achieved its aim so permanently and effectively by exploiting the fears of human nature to serve the purpose of the few. But these chosen few too were at a loss at the hands of the invading Mughals. To combat this exploitation of man by man, the Guru offered another superb and an equally remarkable ideology in the Khalsa – only the aim this time was to liberate man. Where; the lower castes needed to be encouraged to lead a respectable life, the upper castes and the Mughals needed to be checked from committing crimes in the name of religion. It is striking that such a revolution was brought about by the Gurus who themselves belonged to the (so called) ruling class.

The event enacted by Guru Gobind Singh on Vaisakhi of 1699 that brought the Khalsa into being is unique and only one of its kind in the entire history of mankind. With every action he performed and with every word he spoke, the Guru rooted out the fears and complexes from the minds of those very people who had been haunted and daunted by these for centuries, and instilled in them confidence, vigour and purpose. It was the fruition of the sapling planted by Guru Nanak, and watered and nurtured by the successive Gurus. It enabled the world to experience the heights that can be attained in love, courage, sacrifice, and dedication. It culminated in the creation of a dynamic role model in the Khalsa. Some of the unprecedented achievements of this day are:

NEW MODE OF GOVERNANCE

On this day, the Guru put forth a new mode of governance, subjecting himself to that mode too.

He invested the leadership from one into five. And the requisite qualities of those five were evident from the manner in which he selected them. They should be ready to sacrifice their all. It may be recalled here that all the Guru’s sons were alive at this time, to any one of whom he could have passed on the mantle of Guruship. But being a true Guru, his aim was to make his followers independent; he felt it was time to make Khalsa stand on its own feet. He gave the Khalsa collective leadership of its own choice, with selection of the deserving ones.

NEW BIRTH

On this day, the Guru introduced an initiation ceremony (Amrit i.e. Khande-Baate di Pahul), and in one stroke removed all divisions of the society on the basis of birth. Amrit (i.e. Khande-Baate di Pahul) offered an opportunity to be reborn again in all streams of life religious, social, economic etcin one’s own lifetime, to start life as an equal all over again. He, thus, offered something that was unthinkable/inconceivable/even unimaginable by the people in their lifetime. And thus practically demonstrated his words-Manaskijaatsabbe eke pehchanbo (recognise all human race as one).

Rather, Khalsa is the institution to which even the Sikhs cannot lay claim by virtue of birth. Nobody can be a Khalsa by birth. Guru’s invitation is open to one and all alike, whether Sikhs or non-Sikhs.

FREEDOM OF RELIGION

The Amrit (i.e. Khande-Baate di Pahul) ceremony stood for the freedom to practice a religion of one’s choice. It was not to be forced on people; it was to be asked for by one’s free will. Neither was it a routine ceremony performed at a particular age to a particular people of a particular gender. It was for anyone and for any age, the only condition being one’s readiness to love the entire creation as an expression of love for Almighty.

MIRI-PIRI (TEMPORAL-SPIRITUAL)

Through the choice of the double-edged sword to prepare Amrit (i.e. Khande-Baate di Pahul), the Guru conveyed the concept of Sant-Sipahi (saint-soldier) to his Khalsa. Each is to integrate the qualities of a saint as well as a soldier.

UNTOUCHABILTY ERADICATED

The worst form of discrimination, untouchability was eradicated root and branch, when the Guru sought Amrit (i.e. Khande-Baate di Pahul) from the Panj Piaras belonging to (so called) different castes. Nothing else could have successfully erased the deep-rooted complex generated by untouchability, as did this loving gesture.

NEW NOMENCLATURE

On this day, the Guru gave the title ‘Singh’ to males and ‘Kaur’ to females, which not only replaced the earlier system of naming the indicated caste, but also conveyed to the bearer his/her new status and role.

Further, this nomenclature, in addition to wiping out distinctions on the basis of caste, also took care of the patriarchal set-up of the Indian culture. In such a set-up, the child gets the father’s surname, ignoring the contribution of mother altogether, who actually gives birth to the child. Also, the woman after marriage is given the husband’s name, with no identity of her own. Thus, in the patriarchal system, or the matriarchal system for that matter as in some parts of the world, one of the genders enjoys supremacy over the other. But when all men male offspring add only ‘Singh’ to their names and all females (married/unmarried) and female offspring add only ‘Kaur’, the question of superiority of one gender over the other does not arise.

Another drawback of the nomenclature of the patriarchal set-up is that it leads to a maddening craze for a son(s), so that the family name may live on through him. Even female foeticide/infanticide is practiced to ensure this. The Guru, on the other hand, not only banned any association with people practicing female infanticide, he also did not compromise his ideals just to ensure the continuation of his own lineage; all the Sahibzadas (Guru-sons) laid down their lives for cause of Sikhi. Thereby, setting an example, he taught his Khalsa to rise above personal interests/attachments in the interest of humanity at large.

EQUALITY TO WOMEN

The Guru offered the same initiation to womenfolk as to men. As opposed to her Hindu and Muslim counterparts, who either would not be (theJaneoo ceremony is only for upper caste Hindu men) or could not be initiated (circumcision cannot be performed on women);a Khalsa woman came to be at par with the Khalsa man. She was as much a Sikh of the Guru as was he. She was freed from humiliating and disgusting labels such as a temptress, paapa-yoni (born of sin, hence impure), etc; in certain contexts, she was bracketed together, not only with the lowest caste, but even with dogs and swine.

That the Guru expected much form her and reposed confidence in her abilities; also comes clear from the fact that instead of simply calling her a lioness (following Singh for men), he specially coined the word Kaur for her, which means ‘crown prince’-on whom lies great responsibility. Neither did he call her a ‘princess’; she was not for mere kanya-daan (gifting daughter in marriage). She now had a creative and positive role to play, in bringing God’s Kingdom on earth.

Women are also referred to as Bibi (wise); its masculine gender Biba is also used for women.

BROTHERHOOD

In addition to the title Singh, the Guru referred to the Panj Piaras as Bhai (brother), declaring the brotherhood of all, thus implying the common parentage of all, i.e.Waheguru- God, the Creator of all.

But, today, we have replaced the humility and equality in Bhai with Sardar, which means ‘chief’. Unawares, we have let ego creep into us which has been pointed out as the main cause of our separation from the Lord.

DIRECT COMMUNION WITH GOD

To bring out equality between Guru and Chela (disciple), the Guru transferred Guruship to the people as he sought initiation for himself from the Panj Piaras. He did not wish to be worshipped, which people so easily tend to do out of ignorance. He wanted them to realize the True Lord, Waheguru——Guru Nanak’s Guru, who is Ajuni (outside birth and death). Thus, by stepping aside himself, he placed his Khalsa in God’s care, leaving no place for the exploiting classes/people that claim spiritual supremacy. He thus debunked the belief that God incarnates as mortals. And established that none is a prophet and none a disciple; all stand equal before the Lord.

SUPREMACY OF WORD

Long before he declared Granth Sahib to be Guru, he established the supremacy of the Word over physical self, as Amrit (i.e. Khande-Baate di Pahul) was prepared by recitation of Bani. This was the only way in which Amrit (i.e. Khande-Baate di Pahul) could be prepared in times to come, his touch would not be available for ever. The Guru’s spirit now pervades the Khalsa, just as the Creator pervades His creation.

LIVING IN TUNE WITH NATURE

By asking his followers to refrain from cutting hair, he stressed to live in tune with nature, submitting to His Will. The fact that maintaining a nature form gives an identity, only shows how far man has gone away from nature, If the Guru’s aim in keeping unshorn hair was merely to differ from Hindus and Muslims, he would have demarcated a different a area of the head for retaining of hair, in contrast to the location of Shikha (tuft of hair on crown) of Pundits, or another style of beard/moustache to stand out from that of the Muslims. His approach being universal, he ordained to respect the human body in its natural form as created by Almighty. And, in order to obviate shaving or cutting or matting of hair, at the cost of interference with nature, the Guru prescribed Kangha (wooden comb).

RESISTANCE TO OPPRESSION

Equipping his Khalsa with a Kirpan (sword), the Guru gave divine sanction to the use of arms to fight injustice, irrespective of caste, gender, etc., and negated the concept of ahinsa (non-violence). The talwar (sword) a weapon for attack was renamed & called a Kirpan, a word which comes from kirpa (compassion) and aan (honour), so that the Guru’s Khalsa would never use it for suppression or aggression. He was neither to fear anyone, nor to frighten anyone (Bhaykahukaudetnah(i), nah(i)bhaymanataan). Khalsa was to have the attributes of God- Nirbhau (without fear) and Nirvair (without enmity). It was thus Akal Purakh kifauj (an army of the Almighty) in the real sense. The Kachhchh (drawers) was an ideal garment for the Khalsa on the Guru’s mission, and the Karha (iron bangle) was a constant reminder of one’s commitment to the Guru.

SOCIAL COMMITMENT

The Guru crowned his Khalsa with a Dastaar also called asKeski (turban), thus making him aware of the responsibilities that go with the crown. The Guru wanted the Khalsa to commit himself socially, and never even contemplate escaping from social duties as an alternative. The turbaned head stands out among crowds, and cannot but act as per Guru’s expectations. But, a turban and unshorn hair are not enough to be a Khalsa. It may be mentioned here that the Guru promised his courage and strength only to a Khalsa committed internally as well as externally. Mere physical identity without the Guru’s spirit, as he once demonstrated, is comparable to a donkey in a lion’s skin; sooner or later it brays!

IRRELEVANCE OF IDOL WORSHIP AND RITUALISM

The creation of the Khalsa in the absence of idol of any deity, including that of Durga or Shiva, and without performance of any yajna (sacrificial fire), very clearly indicate the status of such practices in the Guru’s views. Surely, there was no dearth of idols or pundits on the Vaisakhi of 1699. And, had the Guru asked for sacrifice in front of or in the name of a demi god/goddess, he would have made the Panj Piarasbow to that idol. On the contrary, he himself bowed (Surrendered) to Panj Piaras, projecting their supreme status.

Rather, the day of creation of the Khalsa followed the demonstration of the futility of havans or invocation ofdemi gods and goddesses (habhesaakkuravedithey tau palletaidelagee). His unswerving and undaunted faith in the One Lord also comes clear from the greeting:

Waheguru ji ka Khalsa; Waheguru ji ki Fateh.

(Khalsa belongs to God; Victory is His.)

The Guru, thus, infused the spirit of Charhdi Kala (high spirits), as Khalsa is an instrument of God to carry out His Will.

A Khalsa is, thus, a citizen of the universe, whose love for God and His creation knows no man-made boundaries, creedal, cultural or geographic.

ਕਲਯੁੱਗ ਦਾ ਪਹਿਰਾ

ਕਥਾਵਾਂ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਦੀਆਂ

ਵਲੋਂ- ਹਰਨਾਮ ਦਾਸ ਮਹੇ- 94654-66905

ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਤਯੁੱਗ, ਤਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲਯੁੱਗ ਚਾਰੇ ਭਾਈ ਹਨ। ਵੱਡਾ ਸਤਯੁੱਗ ਤੇ ਛੋਟਾ ਕਲਯੁੱਗ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾ ਨੇਕ, ਸਚਾਈ ‘ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਭਲਾ ਸੋਚਣ ਤੇ ਭਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕਲਯੁੱਗ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦੀ ਟੁੱਟੀ , ਬੇਈਮਾਨ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਅਤੇ ਛਲ-ਕਪਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾ ਸਦਾਚਾਰ ਕਾਰਣ ਪਹਿਚਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਕਲਯੁੱਗ ਆਪਣੀ ਝੂਠੀਆਂ ਅਤੇ ਘਟੀਆਂ ਗਲਾਂ ਮਨਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਅੜ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਾ ਵਿੱਚ ਤਕਰਾਰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਛੋਟਾ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ। ਦੁਆਪਰ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਕਲਯੁੱਗ ਨਾਲ ਹਾਂ ‘ਚ ਹਾਂ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦਾ, ਪਰ ਵਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਖਾਂਦਾ ਕਰਕੇ ਕਲਯੁੱਗ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਤੋਂ ਕੰਨੀ ਕਤਰਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਕ ਦਿਨ ਕੁਝ ਜਿਆਦਾ ਹੀ ਬਹਿਸ-ਬਸਾਈ ਤੇ ਗਰਮਾ ਗਰਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਵੱਡੇ ਤਿੰਨੇ ਕਹਿੰਦੇ, ਅਸੀਂ ਸੱਚੇਂ ਹਾਂ, ਪਰ ਛੋਟਾ ਉਨਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੰਦਾ। ਕਲਯੁੱਗ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਤੁਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਪਾਸੇ ਧਰਮੀ ਕਰਮੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੇਈਮਾਨ ਝੂਠੇ ਲੋਕ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਝੂਠ ਵੀ ਚਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੈਤਾਨ ਵੀ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਸਤਯੁੱਗ, ਤਰੇਤਾ ਤੇ ਦੁਆਪਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਪਹਿਰਾ ਤੇ ਕਲਯੁੱਗ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਹਿਰਾ ਹੈ। ਜੋ ਚਾਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਹਿਰੇ ਵਿਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤਿੱਖੀ ਨੋਕ-ਝੋਕ ਹੋਈ ਤਾਂ ਕਲਯੁੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਪਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਉਂਗੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਾਰ ਮੰਨਣੀ ਪਵੇਗੀ, ਮੇਰੇ ਸਹਾਮਣੇ ਝੁਕਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪਰ ਵੱਡੇ ਭਾਈਆਂ ਨੇ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਖ ਲਵਾਂਗੇ ਉਹ ਦਿਨ। ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਦਾ ਤੋੜ ਲੱਭ ਲਵਾਂਗੇ।
ਵਡੇ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਲੰਬੀ ਸੈਰ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਹੈ। ਮੌਕਾ ਤਾੜ ਕੇ ਕਲਯੁੱਗ ਨੇ, ਜਿੱਧਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਸੈਰ ਕਰਨ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਕਲਯੁੱਗ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕ ਮੰਦਰ, ਮਸਜਿਦ/ਗਿਰਜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਇਕ ਵਡੀ ਇਮਾਰਤ ਖੜੀ ਕਰ ਲਈ। ਦੂਰ ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਵੱਡੇ ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਮੰਦਰ/ਗਿਰਜੇ ‘ਤੇ ਪਿਆ। ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿਚਿਆ ਗਿਆ। ਇਮਾਰਤ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਬੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ। ਜਦ ਤਿੰਨੇ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਗੇਟ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਲੱਗੇ ਖੁੰਡੇ ਵਾਲੇ ਸੰਤਰੀ ਨੇ ਤਿੰਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਕਿ ਇਸ ਮੰਦਿਰ/ਗਿਰਜੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੁਗਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤਿੰਨੇ ਜਣੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਸੰਤਰੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਜੋ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋਗੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦਸਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸ਼ਰਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੱਚੇ ਹਨ, ਤਿੰਨੇ ਕਹਿੰਦੇ ਠੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਖਾਂਗੇ ਉਹੀ ਦੱਸਾਂਗੇ! ਸੰਤਰੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਰ ਦੇਖੋਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਸੀਨਾਂ ਦੇ ਮਤਲੱਬ ਕੱਢ ਕੇ ਦੱਸਣੇ ਹੋਣਗੇ। ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਆਣੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹਾਂ। ਮਤਲੱਬ ਵੀ ਕੱਢ ਕੇ ਦੱਸ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਤਿੰਨੇ ਕਹਿੰਦੇ ਠੀਕ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਰਤ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ।
ਸੰਤਰੀ ਨੇ ਤੀਜੀ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਰੱਖੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨਾਂ ਸੀਨਾਂ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਹ ਤੀਜੀ ਸ਼ਰਤ ਉਦੋਂ ਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਮਤਲੱਬ ਨਾ ਦੱਸਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਵਿਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਤਿੰਨਾਂ ਪਰੇ ਜਾ ਕੇ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸੀਨਾਂ ਦੇਖਿਆਂ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਨਹੀਂ ਦਸ ਸਕਾਂਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਇਹ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਨਲਾਇਕ ਹਾਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਨੌਬਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਏਗੀ। ਸੋ, ਤਿੰਨੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਗਏ ਤਾਂ ਸੰਤਰੀ ਨੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਦੇਖ ਸਕਣ।
ਤਿੰਨੇ ਭਾਈਆਂ ਨੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲਾ ਸੀਨ ਉਨਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਕ ਗਾਂ ਸੂਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਵਛੜੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗਾਂ ਆਪਣੀ ਵਛੜੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਣ ਲਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤਿੰਨੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਉਲੱਟ ਕੰਮ ਹੈ। ਤਿੰਨੇ ਹੈਰਾਨ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਸੋਚਣ ਲਗੇ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਐਸਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਦੀ ਸੁਣਿਆ ਤੱਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਨਾਂ ਦੀ ਅਕਲ ਖਾਨੇ ਤੋਂ ਲੈਹ ਗਈ।
ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਕ ਨਹਿਰ ਵਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਨਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪੱਥਰ ਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਲੱਕੜ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਾਹਰ ਇਕ ਹੋਰ ਪੱਥਰ ਤੇ ਇਕ ਲੱਕੜ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਨਾਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੱਕੜ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਪੱਥਰ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਪੱਥਰ ਤਰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਲੱਕੜ ਹੋਵੇ। ਰੂਪ/ਭੇਸ ਬਦਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਨਾਂ ਜੋ ਬਾਹਰ ਪੱਥਰ ਪਿਆ, ਜਾਂਚ ਪਰਖ ਕੇ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿਤਾ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਵੀ ਤਰਨ ਲਗ ਪਿਆ। ਤੇ ਬਾਹਰ ਪਈ ਲੱਕੜ ਵੀ ਪਰਖ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ. ਉਹ ਲੱਕੜ ਵੀ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਤਿੰਨੇ ਬੜੇ ਹੈਰਾਨ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਅਜੀਬ ਘਟਨਾ ਉਨਾਂ ਦੇ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ।
ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤਾਂ ਤੀਸਰਾ ਸੀਨ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੱਭੇ (ਵਿਚਕਾਰ) ਇਕ ਖੂਹ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੱਤ ਖੂਹ ਹਨ। ਗੱਭੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਤ ਪਾਇਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਖੂਹ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੱਤ ਖੂਹ ਵੀ ਭਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਦਾ ਸੀਨ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ ਭਾਵ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੱਤਾਂ ਖੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਇਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੱਭਲੇ (ਵਿਚਕਾਰਲੇ) ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿੰਨਾਂ ਸੱਤਾਂ ਖੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਸੱਤੇ ਖੂਹ ਖਾਲੀ ਹੋ ਰਹੇ ਅਤੇ ਗੱਭਲਾ ਖੂਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਰ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਸੀਨ ਵੀ ਦੇਖ ਕੇ ਤਿੰਨੇ ਭਾਈ ਹੈਰਾਨ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਸਮਝੋ ਇੱਕ ਤਰਾਂ ਦਾ ਉਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਹਿੱਲ ਗਿਆ।
ਤਿੰਨੇ (ਉਪਰੋਕਤ) ਚਾਰੇ ਸੀਨ ਦੇਖ ਕੇ ਸੋਚੀਂ ਪੈਂਦੇ ਪੈਂਦੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਗੇਟ ‘ਤੇ ਆ ਗਏ। ਸੰਤਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੁੰਡਾ ਖੜਕਾ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁੰਡੇ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਯਾਦ ਕਰਵਾਈ ਕਿ ਦੱਸੋਂ ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਰ ਕੀ ਕੀ ਦੇਖਿਆ। ਸ਼ਰਤ ਸੌਖੀ ਸੀ ਜੋ ਵੀ ਸੀਨ ਦੇਖੋ, ਸੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਪਾਸ ਹੋ ਗਈ।
ਦੂਜੀ ਸ਼ਰਤ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਵੀ ਸੀਨ ਦੇਖੇ, ਉਨਾਂ ਦੇ ਮਤਲੱਬ ਕੱਢ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ। ਪਰ ਤਿੰਨੇ ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਭਰਾ ਮਤਲੱਬ ਕੱਢ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹੇ। ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਸਚਾਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਅਗਲੀ ਤੀਜੀ ਸ਼ਰਤ ਸੀ ਕਿ ਅਗਰ ਮਤੱਲਬ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਰੀ ਪਾਸ ਝੁੱਕ ਕੇ ਕੁਝ ਮੰਨਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਤਿੰਨੇ ਝੁੱਕ ਗਏ ਤਾਂ ਉਸ ਸੰਤਰੀ ਨੇ ਮੁੱਛਾਂ ਨੂੰ ਤਾਅ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਛੋਟਾ ਭਾਈ ਕਲਯੁੱਗ ਹਾਂ, ਇਸ ਮੰਦਰ/ਗਿਰਜਾ ਰੂਪੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੇਰਾ ਪਹਿਰਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸੀਨਾਂ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਨਹੀਂ ਦਸ ਸਕੇ। ਵਿਆਖਿਆ ਤਾਂ ਦੂਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੀਨਾਂ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮੰਨੋ ਮੈਨੂੰ ਗੁਰੂ।’ ਤਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਝੁੱਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਹਨ, ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸੰਤਰੀ ਕਲਯੁੱਗ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਸੀਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਯੁੱਗ/ਪਹਿਰੇ, ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਛੜੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਚੁੰਘਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਹਿਰੇ-ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਵਛੜੀ ਨੂੰ ਚੁੰਘਦੀ ਹੈ। ਮਤਲੱਬ ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਰਾਜ-ਪਹਿਰਾ ਦੇਖੋਗੇ, ਮਾਪੇ ਆਪਣੀ ਧੀ-ਜਵਾਈ ਦੀ ਕਮਾਈ ‘ਤੇ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ ਖਾਇਆ ਕਰਨਗੇ। ਇੱਥੇ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਪਹਿਰਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਸੀਨ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ/ਪਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੱਕੜ ਤਰਦੀ ਹੈ, ਮਤੱਲਬ ਝੂਠ ਡੁੱਬਦਾ ਤੇ ਸੱਚ ਤਰਦਾ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੁਸਾਂ ਅੰਦਰ ਦੇਖ ਕੇ ਆਏ ਹੋ। ਇੱਥੇ ਪੱਥਰ ਤਰਦਾ ਤੇ ਲੱਕੜ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਤਲੱਬ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਡੁੱਬੇਗਾ ਤੇ ਝੂਠ ਤਰੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਪਹਿਰਾ ਹੈ।
ਤੀਸਰਾ ਸੀਨ ਖੂਹਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਪਹਿਰਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਸੱਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਪਲੋਸਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਬਾਪ ਵੀ ਬੱਚਿਆ ਨੂੰ ਖੁਆਉਂਦੇ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਧੀਆਂ ਵੀ ਰੱਜਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਔਲਾਦ ਵੀ ਰੱਜੀ ਪੁੱਜੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਲਾ ਖੂਹ ਵੀ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਔਲਾਦ ਦੇ ਖੂਹ ਭਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਪਹਿਰੇ ਵਿੱਚ ਉਲੱਟ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਧੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦਿੰਦਿਆਂ/ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਗੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਮਾਂ ਬਾਪ ਕਹਿਣਗੇ ਕਿ ਸਾਡਾ ਔਲਾਦ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਸਾਡੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪੂਰੀ ਖੁਰਾਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਭੁੱਖੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਕਲਯੁੱਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਪਹਿਰਾ/ਰਾਜ ਆਵੇਗਾ, ਸਭ ਇਵੇਂ ਉਲੱਟ ਹੀ ਹੋਏਗਾ। ਸੋ ਤਿੰਨੇ ਵਡੇ ਭਾਈ, ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਸ਼ੈਤਾਨ ਤੇ ਬੇਈਮਾਨ ਕਲਯੁੱਗ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਕੇ ਮੂੰਹ ਲਟਕਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰਾਂ ਬੁੜਬੁੜਾ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ-
‘ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸੱਚ ਜਿਤਦਾ ਹੈ— ਪਰ ਕਲਯੁੱਗ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਐਥੇ ਸੱਚ ਹਾਰਦਾ ਹੈ– ਕੁਝ ਸੋਚੋ—ਉਪਰਾਲਾ ਕਰੋ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਹਾਰਨ ਨਾ ਦਿਓ,— ਕਲਯੁੱਗ! ਤੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰਾ ਜੋਰ ਚਲੇ ਆਪਣੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਉਵੇਂ ਕਰ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਪਹਿਰੇ ਵਰਗੇ ਪੁੱਠੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਖੁੰਡੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ—- ਤੂੰ ਸਾਡਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਵੀ ਲੱਭਣਾ ਪਉ।’

(ਇਹ ਇਕ ਇਸ਼ਾਰਾ ਮਾਤਰ ਹੈ।)

ਲੇਖਕ – ਹਰਨਾਮ ਦਾਸ ਮਹੇ, ਮੈਨੇਜਰ (ਰਿਟਾਇਰਡ), (ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ ਇੰਡੀਆ), ਜਿਲਾ ਜਲੰਧਰ- 144004 (ਪੰਜਾਬ)

ਜੇਹਾ ਬੀਜੈ ਸੁ ਲੁਣੈ

ਬੀਬੀ ਮਨਰਾਜ ਕੌਰ-98555-61976

ਪਿਆਰੇ ਬੱਚਿਓ !
ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਿਹ।

ਇਸ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਸ ਤੁਕ ‘‘ਜੇਹਾ ਬੀਜੈ ਸੁ ਲੁਣੈ, ਕਰਮਾ ਸੰਦੜਾ ਖੇਤੁ॥’’ ਦੀ ਵੀਚਾਰ ਕਰਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਤੁਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੁਕ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਬੀਜਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਹੀ ਵੱਢਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜੈਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੜ੍ਹ-ਸੁਣ ਲੈਣਾ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ ਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਉਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਬੜਾ ਔਖਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਣਾ ਲਈਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ ਉਹ ਦੁਗਣਾ ਚੌਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਵਾਪਿਸ ਮਿਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਉ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ:-
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ ਜੀ! ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਿਹ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:- ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਿਹ। ਵੀਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਆਉਣਾ ਹੋਇਆ? ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ ਹੋ? ਕਿੱਥੇ ਹੋ ?
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵੀਰ ਜੀ। ਬੱਸ ਜ਼ਰਾ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਾ ਹੋਇਆ ਸਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਿਆ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ! ਮੈਂ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਇਸੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਸਾਂ। ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੇਪਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਭੁੱਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਵਕਤ ਕੱਢਣਾ ਥੋੜਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਹਾਂ! ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਯਾਦ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪੇਪਰ ਜ਼ਰਾ ਪਹਿਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਹਾਂ ਜੀ, ਵੀਰ ਜੀ! ਪੇਪਰਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਜਾਂ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ, ਮਾਂ-ਬਾਪ, ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਦੋਸਤ-ਮਿੱਤਰ ਸਭ ਨੂੰ ਹੀ ਪੇਪਰਾਂ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ, ਨਤੀਜਾ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਤਨੇ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਕੱਟੇ ਜਿਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਬਿਲਕੁਲ, ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ?
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਐਵੈਂ ਰਿਵਾਜ ਜਿਹਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੇਪਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੇਪਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗੇ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਪਰ ਐਸਾ ਹੋ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ?
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੀਆਂ ਦੋ ਤਿੰਨ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਦਾ ਹਊਆ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਉਹ ਕਿਵੇਂ?
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਤਾਂ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਸਾਲਾਨਾ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਸਾਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ। ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਵੀ ਕਿਤਾਬੀ ਕੀੜੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ, ਵੀਰ ਜੀ। ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਪਾਸ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਜੀਊਣ ਮਰਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਬਣ ਹੀ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਨੰਬਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵੀ ਜਿਊਣ ਮਰਣ ਦਾ ਸੁਆਲ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ 90% ਤੋਂ 95% ਤੱਕ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨੰਬਰਾਂ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਫ਼ੇਲ੍ਹ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਪਰ ਸਭ ਦੇ ਇਤਨੇ ਨੰਬਰ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੇ। ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਨਾ ਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤਾਂ ਜਿਸ ਦਿਨ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ’ਤੇ ਮੋਟੇ ਅੱਖ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਮੈਰਿਟ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਆਏ ਹੁੰਦੇ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ, ਇਹ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦਿਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਇਸੇ ਰੁਝਾਨ ਨੇ ਨਕਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਾ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਵੋ ਤਾਂ ਨਕਲ ਮਾਰ ਕੇ ਵੱਧ ਨੰਬਰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰੋਅਬ ਬਣਾਓ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਲੈਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਬਰ ਲਏ ਹਨ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਬੇਈਮਾਨੀ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਪਤਾ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬੰਦਾ ਕਦੋਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ?
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਨਾਂ ਵੀ ਮੰਨੇ ਪਰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੀ ਹੈ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਆਤਮਾ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਐਸੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਉਲਟਾ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਸਦਾ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਕੇ ਵੀਰ ਜੀ। ਕਦੀ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਹੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਕਦੀ ਵੀ ਐਸੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਸਾਂਝ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਝੂਠ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਪਾਈਏ। ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਪਾਈਏ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਬਿਲਕੁਲ। ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਥੋੜੀ ਥੋੜੀ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ ਸਾਨੂੰ ਪੇਪਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਈਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਧਿਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਬੋਝ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਵੀ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੀ ਸਾਰਾ ਸਕੂਲ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਏ ਗਏ ਸਬਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਵੀਰੇ! ਸਿਰਫ਼ ਆਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਵੀਰਾਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਤੇ ‘ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ’ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ।
ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ:-ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਵੀਰ ਜੀ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕਿਤਨੇ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਾਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਪੇਪਰ ਦੇ ਸਕਣਗੇ।
ਨਵੀਨ ਸਿੰਘ:-ਆਓ! ਰਲ ਕੇ ਉਦਮ ਕਰੀਏ ।

ਸਿੱਖੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ

ਡਾ. ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਲ

ਸਿੱਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਵਿੱਚ ਦਸਤਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ‘ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਉਸਾਰੂ ਭੁਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਸਬੱਬ ਬਣ ਸਕੇ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਵਧੀਆ ਪਛਾਣ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਦਰਅਸਲ, ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ, ਬਿਜ਼ਨਿੱਸ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਨਵੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਦਾ, ਇੱਕ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਸਾਰੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਰਸੋਇਆ ਤਾਂ ਇਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਦੀ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਪਛਾਣ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਯਾਨੀ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰੰਗਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਢਾਲਣਾ, ਇਹ ਅੰਤਰੀਵੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ (ਕੇਸ, ਕੜਾ, ਕੰਘਾ, ਕਿਰਪਾਨ ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ), ਜਿੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਉੱਥੇ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਨ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਵੀ ਜਾਮਨ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਅੰਤਰੀਵ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖ ‘ਚ ਸਾਵਾਂਪਣ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਸੱਚੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰ, ਬੰਦਿਆਈ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਬਣਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਪਛਾਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਕੁਝ ਕੌਮਾਂ ਸਦਾ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ, ਸੋਚ, ਸੰਸਕਾਰ, ਮਾਪਿਆ ਦਾ ਅਸਰ ਅਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕਦਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਕਤ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰ ਵੀ ਬਦਲਦੇ ਹਨ। ਬਦਲਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਮੂਲ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ, ਸਿੱਖੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਦੇਣਾ, ਵਿਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਲੋੜ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਕਦੇ ਸਾਰਥਿਕ ਕਦਮ ਉੱਠਾਏ ਹਨ? ਕੀ ਸਾਡੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸਥਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਹਨ? ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਹਰ ਜਗਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦਤ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਸਥਾਨ ਬਣਿਆ। ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸੀਆਂ ਗ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ‘ਚ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਚਰਨ, ਕਾਰਗੁਜਾਰੀ, ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ-ਕਾਜ, ਦੂਸਰੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ, ਗੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਲਹਿਜਾ, ਦੂਸਰੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਰ-ਵਿਵਹਾਰ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਾ ਫੂਡ ਬੈਂਕ, ਪੰਜਾਬ ਚੈਰਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ੂਨ ਦਾਨ ਅਤੇ ਨਾਇਟ ਟੇਬਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਯੋਗਦਾਨ, ਅੰਗ ਦਾਨ, ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਰੈਡ ਰੋਜ਼, ਫ਼੍ਰੀ ਕਿਚਨ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਧੀਆ ਪਛਾਣ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ, ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਲੋਕ ਹਰ ਪਲ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸੁਣਾਈ, ‘ਕਿ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿੱਚ ਲੰਚ ਬ੍ਰੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲੀ ਕੁਰਸੀਆਂ ‘ਤੇ ਗੋਰੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਬੈਠ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਆਏ (ਜਿਹੜੇ ਇਨਾਂ ਸੀਟਾਂ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੈਠੇ ਹੋਣਗੇ।) ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਨੇ ਇਨਾਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸੀਟਾਂ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਖੜੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਰਸੀਆਂ ਕੁਝ ਘੱਟ ਸਨ। ਉਨਾਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਵਰਤੀਰੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਵੀ ਮਨਾਇਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਦਸਤਾਰਧਾਰੀ ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਕੁਰਸੀਆਂ ਖਾਲੀ ਕਰਕੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਕੁਰਸੀਆਂ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਉਨਾਂ ਦੇ ਮੁਖੜੇ ‘ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦਸਤਾਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸੁਚਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣ ਗਿਆ।’ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਕੂਨ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨਾਂ ਦਾ ਅਦਬ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਘਟਨਾ, ਸਾਡੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਦੀਵੀ ਸੁਨੇਹਾ ਛੱਡ ਗਈ।
ਜਦ ਅਸੀਂ ਚੁਫੇਰੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਕ ਛੱਡਾਂਗੇ, ਆਪਣੀ ਕਰਮਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਵੀ-ਰੂਪੀ ਸੋਚਾਂ ‘ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਚੱਜੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ ਅਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕੋ’ ਦੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਵਰਗਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸਾਡੀ ਪਹਿਲ ਬਣੇਗਾ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਸਾਡੀ ਮਾਣਮੱਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵੱਡਭਾਗ ਹੋਵੇਗਾ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰੇ ਹੋਣ, ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜਸੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਵੱਜੋਂ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਚੱਮ ਉੱਚਾ ਉਠਾਇਆ ਹੈ ਪਰ ਅਜੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਪਰਾਲੇ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਜੀ ਉਪਰਾਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਕੋਰ ਗਰੁੱਪ ਹੋਵੇ ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਮਾਣਮੱਤੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਗੂੜਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਤਾ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਤਰਕੀਬਾਂ ਬਣਾਵੇ। ਇਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ’ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸੀਲੇ ਜੁਟਾਉਣ ਅਤੇ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਟੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੋਵੇ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਵੇ। ਸਿੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਦਾਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਵਕਤ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਉਨਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਜੋਤ ਜਗੇ, ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਿਗਸੇ, ਸਿੱਖੀ ਸੰਗੀਤ ਗੂੰਜੇ, ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦੀ ਗੁੜਤੀ ਮਿਲੇ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੇ ਵਲਵਲੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ, ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਦਰਯੋਗ ਜਗਾ ਬਣਾਉਣੀ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਅਦਾਰੇ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਜਗਾਉਣੀ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਸਿੱਖੀ ਪਛਾਣ ਜਦ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਣੇ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸੂਰਜੀ ਲੋਅ ਵਿੱਚ ਚੌਗਿਰਦਾ ਸੁੱਚੀ ਭਾਅ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਬਾਣੀ-ਰੂਪੀ ਪਛਾਣ ਸਾਡੀ ਕਰਮ-ਧਾਰਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ—ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਇਸ ‘ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸੋਚ ਹੋਵੇ, ਔਰਤ ਜਾਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੋਵੇ, ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਸੁੱਚੇ ਮਰਤਬੇ ਦਾ ਮਾਣ ਹੋਵੇ, ਵਰਣਾਂ, ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸੌੜੇ ਦਾਇਰਿਆਂ ‘ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਪੈਗਾਮ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਰੱਬ ਦੇ ਦੀਦਾਰੇ ਪਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਸਰਬ-ਸੁੱਖਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਕਾਮਨਾ ਵਾਲੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਮਾਰਗੀ ਹੋਣਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਭ ਸਿੱਖੀ ਸਰੋਕਾਰ ਦੇ ਸੁੱਚੇ ਸਰੂਪ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ, ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ, ਧਰਮ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀਏ ਤਾਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਸੁੱਚਾ ਹਰਫ਼, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮੱਥੇ ਦਾ ਸੂਹਾ ਸੂਰਜ ਬਣ, ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਰੁੱਸ਼ਨਾਏਗਾ।

ਆਓ ! ਊੜੇ ਤੇ ਜੂੜੇ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰੀਏ

ਬਲਵੀਰ ਸਿੰਘ ਬੱਬੀ, ਪਿੰਡ ਤੱਖਰਾਂ-92175-92531

ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਵਸ ਰਹੇ ਲੋਕ ਅਨੇਕਾਂ ਧਰਮਾਂ, ਨਸਲਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਅਨੇਕਾਂ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ-2 ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਈ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੁਰਖਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਵਿਰਸਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਹੋਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੰਗ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਹਰ ਕੌਮ, ਮਜ੍ਹਬ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਪਹਿਨ-ਪੱਚਰਨ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਕੌਮੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਦੀ ਅੱਡਰੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਹੀ ਬੰਦਾ ਝੱਟ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹਰ ਕੌਮ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਜੁਬਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਹਿਰਾਵਾ ਵੀ ਅਲੱਗ ਪਛਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਵੀ ਵਿਰਸੇ ’ਤੇ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ’ਚ ਇਸ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਜਿਆਦਾ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਘਾਲ਼ਾਮਾਲ਼ਾ ਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਅਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਕਈ ਕੌਮਾਂ ਜੁਬਾਨ, ਭਾਸ਼ਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅੱਡਰੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਵਧੂ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਆਪ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਵੀ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਜੁਬਾਨ ਦੀ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅੱਜ ਹੋਰ ਕੁਝ ਹੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਵ ਊੜੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਹੀ ਭੁੱਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਜੁਬਾਨ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਫਕੀਰਾਂ ਤੇ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਫਨਕਾਰਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਰੱਬੀ ਬਾਣੀ ਰਚਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ’ਚ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਹੋਰ ਗੁਰੂਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ’ਚ ਹੀ ਅਪਣਾਇਆ ਤੇ ਸਮੁੱਚਾ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ) ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਣ ਵਾਲਿਆ ਨੇ ਬੜੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਝੱਲੇ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਡੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੁੱਖੜੇ ਸਹਿ ਕੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪੰਜਾਬੀ ’ਚ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਕੀਮਤੀ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਮਹਾਨਕੋਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਬੜਾ ਕੁਝ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗ ਬਿਖੇਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨਾਂ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਬੇਗਾਨੀ ਹੈ, ਦੁੱਖੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਆਪਣੇ ਜਾਏ ਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਓ ਕੁਝ ਰੰਗ ਤੱਕੀਏ, ਜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ ਤਾ ਅੱਜ ਤਿੰਨ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਹੀ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਬੱਚਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਕਾਨ ਰੂਪੀ ਅੰਗਰੇਜੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਰਸਰੀ ਜਾਂ ਪਲੇਅ ਵੇਅ ਸਕੂਲ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲੀ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਹੀ ਅੱਪੜਨ ਲਈ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਇਹਨਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਮ ਗੱਲ ਬਾਤ ਵੀ ਹਿੰਦੀ ਮਿਕਸ ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਤੋਂ ਹੀ ਬੱਚੇ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਿਵਾਜ਼ ਛੋਟੇ ਵਰਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਵਰਗ ਤੱਕ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦੇ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਂ ਕਾਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲਾਂ ’ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ, ਸਾਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕੜਾ ਤੇ ਪੱਗ ਦਾ ਰੌਲਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਪੈਂਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਦੋਂ ਬੱਚਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇਗਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਵੇਗਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਵਸ ਵਿਚ ਹਨ ਪਰ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਧ੍ਰੋਹ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਹਰ ਵੱਡੇ ਤੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਗੈਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਆਮ ਹਨ। ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੋਂ ਖ੍ਰੀਦੇ ਸਮਾਨ ਵਾਲੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰਟ ਹਨ। ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕੋਠੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਨੇਮ ਪਲੇਟ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਤੱਕੀ ਦੀ ਹੈ। ਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਤੇ ਜਾਤ ਗੋਤ ਘੋਟ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਡਿਜਾਇਨ ’ਚ, ਅੱਜ ਤਾਂ ਕਈ ਘਰਾਂ ’ਚ ਬੱਚਿਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ। ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਡ ਛਪਣੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਘਰ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ ਇਹ ਕਾਰਡ ਪੜ੍ਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਪਿੰਡਾਂ ’ਚ ਟਰਾਲੀਆਂ ਦੇ ਡਾਲੇ ਤੇ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਘੋਟੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਹਾ ਸੁਣੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਭਰੇ ਫਾਰਮ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਅੱਠਵੀਂ, ਦਸਵੀਂ ਦੇ ਹਨ ਬਿਆਲੀ, ਪਚਵੰਜਾ, ਅਠੱਤਰ, ਬਾਨਵੇਂ ਆਦਿ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਜ ਪੇਪਰ ਦੇ ਰਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਨਾਮ ਵੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪੂਰੇ ਪੇਪਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀ ਕਰੀਏ। ਫਿਰ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਚੰਗੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੇਧ ਲਵਾਂਗੇ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਇਹ ਹਨ, ਕੁਝ ਕੁ ਗੱਲਾਂ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਤੇ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆ ਨੂੰ ਊੜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਅਗਲੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਾਡੇ ਧਰਮ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਾਡੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ ਉੱੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੂੜਾ। ਸਾਡੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੀ ਬਣਾਈ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਭਾਵ ਜੂੜਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਹੈ। ਉੱੜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਜ ਜੂੜੇ ਵੱਲ ਵੀ ਦੇਖ ਦੁੱਖ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕੌਮਾਂ ਧਰਮ ਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਮਰ ਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਜਿਉਂਦੇ ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਤੇ ਵਿਰਸਾ ਹੀ ਛੱਡਣ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਗਏ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਤਿਤਪੁਣੇ ਦੀ ਐਸੀ ਹਨੇਰੀ, ਵਗੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰੁਕਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੀ ਸਭ ਸੂਝਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹ ਤੁਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨੌਜਆਨ ਤਾਂ ਕੀ ਬੁਢੇਪੇ ਵਿਚ ਪੁੱਜੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਘੋਨ ਮੋਨ ਸਿਰ ਮੂੰਹ ਇੱਕ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਮਾਣ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਵਾਲ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਰਹੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਗੇ। ਅੱਜ ਨੌਜਵਾਨ ਤਾਂ ਕੀ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਾਲ ਵੀ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਾਂਭ ਸਕਦੀਆਂ, ਯਾਦ ਕਰੋ ਉਹਨਾਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਗਲ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆ ਦੇ ਟੋਟੇ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੀਆਂ। ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਵੀ ਫੈਸਨ ਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾ ਨੇ ਪਤਿਤਪੁਣਾ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਨੰਬਰ ਤੇ ਹੈ ਅੱਜ ਚੱਲ ਰਹੀ ‘ਗਲਤ ਤੇ ਲੱਚਰ ਗਾਇਕੀ’ ਤੇ ਦੂਜੀ ਹੈ ‘ਕਬੱਡੀ’। ਪੰਜਾਬੀ ਗਇਕੀ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਬਹੁਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਖੁਦ ਹੀ ਸਿਰ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਮੋਨੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਅੱਜ ਦੇ ਗੀਤ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਵੀ ਬਕਵਾਸ ਜਿਹਾ ਦਿਖਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਜ਼ਿਆਦਤਾਰ ਜੁਆਨੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਦੀਵਾਨੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਸਮਝ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀ ਹੀ ਵਿਚਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਜੁਆਨੀ ਘੋਨ ਮੋਨ ਹੋਈ, ਗੀਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੋਟਰ ਸਾਇਕਲ, ਮੋਬਾਇਲ ਤੇ ਕਾਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਰਫ਼ਲਾ ਬੰਦੂਕਾਂ ਫੜ ਇਕ ਦੂਜੇ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਦੀ, ਆਸ਼ਕੀ ਵਿਚ ਲੜਾਈਆਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੂਰਨ ਸੱਚ ਹੈ।

ਕਬੱਡੀ ਸਾਡੀ ਮਾਂ-ਖੇਡ ਹੈ ਜੋ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਚੰਗਾ ਹੈ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਜੂੜੇ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹਨ। ਅੱਜ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡਣ ਕਾਰਨ ਹੀ ਵਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀ ਤੱਕੇ ਹਨ ਜੋ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕਬੱਡੀ ਕਾਰਨ ਹੀ ਵਾਲ਼ ਕੱਟੇ ਹਨ ਪਰ ਵੜੇ ਕਦੀ ਉਹ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕੀ ਮਹਾਨ ਕਬੱਡੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਲਵਿੰਦਰ ਫਿੱਡਾ ਤੇ ਹੋਰ ਜੂੜੇ ਨਾਲ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਕਮਾ ਕੇ ਗਏ।

ਪੰਜਾਬੀਓ! ਯਾਦ ਕਰੋ ਉਹ ਵੇਲਾ, ਜਦੋਂ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਦੌੜਦਾ ਭਾਵ ਉੱਡਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਅੱਖ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਉਸ ਦੇ ਜੂੜੇ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਉਹ ਦਿ੍ਰਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਲਿਆਓ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਜੇਤੂ ਸਾਡੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ, ਹਾਕੀ ਨਾਲ ਬਾਲ ਨੂੰ ਰੇੜਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਜੂੜੇ ਚਿੱਟੇ ਰੁਮਾਲਾਂ ਨਾਲ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਅਜੀਬ ਦਿ੍ਰਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਖਿਡਾਰੀ ਵੀ ਮਹਾਨ ਬਣੇ ਤੇ ਜੂੜੇ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਅੜਿੱਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਅੱਜ?

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਜੋਰਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਕਮੇਟੀ, ਡੇਰੇਦਾਰ, ਬਾਬੇ, ਕੀਰਤਨੀਏ, ਢਾਡੀ, ਕਵੀਸ਼ਰ, ਸਿੱਖ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੱਕਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਅਸਰ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਦਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਪਤਿਤਪੁਣੇ ਨੂੰ ਠੱਲ ਨਹੀਂ ਪੈ ਰਹੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਵੱਧਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ, ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਥਾਂਈ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ, ਬਾਬਿਆਂ, ਕੀਰਤਨੀ-ਢਾਡੀ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਪਤਿਤ ਤੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਔਲਾਦ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕਹਿਣੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅੱਜ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਲ਼-ਕਟਿੰਗ ਤੇ ਬਿਊਟੀ ਪਾਰਲਰ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਵੱਧ-ਫੁੱਲ ਰਹੇ ਹਨ।

ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਨਮੋਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਜੀ ਚਿੱਟਾ ਦਾੜ੍ਹਾ ਤੇ ਉਤੋਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਪਾਈ ਬੈਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕੰਨ ’ਚ ਮੁੰਦਰ, ਦਾੜੀ ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ਼ਾਂ ਦੇ ਅਜੀਬ ਕੱਟ ਬਣਾਈ ਕਾਰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੱਚ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਆਮ ਹੈ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੱਲੇ ਨਵੇਂ ਰਿਵਾਜ ਨਾਲ ਲੇਖ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰੀਏ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਰਾਤ ਚੜਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲਾੜਾ ਸੱਜ ਧੱਜ ਸੁੰਦਰ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ, ਹਲਕੀ ਦਾੜੀ ਰੱਖ ਵਿਆਹੁਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਲੜਕਾ ਆਨੰਦ-ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਕਿਵੇਂ ਨਵ-ਵਿਆਹੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਦਾੜੀ-ਮੁੱਛ ਰਗੜਾ ਤੇ ਪੱਗ ਕਿਤੇ ਸੁੱਟ, ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਜੈੱਲ ਲਾ ਕੇ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਯਕੀਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਕਾਕਾ ਹੈ ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਸਰਦਾਰ ਬਣ ਸਜ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ…..?

ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਆਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਹਨ ਤੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅਸੀਂ ਸਭ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਰੋਕੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ।

ਉਪਰੋਕਤ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਊੜੇ ਤੇ ਜੂੜੇ ਨੂੰ ਬਿਨ-ਮਤਲਬ ਵਿਸਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਜਿਹਾ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜੋ ਕਿ ਚੰਗੀਆਂ ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਰਗਾ ਦੁਨੀਆਂ ’ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਅਸੀਂ ਦੁੱਖ ਭੋਗਾਂਗੇ ਤੇ ਭੋਗ ਵੀ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਸਭ ਨੂੰ ਅਰਜੋਈ ਹੈ ਕਿ ਆਓ! ਇੱਕ ਜੁਟ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਾਂਭੀਏ ਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਈਏ ਤੇ ਸਦਾ ਰਹੀਏ। ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਨਾ ਬਣੇ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਉੱਕਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦੇਣ। ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਤੇ ਅੱਡਰੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਗੁੰਮ ਹੋ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਏ।

ਸੋ, ਕਰੋ ਯਤਨ ਊੜੇ ਤੇ ਜੂੜੇ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦੇ….।